Núi trẻ và núi già khác nhau giống như một khối đá vừa đẽo và một hòn cuội đã lăn dưới suối nhiều năm. Núi trẻ mới được nâng lên trong khoảng vài chục triệu năm gần đây nên còn sắc cạnh: đỉnh nhọn, sườn dốc, thung lũng sâu hẹp, hay có động đất. Núi già đã chịu mưa gió hàng trăm triệu năm nên mềm mại: đỉnh tròn, sườn thoải, thấp dần thành vùng đồi.
Chữ "già", "trẻ" ở đây không nói núi xấu hay đẹp, mà nói núi đang ở chặng nào trong cuộc giằng co giữa lực nâng và lực bào mòn. Mục từ này đặt hai loại núi cạnh nhau để so, kể chuyện một dãy núi già đi, và giải thích vì sao sách địa lý Việt Nam hay nhắc đến cụm từ "núi già được trẻ lại".
Đặt núi trẻ và núi già cạnh nhau
Không có ranh giới tuổi cứng nhắc giữa hai loại, nhưng có những dấu hiệu rất dễ nhận ra khi nhìn hình dáng và đi trong vùng núi.
| Dấu hiệu | Núi trẻ | Núi già |
|---|---|---|
| Đỉnh núi | nhọn, lởm chởm, nhiều vách đá | tròn, thấp, phủ đất và cây |
| Sườn núi | dốc, hay lở đá | thoải, dễ đi lại |
| Thung lũng | hẹp, sâu, hình chữ V, sông chảy xiết | rộng, đáy phẳng, sông uốn khúc hiền hơn |
| Độ cao | thường cao, có thể vài nghìn mét | thường thấp, nhiều nơi chỉ còn là đồi |
| Động đất | xảy ra khá thường xuyên | hiếm hơn nhiều |
| Đá lộ ra | nhiều đá trầm tích còn rõ lớp | lộ cả lõi đá từng nằm rất sâu: đá granit, đá biến chất |
| Ví dụ trên thế giới | Himalaya, Alps, Andes | dãy Appalachia ở Bắc Mỹ, dãy Ural, vùng cao nguyên Scotland |
Bảng trên là xu hướng chung. Một dãy núi trẻ ở vùng khô ít mưa có thể giữ dáng sắc lâu hơn, và một dãy núi già vẫn có thể có vách đá dựng đứng nếu ở đó đá cứng hoặc đang bị nâng nhẹ trở lại.
Một dãy núi già đi như thế nào
Hãy hình dung số phận một dãy núi qua bốn bức ảnh chụp cách nhau mỗi tấm vài chục triệu năm. Tấm đầu: núi vừa được dựng lên, đỉnh nhọn như răng cưa, sông suối lao xuống những khe sâu hẹp. Tấm thứ hai: các đỉnh bắt đầu thấp đi, thung lũng sâu và rộng hơn, đá vụn chất đầy chân núi.
Tấm thứ ba: lực nâng từ lòng đất đã yếu đi, mưa gió thắng thế. Đỉnh núi tròn lại, sườn thoải, đất dày lên và rừng phủ kín. Sông không còn lao xiết mà uốn lượn trong thung lũng rộng. Tấm thứ tư: chỉ còn những dải đồi thấp, có nơi gần như phẳng, nhưng các lớp đá bên dưới vẫn giữ nguyên những nếp uốn, đứt gãy xưa kia — như nếp nhăn còn in trên một tấm vải đã được là phẳng.
Toàn bộ chuỗi ảnh ấy có thể kéo dài hàng trăm triệu năm. Nếu nén lịch sử Trái Đất vào một ngày, một dãy núi lớn sinh ra, già đi và gần như biến mất chỉ trong khoảng một đến hai tiếng đồng hồ của ngày đó.
Vì sao núi già lại lộ ra đá granit
Lõi núi từng nằm rất sâu. Khi một dãy núi được dựng lên, sâu bên dưới có những khối macma — đá nóng chảy — len vào rồi nguội chậm thành đá granit hạt to. Lúc núi còn trẻ, các khối ấy bị phủ kín bởi hàng nghìn mét đá phía trên.
Bào mòn bóc dần lớp vỏ ngoài. Qua hàng trăm triệu năm, mưa gió gọt dần phần đá phía trên, giống như ta bóc dần các lớp vỏ hành. Đến khi núi đã già, phần lõi granit cứng lộ ra trên mặt đất.
Đá biến chất cũng lộ ra theo. Những lớp đá từng bị nén và nung nóng sâu trong lòng núi, biến thành đá phiến, đá gơnai, nay cũng nằm ngay dưới chân người đi bộ.
Vì thế đá dưới chân kể tuổi núi. Đứng ở một vùng đồi thấp mà thấy dưới chân toàn granit và đá biến chất, ta có thể đoán mình đang đi trên phần "gốc rễ" của một dãy núi rất cổ, nay chỉ còn lại phần chân.
Ba câu chuyện núi trên thế giới
Dãy Appalachia ở miền đông Bắc Mỹ là một trong những dãy núi già được nhắc đến nhiều nhất. Nó hình thành từ những va chạm lục địa cách đây hàng trăm triệu năm, khi các lục địa đang dồn lại thành siêu lục địa. Nhiều nhà địa chất cho rằng khi ấy dãy núi có thể từng cao ngang những dãy núi trẻ ngày nay. Hôm nay nó chỉ còn là những sống núi tròn phủ rừng, cao nhất khoảng hai nghìn mét.
Dãy Ural chạy dọc từ bắc xuống nam, được xem như ranh giới tự nhiên giữa châu Âu và châu Á, cũng là một dãy núi cổ. Sau hàng trăm triệu năm bào mòn, các đỉnh của nó thấp và tròn. Vùng núi này nổi tiếng giàu khoáng sản, một phần vì những lớp đá từng nằm sâu trong lòng núi nay đã lộ ra gần mặt đất.
Trong khi đó, dãy Andes dọc bờ tây Nam Mỹ là một dãy núi trẻ đang lớn: đáy đại dương phía tây chui xuống dưới lục địa, đẩy núi lên và nuôi cả một chuỗi núi lửa. Nhìn ba dãy núi cạnh nhau là thấy ba chặng của cùng một vòng đời — đang lớn, đã trưởng thành rồi già đi, và chỉ còn lại phần gốc.
"Núi già được trẻ lại": chuyện của địa hình Việt Nam
Sách địa lý Việt Nam hay nói địa hình nước ta là "núi già được trẻ lại". Ý là phần lớn các khối núi được hình thành từ rất lâu, đã bị bào mòn thấp đi nhiều, rồi trong giai đoạn gần đây của lịch sử địa chất lại được nâng lên. Các nhà địa chất gọi đợt nâng gần đây ấy là vận động tân kiến tạo, gắn với những ảnh hưởng lan xa của va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á – Âu.
Khi một vùng núi già được nâng lên lần nữa, sông suối lấy lại sức khoét sâu. Kết quả là ta thấy một cảnh quan pha trộn: các bề mặt khá bằng phẳng trên cao (dấu vết của thời núi đã bị gọt thấp) bị cắt bởi những thung lũng sâu hẹp hình chữ V (dấu vết của lần nâng mới). Ai đi đường đèo vùng núi phía Bắc sẽ thấy những cao nguyên tương đối bằng nằm vắt ngang trên các hẻm sâu hun hút.
Nhờ hiểu chuyện "trẻ lại" ấy, ta không ngạc nhiên khi thấy một vùng núi vừa có những đỉnh vươn trên ba nghìn mét như ở dãy Hoàng Liên Sơn, vừa có những bề mặt san bằng cổ. Mỗi cảnh quan là sự chồng lớp của nhiều thời kỳ khác nhau.
Những hình dung chưa đúng về tuổi núi
Cụm từ "núi già", "núi trẻ" rất dễ hiểu sai, nhất là với các bạn nhỏ:
- "Núi già là núi sắp sụp." Núi già không sụp đổ mà thấp dần rất chậm, qua hàng chục triệu năm.
- "Núi trẻ nghĩa là mới mọc lên vài nghìn năm." Trẻ ở đây là trẻ theo thang địa chất: vài chục triệu năm vẫn là trẻ.
- "Tuổi núi là tuổi của đá trên núi." Không hẳn. Đá trên đỉnh Everest hình thành từ hàng trăm triệu năm trước, nhưng việc nâng nó lên thành núi mới diễn ra gần đây. Tuổi núi thường tính theo lúc núi được nâng lên.
- "Núi thấp thì chắc chắn là núi già." Một số núi thấp vì mới bắt đầu được nâng, hoặc vì vùng đó vốn không bị xô ép mạnh. Phải nhìn cả hình dáng lẫn loại đá mới đoán đúng.
- "Núi già thì không còn gì để xem." Ngược lại, núi già là nơi lộ ra những lớp đá từng nằm sâu nhất trong lòng núi — thứ mà ở núi trẻ còn bị phủ kín hàng nghìn mét đá.
Gói lại trong một câu: tuổi núi là tuổi của lần nâng gần nhất, còn dáng núi là kết quả của cuộc giằng co giữa lực nâng và bào mòn kể từ lần đó.
Núi già có gì đáng ngắm
Người ta hay mê núi trẻ vì độ cao và vẻ hùng vĩ, nhưng với người thích đọc đá, núi già hấp dẫn không kém. Ở đó, những lớp đá từng nằm sâu hàng chục kilômét lộ ra ngay dưới chân: đá granit lốm đốm hạt to, đá gơnai có những dải sáng tối xen nhau, đá phiến óng ánh như vảy cá. Mỗi loại kể lại điều kiện nóng và nén khủng khiếp mà nó từng chịu trong lòng một dãy núi đã biến mất.
Núi già còn có những cảnh quan rất riêng: những khối đá tròn chồng lên nhau như ai xếp, những bãi đá tảng nằm rải rác trên đồi trọc, những thung lũng rộng mà dòng sông uốn lượn hiền hoà. Các khối đá tròn ấy hình thành vì đá granit nứt theo những khe vuông góc, rồi nước thấm vào gọt tròn các góc cạnh qua rất nhiều năm.
Khi đi ngắm, nhớ giữ nguyên đá tại chỗ, không khắc tên, không leo lên những khối đá chồng chênh vênh. Những khối đá đã đứng cân bằng hàng nghìn năm vẫn có thể lăn nếu bị tác động sai cách.
Đọc tuổi núi trên một chuyến đi
Trên chuyến xe từ đồng bằng lên vùng núi phía Bắc, cậu bé dán mắt vào cửa kính. Lúc đầu là những quả đồi tròn lẳn như úp bát, đất đỏ, phủ cây; càng đi lên, núi càng nhọn, vách đá lộ ra, dưới vực sông chảy trắng xoá. Người mẹ chỉ ra ngoài: "Đồi tròn kia đã bị mưa gọt rất lâu rồi. Còn chỗ vách đá nhọn này, núi đang được đẩy lên nhanh hơn mưa kịp gọt."
Không cần là nhà địa chất, chỉ cần để ý dáng đỉnh, độ dốc sườn và hình dạng thung lũng là có thể đoán sơ bộ chặng tuổi của một vùng núi. Thung lũng hẹp sâu và sông chảy xiết là dấu hiệu vùng đó đang được nâng hoặc mới được nâng. Đồi tròn và thung lũng rộng là dấu hiệu bào mòn đã làm việc rất lâu.
Đi đường đèo vùng núi trẻ thì nhớ: sườn dốc nghĩa là dễ sạt lở, nhất là mùa mưa. Theo dõi cảnh báo thời tiết, tránh dừng dưới vách đá, và khi gặp sự cố, gọi 112 hoặc 114 để được giúp đỡ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một dãy núi là núi già hay núi trẻ?
Nhìn hình dáng là cách nhanh nhất: núi trẻ có đỉnh nhọn, sườn dốc, thung lũng hẹp sâu; núi già có đỉnh tròn, sườn thoải, thung lũng rộng. Các nhà địa chất còn xét thêm loại đá lộ ra và tuổi của đợt nâng núi.
Himalaya là núi già hay núi trẻ?
Himalaya là núi trẻ. Nó được nâng lên do va chạm giữa mảng Ấn Độ và châu Á trong vài chục triệu năm gần đây và đến nay vẫn đang tiếp tục cao lên từng chút mỗi năm.
Núi già được trẻ lại nghĩa là gì?
Đó là vùng núi hình thành từ rất lâu, đã bị bào mòn thấp đi, rồi được nâng lên lần nữa trong giai đoạn gần đây. Sông suối lại khoét sâu, tạo ra cảnh quan vừa có mặt bằng cổ vừa có hẻm sâu.
Một ngọn núi cần bao lâu để từ trẻ thành già?
Thường là hàng chục đến hàng trăm triệu năm, tuỳ độ cứng của đá, lượng mưa và việc lực nâng còn hay đã dừng. Không có con số chung cho mọi dãy núi.
Núi già có còn động đất không?
Vùng núi già thường ít động đất hơn nhiều vì các mảng ở đó không còn xô ép mạnh. Tuy vậy, những đứt gãy cổ đôi khi vẫn có thể hoạt động trở lại và gây động đất nhỏ.
Vì sao ở vùng đồi thấp lại hay gặp đá granit?
Granit hình thành sâu trong lòng núi khi macma nguội chậm. Sau hàng trăm triệu năm bào mòn, phần đá phía trên bị gọt mất, để lộ lõi granit ra mặt đất ở những vùng núi già nay đã thấp.