HinhThanh.comHình Thành
Trái Đất ra đời

Lịch sử Trái Đất trong một ngày: nén 4,6 tỷ năm vào 24 giờ đồng hồ

Nếu 4,6 tỷ năm là một ngày, khủng long biến mất lúc khoảng 23 giờ 39 phút và loài người xuất hiện ở vài giây cuối. Đồng hồ địa chất giờ theo giờ, kèm cách tự tính.

Long exposure of star trails circling above a dark weathered rock arch in a desert, faint blue twilight on the horizon, timeless quiet mood, wide view from ground level

Nếu nén toàn bộ khoảng 4,6 tỷ năm lịch sử Trái Đất vào một ngày 24 giờ, mỗi giờ tương đương khoảng 192 triệu năm, mỗi phút khoảng 3,2 triệu năm, mỗi giây khoảng 53 nghìn năm. Theo chiếc đồng hồ ấy, sự sống động vật nở rộ lúc hơn 21 giờ tối, khủng long biến mất lúc khoảng 23 giờ 39 phút, và loài người hiện đại chỉ xuất hiện khoảng sáu giây trước nửa đêm.

Phép so sánh này không phải ý tưởng mới, nhưng nó vẫn là cách tốt nhất để cảm nhận một con số vượt khỏi trực giác. Bài này đi qua chiếc đồng hồ ấy theo từng buổi, có bảng tra nhanh, và chỉ cách tự tính để bạn có thể làm cùng con với bất kỳ mốc nào.

Cách tự quy đổi một mốc bất kỳ

Trước khi đi vào từng buổi, đây là cách tính, để bạn không phải tin suông vào bảng. Chỉ cần máy tính trên điện thoại:

  1. Lấy số năm cách đây của sự kiện, ví dụ khủng long biến mất khoảng 66 triệu năm trước.
  2. Chia cho số năm của một giờ trên đồng hồ, khoảng 192 triệu năm: 66 chia 192 ra khoảng 0,34 giờ.
  3. Đổi phần lẻ ra phút: 0,34 giờ nhân 60 ra khoảng 21 phút.
  4. Lấy nửa đêm trừ đi: 24 giờ trừ 21 phút là khoảng 23 giờ 39 phút.
  5. Với các mốc rất gần đây, tính bằng giây cho dễ: chia số năm cho khoảng 53 nghìn. Ví dụ 300 nghìn năm chia 53 nghìn ra khoảng sáu giây.

Các mốc gốc ở đây là con số làm tròn mà sách phổ thông thường nêu; nếu tài liệu khác ghi lệch vài phút trên đồng hồ, đó là do cách làm tròn hoặc do khoa học đã cập nhật, không phải mâu thuẫn. Điều đáng giữ lại là tỉ lệ, không phải từng giây.

Nửa đêm tới bình minh: hành tinh lửa và bóng tối

Đồng hồ điểm 0 giờ: hệ Mặt Trời hình thành, Trái Đất bắt đầu gom lại từ bụi. Khoảng 0 giờ 30, theo giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, một thiên thể cỡ Sao Hoả đâm vào Trái Đất và mảnh vụn gom thành Mặt Trăng. Khoảng 1 giờ sáng, những tinh thể zircon cổ nhất mà con người tìm được đã kết tinh, mang theo dấu hiệu gợi ý có nước lỏng.

Từ 1 giờ tới 3 giờ sáng, Trái Đất vẫn bị thiên thạch dội liên tục, vỏ đá hình thành rồi lại vỡ. Khoảng 3 giờ sáng là tuổi của những khối đá nguyên vẹn cổ nhất còn lộ ra trên mặt đất. Nghĩa là toàn bộ ba tiếng đầu tiên của ngày gần như bị xoá trắng, chỉ còn vài mảnh giấy vụn.

Sự sống xuất hiện lúc nào thì khó nói chính xác, có những dấu vết còn tranh cãi rất sớm. Nhưng tới khoảng 5 giờ 45 sáng, đã có stromatolite, những gò đá nhiều lớp do thảm vi khuẩn tạo nên, thuộc loại dấu vết sự sống cổ nhất được nhiều người chấp nhận. Từ lúc ấy tới tận tối, gần như toàn bộ sự sống trên hành tinh nhỏ tới mức mắt thường không nhìn thấy.

Buổi sáng tới chiều tối: cả một ngày dài của vi khuẩn

Đây là phần khiến người ta ngạc nhiên nhất khi lần đầu nghe chiếc đồng hồ này: suốt từ sáng sớm tới chiều tối, hơn mười lăm tiếng đồng hồ, Trái Đất thuộc về vi khuẩn và các sinh vật đơn bào. Không có cá, không có cây, không có giun, chỉ có thảm vi khuẩn trên đá ven biển và vô số sinh vật li ti trong nước.

Nhưng những sinh vật nhỏ ấy đã làm một việc lớn. Khoảng 11 giờ 30 trưa, ôxy do vi khuẩn lam thải ra bắt đầu tích tụ trong khí quyển, mốc mà các nhà khoa học gọi là sự kiện ôxy hoá lớn. Biển gỉ sắt, lắng xuống thành những lớp đá sọc đỏ. Buổi chiều, tế bào có nhân xuất hiện, rồi những sinh vật nhiều bào đầu tiên, vẫn còn rất đơn giản.

Khoảng 8 giờ 20 tối, Trái Đất có lẽ đóng băng gần kín trong thời kỳ tuyết cầu. Chỉ sau khi băng tan, khoảng 21 giờ, đồng hồ mới bước vào phần có hoá thạch phong phú, phần mà phim tài liệu hay kể. Nếu ai đó bảo "Trái Đất luôn đầy sinh vật to lớn", chiếc đồng hồ này trả lời rằng trong gần chín phần mười thời gian, mọi thứ sống đều tí hon.

Bảng tra nhanh: đồng hồ 24 giờ của Trái Đất

Các mốc làm tròn theo con số phổ thông; giờ trên đồng hồ tính bằng cách ở mục đầu bài.

Sự kiệnCách đây (khoảng)Giờ trên đồng hồ (khoảng)
Hệ Mặt Trời và Trái Đất bắt đầu hình thành4,6 tỷ năm0 giờ 00
Mặt Trăng ra đời (giả thuyết va chạm)4,5 tỷ năm0 giờ 30
Tinh thể zircon cổ nhất4,4 tỷ năm1 giờ 00
Khối đá cổ nhất còn nguyên4 tỷ năm3 giờ 10
Stromatolite cổ3,5 tỷ năm5 giờ 45
Sự kiện ôxy hoá lớn2,4 tỷ năm11 giờ 30
Trái Đất tuyết cầuhơn 700 tới khoảng 635 triệu nămkhoảng 20 giờ 20 tới 20 giờ 40
Sự sống có vỏ, xương nở rộ (kỷ Cambri)khoảng 539 triệu năm21 giờ 10
Đại tuyệt chủng cuối kỷ Permi252 triệu năm22 giờ 41
Khủng long biến mất (trừ nhánh thành chim)66 triệu năm23 giờ 39
Loài người hiện đại xuất hiệnkhoảng 300 nghìn nămkhoảng 6 giây trước nửa đêm
Chữ viết đầu tiênkhoảng 5 nghìn nămkhoảng một phần mười giây cuối

Một đời người tám mươi năm trên đồng hồ này chỉ dài khoảng một phần nghìn rưỡi giây, ngắn hơn một cái chớp mắt rất nhiều lần.

21 giờ tới nửa đêm: ba tiếng của mọi thứ quen thuộc

Từ khoảng 21 giờ 10, sự sống bùng lên đa dạng trong biển kỷ Cambri với những sinh vật có vỏ cứng, mắt, chân khớp. Khoảng 21 giờ 30, thực vật nhỏ bắt đầu bám lên đất liền, kéo theo động vật nhỏ. Gần 22 giờ, rừng cây đầu tiên phủ xanh mặt đất; một phần các khu rừng đầm lầy sau này bị vùi lấp và biến thành than đá.

Lúc 22 giờ 41, cuộc tuyệt chủng lớn nhất từng biết xảy ra cuối kỷ Permi. Ngay sau đó, khoảng 22 giờ 48, khủng long xuất hiện và chiếm lĩnh mặt đất gần một tiếng đồng hồ trên chiếc đồng hồ này, tức hơn một trăm sáu mươi triệu năm. Chim tách ra từ một nhánh khủng long trong khoảng thời gian ấy, và các loài chim ngoài cửa sổ hôm nay chính là hậu duệ còn sống của chúng.

Khoảng 23 giờ 39, thiên thạch lớn được xem là nguyên nhân chính khép lại thời khủng long. Từ đó tới nửa đêm, thú có vú đa dạng dần. Dãy Himalaya bắt đầu được nâng lên khi mảng Ấn Độ va vào châu Á, cỡ vài chục triệu năm trước, khoảng 23 giờ 40 tới 23 giờ 45. Còn những gì gọi là lịch sử loài người đều nằm gọn trong vài giây cuối.

Khi kể chiếc đồng hồ này cho trẻ

Một buổi tối, hai mẹ con lấy chiếc đồng hồ treo tường xuống, đặt lên bàn và dán những mẩu giấy nhỏ quanh mặt số: "Mặt Trăng" gần số 12, "ôxy" ở số 11 bên kia vòng, "khủng long" chen chúc sát vạch 12 ở vòng thứ hai. Tới mẩu giấy cuối cùng ghi "con người", đứa trẻ loay hoay mãi không biết dán vào đâu vì không còn chỗ. Người mẹ cười: "Đúng rồi, chính là vì không còn chỗ đấy."

Đồng hồ treo tường chạy hai vòng mỗi ngày, nên khi làm cùng trẻ, có thể coi mỗi vòng là mười hai tiếng, hoặc vẽ một vòng tròn lớn trên giấy chia hai mươi bốn ô. Điều đọng lại không phải là con số giờ phút chính xác, mà là cảm giác rằng phần lớn câu chuyện của hành tinh xảy ra trước khi có bất cứ ai chứng kiến.

Một lưu ý khi kể: đừng để phép so sánh tạo cảm giác loài người "không quan trọng". Nên kể theo chiều ngược lại: trong vài giây ít ỏi ấy, loài người là sinh vật đầu tiên biết đọc lại cả cuốn sách 24 giờ, và cũng là sinh vật đầu tiên có khả năng thay đổi bầu khí quyển nhanh như vậy, nên càng cần hiểu để giữ gìn.

Những điều chiếc đồng hồ không cho thấy

Kim đồng hồ chạy đều, lịch sử thì không. Có những thay đổi diễn ra từ từ qua hàng trăm triệu năm, như ôxy tích tụ, lại có những thay đổi xảy ra nhanh trong thang địa chất, như sau cú va chạm của thiên thạch cuối kỷ Creta. Đồng hồ chỉ cho biết lúc nào, không cho biết nhanh hay chậm.

Mỗi mốc là một khoảng, không phải một tích tắc. Khủng long không biến mất đúng 23 giờ 39 phút 00 giây. Sự kiện ấy kéo dài một thời gian, và con số 66 triệu năm có sai số nhỏ. Trên đồng hồ, sai số đó chỉ cỡ vài giây, nhưng ngoài đời là hàng chục nghìn năm.

Nửa đêm không phải là hết. Đồng hồ dừng ở hiện tại chỉ vì ta đang đứng ở đây. Trái Đất vẫn còn hàng tỷ năm phía trước: mảng vẫn trôi, núi vẫn mọc và mòn, sông vẫn bồi đắp. Nếu cần, có thể vẽ thêm một mặt đồng hồ thứ hai cho tương lai.

Phần sáng sớm bị nhoè. Những mốc trước 4 giờ sáng có ít bằng chứng trực tiếp nhất, vì đá thời đó hầu như đã bị tái chế. Các mốc ấy kém chắc chắn hơn những mốc buổi tối, nơi hoá thạch dày đặc.

Đồng hồ không đo tầm quan trọng. Vi khuẩn chiếm cả ngày dài nhưng không vì thế mà kém quan trọng, và loài người chỉ có vài giây nhưng không vì thế mà vô nghĩa. Phép so sánh chỉ nói về thời gian.

Câu hỏi thường gặp

Một giây trên đồng hồ Trái Đất bằng bao nhiêu năm?

Khi nén 4,6 tỷ năm vào 24 giờ, mỗi giây tương ứng khoảng 53 nghìn năm. Mỗi phút khoảng 3,2 triệu năm và mỗi giờ khoảng 192 triệu năm. Các con số này làm tròn để dễ nhớ và dễ tính.

Nếu nén vào một năm thay vì một ngày thì sao?

Nếu 4,6 tỷ năm là một năm, mỗi ngày tương ứng khoảng 12,6 triệu năm. Khủng long biến mất khoảng ngày 26 tháng 12, còn loài người hiện đại xuất hiện vào khoảng nửa giờ trước giao thừa.

Vì sao gần như cả ngày chỉ có vi khuẩn?

Sự sống phức tạp cần nhiều điều kiện: đủ ôxy, tế bào có nhân, khả năng nhiều tế bào phối hợp. Những bước ấy mất hàng tỷ năm mới hình thành. Vi khuẩn thì đơn giản, sinh sôi nhanh và chịu được điều kiện khắc nghiệt từ rất sớm.

Khủng long và loài người có sống cùng thời không?

Không. Khủng long không thuộc nhánh chim đã biến mất khoảng 66 triệu năm trước, còn loài người hiện đại chỉ xuất hiện khoảng 300 nghìn năm trước. Trên đồng hồ 24 giờ, khoảng cách giữa hai mốc là hơn hai mươi phút.

Có cách so sánh nào khác ngoài đồng hồ không?

Có thể dùng sợi dây dài, cuộn giấy vệ sinh hay quãng đường đi bộ. Ví dụ nếu tuổi Trái Đất là quãng đường 46 km, mỗi kilômét là 100 triệu năm và toàn bộ lịch sử loài người hiện đại nằm trong ba mét cuối.

Đồng hồ này có chính xác tuyệt đối không?

Không, vì các mốc gốc đều là ước tính và đôi khi được cập nhật. Sai lệch vài phút trên đồng hồ là bình thường. Mục đích của phép so sánh là cảm nhận tỉ lệ thời gian, không phải ghi nhớ từng giây.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138