Hẻm núi là một thung lũng mà dòng sông đào xuống nhanh tới mức hai vách đá không kịp đổ theo. Nếu thung lũng chữ V là một vết khoét có sườn trượt nghiêng, thì hẻm núi là vết cắt bằng dao: vách gần thẳng đứng, đáy hẹp, nhìn từ trên xuống chỉ thấy một sợi nước nhỏ giữa hai bức tường đá. Muốn có nó cần hai thứ cùng lúc: một dòng sông có sức đào rất mạnh, và một loại đá đủ cứng, đủ khô để đứng vững khi bị cắt.
Phần lớn các hẻm núi lớn trên thế giới nằm ở những vùng đất đang được nâng lên hoặc từng được nâng lên mạnh, nơi sông phải liên tục đào để giữ đường ra biển. Mục từ này trả lời từng câu hỏi người ta hay đặt khi đứng trên mép một hẻm núi: nó là gì, vì sao vách thẳng thế, ai đào, đào mất bao lâu, và vì sao đáy hẹp lại là nơi cần cẩn trọng.
Hẻm núi khác thung lũng thường ở chỗ nào?
Mọi thung lũng sông đều là cuộc đua giữa hai lực: sông đào xuống, sườn đổ vào. Ở thung lũng thường, sườn đổ đủ nhanh để theo kịp sông, nên mặt cắt nghiêng thành chữ V hay doãng rộng. Ở hẻm núi, sông thắng áp đảo. Nó cắt xuống trong khi vách đá vẫn đứng gần như nguyên vẹn, tạo ra mặt cắt hẹp và sâu, có nơi chiều sâu gấp nhiều lần bề ngang.
Tiếng Việt có nhiều từ cho dạng này: hẻm núi, hẻm vực, khe, vực. Cách gọi không quá chặt chẽ, nhưng thường “khe hẹp” dùng cho những rãnh chỉ vừa một người lách, còn “hẻm núi” dùng cho những vết cắt dài hàng cây số, sâu hàng trăm mét. Về bản chất, cả hai đều kể cùng một chuyện: nước đã thắng đá trong một cuộc đua rất dài.
Một dấu hiệu để nhận ra hẻm núi đang “trẻ” là đáy gần như không có bãi bồi: dòng sông chiếm trọn chiều ngang, sát chân vách hai bên. Khi hẻm già đi, vách bắt đầu sụp, đáy mở rộng, có chỗ cho bãi cát và cây cối. Lúc ấy nó đang dần chuyển thành một thung lũng sâu bình thường.
Cần những điều kiện gì để có hẻm núi?
Hẻm núi không mọc ở bất cứ đâu có sông. Các nhà địa mạo thường thấy chúng ở nơi hội đủ vài điều kiện sau, càng nhiều điều kiện càng dễ có hẻm sâu.
- Đất đang được nâng lên. Khi vỏ Trái Đất ở một vùng từ từ nhô cao, dòng sông chảy qua có thêm độ dốc và phải đào sâu để giữ đường ra biển. Có những dòng sông chảy ở đó từ trước khi núi nhô lên, và chúng đã cưa xuyên qua dãy núi đang trồi, như một sợi dây cưa đứng yên trong lúc khúc gỗ được đẩy lên.
- Đá cứng, ít nứt, xếp lớp. Sa thạch rắn, đá vôi dày, đá hoa cương đứng thẳng được khi bị cắt. Đất mềm hay đá vụn thì sụp ngay, không giữ nổi vách.
- Khí hậu khô hoặc mưa tập trung. Mưa ít thì sườn ít bị rửa trôi, vách không sụp. Nhưng thỉnh thoảng có lũ lớn đổ về, cung cấp sức đào khổng lồ trong thời gian ngắn.
- Dòng nước chở nhiều đá cát. Như với mọi thung lũng, chính cát sỏi trong nước mới là lưỡi cưa.
- Đá vôi bị hoà tan. Ở vùng đá vôi, một số hẻm sinh ra khi trần của một sông ngầm sụp xuống, để lộ lòng sông dưới đất thành khe trên mặt.
Không cần đủ cả năm điều kiện. Nhưng nếu bạn thấy một hẻm núi sâu, gần như chắc chắn ở đó có ít nhất hai điều: sông có sức đào lớn và đá đủ cứng để giữ vách.
Đứng trên mép, đọc vách đá như đọc một chồng sách
Vách hẻm núi là một trong những nơi hiếm hoi trên Trái Đất mà bạn nhìn thấy ruột của đất mà không cần khoan. Ở các hẻm cắt qua đá trầm tích, vách lộ ra từng lớp nằm ngang chồng lên nhau, mỗi lớp một màu: đỏ, kem, xám, nâu. Mỗi lớp là một thời kỳ: có lớp từng là đáy biển nông, có lớp là cồn cát cũ, có lớp là bãi bồi của một dòng sông xa xưa.
Quy tắc đọc rất đơn giản: lớp dưới thường cổ hơn lớp trên, giống chồng báo cũ để ở góc nhà, tờ dưới cùng là tờ để vào trước. Dòng sông đào xuống càng sâu, nó lật càng nhiều trang về quá khứ. Những hẻm núi lớn nhất thế giới cắt qua các lớp đá có tuổi trải dài hàng trăm triệu năm, có nơi chạm tới lớp đá còn cổ hơn nữa ở dưới đáy.
Ở các hẻm cắt qua đá vôi, vách có thể không phân lớp rõ mà loang những vệt đen, vệt cam do nước rỉ và khoáng chất bám. Ở hẻm cắt qua đá hoa cương, vách nứt thành khối vuông vức. Mỗi loại đá cho một “giọng” khác nhau, và chỉ cần nhìn kiểu vách, người có kinh nghiệm đã đoán được đá gì.
Hẻm núi đào mất bao lâu?
Không có một con số cho mọi hẻm núi. Bảng dưới đây so sánh các kiểu hẻm theo cỡ độ lớn thời gian thường được nhắc tới, chỉ để dễ hình dung.
| Kiểu hẻm | Ai đào, đào thế nào | Thời gian (cỡ độ lớn) | Dáng vẻ |
|---|---|---|---|
| Khe hẹp trong sa thạch | lũ quét theo mùa cuốn cát mài vách | hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm | vách cong lượn, rộng vừa người |
| Hẻm do thác lùi | thác sụp gờ, lùi dần ngược dòng | hàng nghìn tới hàng vạn năm | khe thẳng nối tới chân thác hiện tại |
| Hẻm sông cắt qua núi đang nâng | sông giữ đường trong khi đất nhô lên | hàng trăm nghìn tới hàng triệu năm | sâu hàng trăm mét, uốn khúc giữa núi |
| Hẻm lớn trên cao nguyên | sông đào qua nhiều lớp đá khi cao nguyên được nâng | hàng triệu năm | rộng, sâu, vách nhiều bậc lớp đá |
| Hẻm đá vôi do trần sông ngầm sụp | nước hoà tan, hang sụp lộ ra trời | rất khác nhau, thường hàng trăm nghìn năm trở lên | vách dựng đứng, có khi còn mảnh vòm cầu đá |
Điều cần nhớ là tuổi của hẻm núi không bằng tuổi của đá trong vách. Đá có thể đã nằm đó hàng trăm triệu năm, còn vết cắt qua đá thì trẻ hơn rất nhiều. Một hẻm núi giống một trang sách cổ vừa được ai đó rọc ra để đọc.
Ở Việt Nam: những vết cắt qua núi đá vôi
Ở vùng núi đá vôi phía Bắc, có những dòng sông đã khoét những hẻm sâu giữa các khối đá vôi. Một ví dụ hay được nhắc đến là hẻm Tu Sản trên sông Nho Quế ở cao nguyên đá Đồng Văn: dòng sông nằm sâu dưới đáy, hai vách đá vôi dựng gần như thẳng đứng, nhìn từ đường đèo phía trên chỉ thấy một dải nước xanh nhỏ uốn lượn.
Câu chuyện hình thành của những hẻm như vậy gắn với hai quá trình đan xen. Vùng núi phía Bắc đã được nâng lên trong thời gian địa chất dài, buộc các dòng sông phải đào sâu. Đồng thời đá vôi bị nước hơi chua hoà tan dần theo khe nứt, giúp dòng sông khoét nhanh hơn và giữ cho vách đứng thẳng. Hang động và cao nguyên đá có mục từ riêng; ở đây ta chỉ nhìn phần dòng sông làm.
Hai mẹ con dừng ở chỗ dừng chân có lan can trên đường đèo, nhìn xuống hẻm. Con hỏi sao sông lại nằm tít dưới kia mà không ở trên này. Mẹ bảo: “Ngày xưa nó ở cao hơn nhiều. Núi cứ nhô lên, sông cứ đào xuống, và nó chưa bao giờ chịu rời đường cũ.” Một câu trả lời giản dị nhưng gói đủ cách các nhà địa chất giải thích loại hẻm này.
Hẻm núi vẫn đang được đào tiếp
Một hẻm núi không phải công trình đã hoàn tất. Mỗi trận lũ lớn vẫn mài thêm đáy, mỗi lần đá lở vẫn nới rộng vách thêm một chút. Ở những vùng đất còn đang được nâng lên, sông vẫn giữ nhịp đào như hàng vạn năm trước. Nếu có thể quay một đoạn phim kéo dài một triệu năm rồi tua nhanh, bạn sẽ thấy đáy hẻm tụt xuống đều đặn, vách thỉnh thoảng sụp một mảng, và cả hẻm dài ra ngược về phía nguồn như một vết nứt đang lan.
Hẻm núi cũng già đi. Khi đất ngừng nâng, sông gần chạm mức nền thấp nhất, sức đào giảm, vách bắt đầu thắng thế: đá lở tích dưới chân vách thành những sườn thoải, đáy rộng ra, cây cối mọc lên. Dần dần, vết cắt dao ấy mềm đi thành một thung lũng sâu bình thường. Vì vậy hẻm núi đẹp nhất thường là hẻm còn trẻ, đang ở giữa cuộc đua.
Con người cũng góp tay. Đập thuỷ điện làm ngập một phần hẻm thành hồ dài hẹp, đổi hẳn cảnh quan: dòng sông xiết dưới đáy biến thành mặt nước phẳng, vách đá chìm một nửa. Đường sá mở dọc vách làm tăng nguy cơ đá rơi. Đó là những thay đổi diễn ra trong vài năm, trong khi chính hẻm núi cần hàng trăm nghìn năm để thành hình.
Vì sao đáy hẹp lại cần cẩn trọng
Nước dâng rất nhanh. Hẻm núi gom nước của cả một vùng rộng vào một rãnh hẹp. Mưa ở thượng nguồn cách xa hàng chục cây số có thể làm nước trong hẻm dâng lên nhanh chóng dù nơi bạn đứng trời vẫn nắng. Ở các khe hẹp, đây là nguy hiểm lớn nhất.
Đá rơi từ vách. Vách đứng nghĩa là mảnh đá rời không có chỗ dừng. Sau mưa, sau mùa nắng nóng hay khi có rung động, đá có thể rơi bất chợt.
Không có đường thoát ngang. Ở đáy hẻm, lối ra thường chỉ có hai đầu. Gặp nước lên hay đá lở, bạn không thể trèo lên vách.
Nguyên tắc chung. Chỉ đi các tuyến được phép, có người dẫn đường địa phương khi xuống đáy hẻm, không leo vách, không vào khe hẹp khi trời mưa hay có cảnh báo, theo dõi cảnh báo chính thức về lũ quét, sạt lở và gọi 112 khi cần cứu nạn.
Câu hỏi thường gặp
Hẻm núi và thung lũng khác nhau thế nào?
Thung lũng có sườn nghiêng vì vách đổ dần theo khi sông đào. Hẻm núi có vách gần thẳng đứng và đáy hẹp, vì sông đào xuống nhanh hơn tốc độ vách sụp, thường trong đá cứng hoặc ở vùng khí hậu khô. Hẻm núi có thể coi là dạng cực đoan của thung lũng sông.
Vì sao nhiều hẻm núi nằm trên cao nguyên?
Cao nguyên là vùng đất được nâng lên trên diện rộng. Khi đất cao lên, các dòng sông chảy qua có thêm độ dốc và phải đào sâu để ra tới biển, nên chúng cắt những rãnh sâu xuyên qua lớp đá phẳng của cao nguyên, tạo thành hẻm núi.
Sông có thể cưa xuyên qua một dãy núi không?
Có. Nếu dòng sông đã chảy ở đó từ trước khi đất nhô lên và nó đào đủ nhanh, nó sẽ giữ nguyên đường đi trong khi núi trồi lên quanh nó, tạo ra hẻm cắt ngang dãy núi. Đó là lý do có những con sông chảy xuyên qua núi thay vì vòng quanh.
Đá trong vách hẻm núi có cùng tuổi với hẻm núi không?
Không. Đá trong vách thường cổ hơn rất nhiều, có nơi hàng trăm triệu năm. Hẻm núi chỉ là vết cắt mà dòng sông tạo ra sau này qua các lớp đá ấy, nên tuổi của hẻm trẻ hơn tuổi của đá mà nó để lộ ra.
Vì sao không nên vào khe hẹp khi trời có mưa?
Khe hẹp gom nước của cả một vùng rộng vào một rãnh nhỏ, nên chỉ một trận mưa ở thượng nguồn cũng có thể làm nước dâng nhanh, trong khi đáy khe không có lối thoát ngang. Hãy theo cảnh báo chính thức, đi cùng người dẫn đường địa phương và gọi 112 nếu gặp nạn.