HinhThanh.comHình Thành
Sông, hồ và thác thành hình

Hồ kiến tạo hình thành như thế nào: nước lấp đầy vết nứt của vỏ Trái Đất

Hồ kiến tạo ra đời khi vỏ Trái Đất bị kéo giãn, nứt và sụt thành những rãnh dài; nước mưa, nước sông đổ vào lấp đầy, tạo nên những hồ sâu, dài và rất cổ trên hành tinh.

A long narrow lake filling a deep rift valley between steep fault-block mountains, calm blue water stretching to the horizon, wide view from a high escarpment at dawn

Hồ kiến tạo là những cái hồ nằm trong các vết nứt lớn của vỏ Trái Đất. Hãy hình dung bạn kéo hai đầu một miếng bánh mì vừa nướng: mặt bánh nứt, một khúc ở giữa tụt xuống thành rãnh dài. Vỏ Trái Đất cũng có những nơi bị kéo giãn như thế, các khối đá ở giữa sụt xuống dọc theo đứt gãy, tạo ra những thung lũng dài và sâu. Nước mưa, nước sông đổ về lấp đầy, và hồ kiến tạo ra đời.

Vì vết nứt có thể rất sâu và tiếp tục sụt dần qua hàng triệu năm, hồ kiến tạo thuộc vào loại hồ sâu nhất, dài nhất và cổ nhất hành tinh. Phần lớn các hồ khác, như hồ do băng, hồ trên miệng núi lửa hay hồ do sạt lở chắn dòng, chỉ sống vài nghìn tới vài chục nghìn năm rồi đầy bùn. Còn hồ kiến tạo có thể giữ nước qua hàng triệu năm, đủ lâu để trở thành một thế giới sinh vật riêng.

Vỏ Trái Đất bị kéo giãn: chặng đầu của một hồ kiến tạo

Vỏ Trái Đất không phải một lớp liền khối mà gồm nhiều mảng lớn chuyển động rất chậm. Ở một số nơi, lực bên dưới kéo vỏ căng ra. Đá ở gần bề mặt giòn, không giãn như cao su mà nứt thành những đường đứt gãy song song. Khối đá nằm giữa hai đường đứt gãy tụt xuống, hai khối bên ngoài đứng cao hơn. Các nhà địa chất gọi khối sụt là địa hào, khối đứng cao là địa luỹ.

Kết quả là một thung lũng dài, đáy tương đối phẳng, hai bên là vách dốc thẳng như bức tường chạy song song. Có khi chỉ một bên sụt mạnh, đáy nghiêng lệch về một phía như cánh cửa sập một bên bản lề. Thung lũng kiểu này có thể dài hàng trăm cây số, và vì đáy tiếp tục tụt xuống mỗi lần đứt gãy dịch chuyển, nó có thể ngày càng sâu.

Khi rãnh đã đủ sâu và khí hậu đủ ẩm, nước dồn về đáy nhanh hơn lượng nước thoát đi hay bốc hơi. Thung lũng dần biến thành một hồ dài và hẹp, bờ dốc, đáy nằm sâu dưới mặt nước. Nhìn bản đồ, những hồ kiến tạo thường dễ nhận ra vì chúng thon dài, thẳng như vết dao rạch, khác hẳn những hồ tròn trịa hay ngoằn ngoèo do các nguyên nhân khác.

Những hồ kiến tạo nổi tiếng

Ví dụ được nhắc nhiều nhất là hồ Baikal ở Siberia. Nó nằm trong một vùng vỏ Trái Đất đang bị kéo giãn, thường được xem là hồ sâu nhất thế giới và một trong những hồ cổ nhất, với tuổi được ước tính tới hàng chục triệu năm. Lượng nước trong lòng hồ lớn tới mức nó giữ một phần đáng kể nước ngọt mặt đất của cả hành tinh.

Ở Đông Phi, một hệ thống thung lũng tách giãn dài hàng nghìn cây số chạy dọc lục địa, chứa một chuỗi hồ dài và sâu như Tanganyika và Malawi. Đó là nơi lục địa châu Phi đang bị kéo căng rất chậm, và nhiều nhà khoa học cho rằng trong tương lai xa, vùng này có thể tách hẳn ra, nước biển tràn vào. Câu chuyện mảng lục địa tách nhau thuộc về một mục từ khác; ở đây chỉ cần nhớ những cái hồ ấy là chặng đầu của một vết nứt có thể còn lớn lên.

Biển Chết giữa vùng Trung Đông cũng nằm trong một vết sụt do đứt gãy, nhưng vì khí hậu khô, nước bốc hơi nhiều hơn lượng đổ vào, nên nó thành hồ nước mặn đặc. Cùng là vùng trũng do đứt gãy tạo ra, nhưng khí hậu khác nhau cho ra hai thế giới nước hoàn toàn khác.

Hồ từ đâu mà có: so sánh các nguồn gốc

Hồ kiến tạo chỉ là một trong nhiều cách Trái Đất làm ra hồ. Bảng dưới đây đặt chúng cạnh nhau để thấy chúng khác nhau thế nào. Mỗi nguồn gốc có mục từ riêng trên trang.

Nguồn gốc hồHình thành ra saoDáng thường thấyTuổi thọ (cỡ độ lớn)
Hồ kiến tạovỏ Trái Đất kéo giãn, sụt thành rãnh, nước lấp đầydài, hẹp, rất sâu, bờ dốccó thể hàng triệu năm
Hồ móng ngựakhúc uốn sông bị cắt rờicong hình cánh cung, nôngvài trăm tới vài nghìn năm
Hồ chắn dòngsạt lở, dung nham hay băng chắn ngang thung lũngdài theo thung lũng sông cũtừ vài ngày tới vài nghìn năm
Hồ băngsông băng khoét lòng chảo hoặc để lại đống đá chắntròn hay dài trong thung lũng núi caohàng nghìn tới hàng vạn năm
Hồ miệng núi lửanước đọng trong miệng hay lòng chảo núi lửa đã tắttròn, vách dốchàng nghìn năm trở lên
Hồ đá vôiđá vôi bị hoà tan, mặt đất sụt thành phễutròn hay chuỗi phễu nối nhaurất khác nhau

Điểm khác căn bản: phần lớn các loại hồ chỉ là một cái chậu nằm yên chờ bùn lấp đầy. Hồ kiến tạo là một cái chậu mà đáy của nó vẫn đang tiếp tục tụt xuống, nên nó có thể “chạy đua” với bùn trong rất lâu.

Vì sao hồ kiến tạo sống lâu như vậy

Mọi hồ đều có một kẻ thù chung: bùn. Sông suối đổ vào hồ mang theo cát và bùn, chúng lắng xuống đáy, mỗi năm một ít. Một hồ nông vài chục mét có thể bị lấp đầy trong vài nghìn năm. Đó là số phận của hầu hết các hồ trên Trái Đất, và lý do vì sao hồ là dạng địa hình “ngắn ngủi” trong thang thời gian địa chất.

Hồ kiến tạo có một lợi thế: đáy của nó không đứng yên. Mỗi lần đứt gãy dịch chuyển, có khi kèm theo động đất, đáy hồ lại tụt sâu thêm một chút. Nếu tốc độ sụt bằng hoặc nhanh hơn tốc độ bùn lắng, hồ không bao giờ đầy. Dưới đáy những hồ như vậy, lớp trầm tích có thể dày hàng nghìn mét, ghi lại liên tục khí hậu và sự sống quanh hồ qua hàng triệu năm. Với các nhà khoa học, lõi khoan đáy hồ kiến tạo là một kho lưu trữ hiếm có.

Sống lâu cũng có nghĩa là sinh vật trong hồ có thời gian để tiến hoá riêng. Nhiều hồ kiến tạo cổ có những loài cá, tôm, ốc không nơi nào khác có, giống như những hòn đảo bị cô lập giữa đất liền. Mỗi hồ kiến tạo cổ vì vậy vừa là một kỳ quan địa chất, vừa là một phòng thí nghiệm tiến hoá tự nhiên.

Kết cục của một hồ kiến tạo

Một hồ kiến tạo có thể đi theo vài ngả. Ngả thứ nhất: vỏ Trái Đất ngừng bị kéo giãn, đáy hồ ngừng sụt. Khi đó bùn thắng, hồ nông dần, thành đầm lầy, rồi thành đồng bằng phẳng kẹp giữa hai dãy vách cũ. Rất nhiều thung lũng đáy phẳng trên thế giới thực chất là đáy của những hồ kiến tạo đã đầy, lớp trầm tích hồ nằm dày bên dưới ruộng đồng.

Ngả thứ hai: khí hậu khô đi. Lượng nước bốc hơi vượt lượng nước đổ vào, hồ thu nhỏ, nước mặn dần, có nơi chỉ còn những cánh đồng muối trắng xoá. Các lớp muối và thạch cao trong lòng đất ở nhiều vùng khô hạn là di tích của những hồ như vậy.

Ngả thứ ba, hiếm nhưng ngoạn mục nhất: vết nứt tiếp tục mở rộng tới mức lục địa bị chia đôi, nước biển tràn vào, hồ biến thành một vịnh biển hẹp rồi một đại dương non. Nhiều nhà khoa học xem đó là cách các đại dương bắt đầu, và cho rằng một số thung lũng tách giãn hiện nay có thể đang ở chặng sớm của con đường ấy, dù điều đó cần hàng triệu năm và không chắc sẽ xảy ra. Hồ kiến tạo vì vậy là một cửa sổ nhìn vào chặng đầu của những biến đổi rất lớn trên bề mặt hành tinh.

Cảnh trên vách sụt lúc bình minh

Nhóm bạn đứng ở điểm ngắm trên đỉnh vách, phía dưới là mặt hồ dài hút tầm mắt. Bờ bên kia cũng là một bức vách dựng, chạy song song như được kẻ bằng thước. Người dẫn đường địa phương chỉ xuống chân vách: “Cả cái thung lũng này tụt xuống giữa hai bức tường. Mỗi lần đất rung, nó lại tụt thêm một chút. Hồ thì cứ thế sâu mãi.” Ánh nắng đầu ngày rọi xuống một bên vách, bên kia còn chìm trong bóng tối, và mặt nước giữa hai bên phẳng lặng như chưa từng có chuyện gì.

Cảnh ấy gói gọn bản chất của hồ kiến tạo: hai vách đứt gãy song song, một khối đất sụt ở giữa, và nước lấp đầy. Vùng quanh các hồ kiến tạo thường có động đất, đôi khi có suối nước nóng hay núi lửa, vì vỏ Trái Đất ở đó mỏng và đang hoạt động. Những hiện tượng ấy là dấu hiệu vết nứt vẫn còn sống.

Vì vậy nếu có dịp đến những vùng như thế, hãy tìm hiểu trước hướng dẫn an toàn khi có động đất của địa phương, đi theo đường và điểm ngắm được phép, không leo xuống vách dốc. Khi có cảnh báo chính thức, làm theo hướng dẫn và gọi số khẩn cấp khi cần cứu nạn.

Hiểu lầm và điều khoa học biết

Hiểu lầm: hồ nào sâu cũng là hồ kiến tạo. Hồ băng và hồ miệng núi lửa cũng có thể rất sâu. Điều đặc trưng của hồ kiến tạo là dáng dài và hẹp, nằm dọc theo đường đứt gãy, bờ dốc thẳng song song.

Hiểu lầm: hồ kiến tạo đã thành hình xong. Nhiều hồ kiến tạo vẫn đang sụt sâu và giãn rộng rất chậm. Động đất trong vùng là bằng chứng các đứt gãy vẫn còn hoạt động.

Hiểu lầm: hồ kiến tạo chỉ có ở nơi xa xôi. Những vùng trũng do đứt gãy có ở nhiều nơi, kể cả những vùng không có hồ lớn. Có nơi nước đã thoát đi hoặc vùng trũng đã bị bồi đầy, nên chỉ còn thung lũng phẳng giữa hai vách dốc, nhìn kỹ mới nhận ra dấu vết của một cái hồ xưa.

Hiểu lầm: hồ lớn nhất là hồ sâu nhất. Diện tích và độ sâu là hai chuyện khác nhau. Có hồ rất rộng nhưng nông, có hồ diện tích vừa phải mà lại sâu và chứa nhiều nước hơn hẳn nhờ nằm trong vết sụt kiến tạo.

Câu hỏi thường gặp

Hồ kiến tạo là gì?

Hồ kiến tạo là hồ hình thành trong những vùng trũng do vận động của vỏ Trái Đất tạo ra, phổ biến nhất là khi vỏ bị kéo giãn, đứt gãy và một khối đất sụt xuống thành rãnh dài. Nước mưa và sông suối đổ về lấp đầy, tạo thành hồ dài, hẹp và sâu.

Hồ sâu nhất thế giới là hồ nào?

Hồ Baikal ở Siberia thường được xem là hồ sâu nhất và là một trong những hồ cổ nhất thế giới. Nó là một hồ kiến tạo, nằm trong vùng vỏ Trái Đất đang bị kéo giãn, nên đáy hồ có thể tiếp tục sụt xuống rất chậm theo thời gian.

Vì sao hồ kiến tạo thường dài và hẹp?

Vì chúng nằm trong rãnh sụt giữa các đường đứt gãy chạy song song. Hình dạng của hồ đi theo hình dạng của vết nứt, nên thường thon dài như vết dao rạch, bờ dốc thẳng, khác với các hồ tròn trên miệng núi lửa hay hồ cong do khúc sông cũ.

Hồ kiến tạo có bị lấp đầy không?

Có thể, nhưng chậm hơn nhiều so với các hồ khác. Bùn vẫn lắng xuống đáy mỗi năm, nhưng đáy hồ cũng tiếp tục sụt xuống khi đứt gãy dịch chuyển. Nếu sụt nhanh hơn bùn lắng, hồ có thể tồn tại hàng triệu năm.

Vì sao hồ kiến tạo cổ có nhiều loài sinh vật riêng?

Hồ tồn tại rất lâu và tách biệt với các hồ khác, nên các loài sống trong đó có đủ thời gian để tiến hoá theo hướng riêng, giống như sinh vật trên các hòn đảo xa. Nhiều loài cá, tôm, ốc vì thế chỉ có trong một hồ duy nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138