Núi khối hình thành khi vỏ Trái Đất bị nứt thành những tảng lớn dọc theo các đường nứt sâu gọi là đứt gãy, rồi có tảng bị đẩy trồi lên còn tảng bên cạnh tụt xuống. Hãy hình dung mặt bàn ghép từ nhiều tấm gỗ: nếu nhấc một tấm lên cao hơn các tấm còn lại, ta có một "dãy núi" mép thẳng tắp, một bên vách dựng đứng.
Khác với núi uốn nếp có các lớp đá cong như sóng, núi khối thường có sườn thẳng, mép gọn, đứng sát cạnh những thung lũng phẳng và sâu. Mục từ này kể lại cách vỏ Trái Đất nứt ra, những kiểu khối trồi khối sụt, và nơi ta có thể đọc được dấu vết ấy, kể cả ở Việt Nam.
Đứt gãy là gì?
Đứt gãy là một mặt nứt trong vỏ Trái Đất mà hai bên đã trượt đi so với nhau. Nếu đá chỉ nứt mà không dịch chuyển thì gọi là khe nứt; chỉ khi hai bờ thực sự lệch nhau, dù vài xăng-ti-mét hay hàng trăm kilômét, mới gọi là đứt gãy.
Đá ở gần mặt đất giòn, nên khi bị kéo hay ép quá sức chịu đựng, nó không cong mà vỡ. Đứt gãy thường không trượt đều đặn mà giật cục: lực tích dần qua nhiều năm, đến một lúc đá không chịu nổi thì trượt mạnh trong vài giây, sinh ra động đất. Sau đó mọi thứ lại im lặng tích lực cho lần sau.
Một đường đứt gãy lớn có thể dài hàng trăm kilômét và đâm sâu hàng chục kilômét xuống lòng đất. Trên bề mặt, nó thường hiện thành một vệt thẳng bất thường trong cảnh quan: một sườn núi dài tắp, một dòng sông bỗng chạy thẳng như kẻ chỉ, hay một dãy hồ nằm thẳng hàng.
Ba kiểu đứt gãy chính
Các nhà địa chất chia đứt gãy theo cách hai khối đá chuyển động. Mỗi kiểu để lại một dạng địa hình riêng.
| Kiểu đứt gãy | Hai khối chuyển động thế nào | Xảy ra khi | Địa hình hay tạo ra |
|---|---|---|---|
| Đứt gãy thuận | Một khối trượt xuống dọc mặt nứt nghiêng | vỏ bị kéo giãn ra | thung lũng sụt, núi khối có vách dựng |
| Đứt gãy nghịch | Một khối bị đẩy trượt lên trên khối kia | vỏ bị ép lại | núi bị chồng khối, thường đi cùng uốn nếp |
| Đứt gãy trượt ngang | Hai khối trượt ngang qua nhau | hai phần vỏ dịch chuyển theo hai hướng ngược nhau | sông bị bẻ lệch, thung lũng thẳng dài |
Trên thực tế nhiều đứt gãy kết hợp cả hai kiểu, vừa trượt ngang vừa trượt lên xuống. Điều quan trọng là mỗi kiểu kể một câu chuyện khác nhau về việc vỏ Trái Đất đang bị kéo, bị ép hay bị xé ngang ở nơi đó.
Khối trồi, khối sụt: núi khối ra đời
Địa luỹ — khối trồi. Khi vỏ bị kéo giãn và nứt thành nhiều khối, khối nằm giữa hai đứt gãy có thể đứng cao hơn hai bên, tạo thành một dãy núi khối có hai sườn khá dốc. Trong tiếng Việt, kiểu khối trồi này được gọi là địa luỹ.
Địa hào — khối sụt. Ngược lại, khối nằm giữa hai đứt gãy có thể tụt xuống, tạo thành một thung lũng dài, đáy phẳng, hai bên vách cao. Đó là địa hào. Nhiều địa hào về sau được sông chọn làm lòng chảy hoặc nước đọng lại thành hồ dài.
Khối nghiêng. Có khi một khối chỉ bị nhấc một mép, nghiêng như tấm ván kê một đầu. Kết quả là dãy núi có một sườn dựng đứng nhìn ra thung lũng và một sườn thoải dần về phía sau.
Thung lũng tách giãn khổng lồ. Ở quy mô lớn, cả một vùng lục địa có thể bị kéo giãn thành chuỗi địa hào và địa luỹ nối tiếp nhau dài hàng nghìn kilômét. Thung lũng tách giãn ở Đông Phi là ví dụ nổi tiếng: những bức vách cao nhìn xuống đáy thung lũng có hồ dài và núi lửa.
Bao lâu thì một khối núi trồi cao?
Mỗi lần đứt gãy trượt trong một trận động đất lớn, khối đá có thể nhích lên vài mét là nhiều; phần lớn các lần chỉ vài xăng-ti-mét. Để có một vách núi cao hàng nghìn mét, cần hàng nghìn lần trượt như vậy, trải qua hàng triệu năm. Một dãy núi khối là một cuốn sổ ghi lại rất nhiều trận động đất mà phần lớn xảy ra từ lâu trước khi có con người.
Trong khi khối núi trồi lên, sông suối từ trên vách đổ xuống không ngừng khoét những khe rãnh, mang đá vụn xuống chân núi xếp thành những quạt bồi tụ hình rẻ quạt. Vì vậy mép núi khối thường không thẳng tắp như lúc đầu mà bị răng cưa hoá, nhưng nhìn từ xa vẫn thấy một đường tổng thể thẳng dài khác thường.
Một dấu hiệu đẹp: ở chân một số vách núi khối, các nhánh núi nhỏ bị cắt cụt thành những mặt tam giác xếp hàng đều nhau, như những chiếc răng của lưỡi cưa nằm ngang. Đó là dấu vết của một vách đứt gãy còn khá trẻ.
Ở những đứt gãy đang hoạt động trên thế giới, tốc độ trượt trung bình mà các nhà khoa học đo được thường chỉ cỡ vài milimét đến vài xăng-ti-mét mỗi năm. Nhưng chuyển động ấy không đều như kim đồng hồ: nhiều năm gần như đứng yên, rồi dồn lại thành một cú giật trong vài giây.
Đứt gãy ở Việt Nam: những đường thẳng trên bản đồ
Ở phía Bắc, đới đứt gãy sông Hồng là đường đứt gãy được nhắc đến nhiều nhất: dòng sông chảy theo một thung lũng thẳng dài hướng tây bắc – đông nam, bám theo dải đá bị nghiền vụn dọc đứt gãy. Câu chuyện riêng của đới đứt gãy này được kể trong mục từ về đất nước thành hình; ở đây chỉ cần thấy nó là một ví dụ sống động cho việc đứt gãy vẽ nên cảnh quan.
Vùng Tây Bắc còn nhiều đường đứt gãy khác, và hướng của chúng hiện rõ trong hướng các dãy núi, thung lũng sông chạy song song nhau. Một số thung lũng giữa núi, nơi có những cánh đồng phẳng hiếm hoi, có liên quan tới các vùng trũng hình thành dọc đứt gãy rồi được phù sa lấp dần.
Đứt gãy cũng là lý do một số vùng núi ở Việt Nam có động đất nhỏ đến vừa. Khi có cảnh báo về động đất hay sạt lở, hãy theo hướng dẫn của cơ quan chức năng, gọi 112 khi cần cứu hộ; không ai, kể cả nhà khoa học, dự báo được chính xác ngày giờ một trận động đất.
Hiểu lầm về đứt gãy và điều khoa học biết
Vì gắn với động đất, đứt gãy hay bị hình dung qua phim ảnh nhiều hơn qua thực tế:
- "Đứt gãy là một khe hở toang hoác trên mặt đất." Phần lớn đứt gãy là mặt tiếp xúc khít giữa hai khối đá bị ép chặt vào nhau; hiếm khi có khe hở lớn, và mặt đất không "nuốt" người như trong phim.
- "Đứt gãy chỉ có ở nơi đang động đất." Vỏ Trái Đất đầy những đứt gãy cổ đã ngừng hoạt động từ hàng chục, hàng trăm triệu năm, chỉ còn là dấu vết trong đá.
- "Một trận động đất lớn tạo ra cả dãy núi." Một lần trượt chỉ nâng khối đá vài mét là nhiều. Dãy núi là tổng của rất nhiều lần trượt qua hàng triệu năm.
- "Biết đứt gãy ở đâu là biết khi nào động đất." Bản đồ đứt gãy cho biết nơi nào có nguy cơ, nhưng chưa ai dự báo được thời điểm cụ thể của một trận động đất.
Hiểu đúng những điều này giúp ta không hoảng sợ vô cớ, nhưng cũng không chủ quan: sống ở vùng có đứt gãy hoạt động thì nghe theo cảnh báo chính thức và tuân thủ quy định xây dựng của địa phương.
Núi khối trên thế giới: vài cảnh quan dễ nhận ra
Ở miền tây Bắc Mỹ có một vùng mà các dãy núi khối và thung lũng sụt xen kẽ nhau đều đặn, như những làn sóng trên mặt hồ, do cả vùng vỏ đang bị kéo giãn ra. Từ trên cao nhìn xuống, hàng chục dãy núi dài chạy song song, ngăn cách bởi những bồn trũng khô phẳng lì.
Ở châu Âu, dọc thung lũng sông Rhine có một địa hào dài, hai bên là những khối núi đứng cao như hai bức tường thành nhìn nhau qua thung lũng. Ở Đông Phi, thung lũng tách giãn kéo dài hàng nghìn kilômét, đáy có những hồ sâu và dài, hai bên là vách núi hùng vĩ. Các nhà địa chất cho rằng nếu quá trình kéo giãn ở đó kéo dài đủ lâu, một phần lục địa có thể tách ra và biển sẽ tràn vào.
Điểm chung của các cảnh quan ấy là đường thẳng. Thiên nhiên hiếm khi vẽ đường thẳng, nên mỗi khi thấy một sườn núi, một con sông hay một chuỗi hồ thẳng dài bất thường, rất có thể có một đường đứt gãy đang ẩn bên dưới.
Nhận ra dấu vết đứt gãy trong cảnh quan
Không cần thiết bị gì, chỉ cần quan sát kỹ là có thể đoán một vùng có đứt gãy:
- Một sườn núi dài thẳng bất thường, nhô lên đột ngột từ một thung lũng phẳng.
- Dòng sông chạy thẳng tắp nhiều kilômét, hoặc bỗng bẻ lệch một đoạn rồi chảy tiếp theo hướng cũ.
- Chuỗi hồ, đầm hay suối nước nóng nằm thẳng hàng theo một đường.
- Trên vách đá, các lớp đá bị cắt đứt và lệch nhau ở hai bên một đường nứt rõ, có khi mặt đá bóng loáng vì bị mài trượt.
- Những mặt núi hình tam giác cắt cụt xếp đều dọc chân dãy núi.
Một nhóm bạn trẻ ngồi nghỉ trên đỉnh đồi nhìn xuống thung lũng ở vùng núi phía Bắc, một người chợt nhận ra con sông dưới kia thẳng như ai kẻ thước, song song với dãy núi bên kia. Người bạn mê địa chất cười: "Sông đi theo vết nứt đấy, chỗ đá vỡ thì nước khoét dễ hơn." Cả nhóm im lặng nhìn lại thung lũng bằng con mắt khác.
Câu hỏi thường gặp
Núi khối khác núi uốn nếp thế nào?
Núi uốn nếp có các lớp đá bị ép cong như sóng, còn núi khối là những tảng vỏ bị nứt vỡ rồi trồi lên dọc các đứt gãy. Núi khối thường có sườn thẳng, dốc đứng nhìn ra một thung lũng phẳng.
Địa hào và địa luỹ là gì?
Địa hào là khối vỏ bị tụt xuống giữa hai đứt gãy, thành thung lũng dài đáy phẳng. Địa luỹ là khối vỏ đứng cao hơn hai bên, thành núi khối. Hai dạng thường xen kẽ nhau ở vùng vỏ bị kéo giãn.
Đứt gãy có phải lúc nào cũng gây động đất không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Có đoạn đứt gãy trượt chậm đều không gây rung, có đoạn bị khoá chặt rồi trượt giật gây động đất. Nhiều đứt gãy cổ đã ngừng hoạt động từ rất lâu.
Vì sao nhiều con sông chảy theo đường đứt gãy?
Đá dọc đường đứt gãy thường bị nghiền vỡ thành mảnh vụn, yếu hơn đá liền khối hai bên. Nước dễ khoét sâu vào dải đá yếu ấy, nên sông suối hay chọn đúng đường đứt gãy mà chảy, tạo thành thung lũng thẳng dài.
Một vách núi khối cao hàng nghìn mét cần bao lâu?
Thường là hàng triệu năm. Mỗi lần đứt gãy trượt chỉ nâng khối núi vài xăng-ti-mét đến vài mét, cần rất nhiều lần như vậy cộng lại mới thành vách núi cao.
Sống gần đứt gãy cần lưu ý gì?
Nên theo dõi thông tin và cảnh báo của cơ quan chức năng, tuân thủ quy định xây dựng của địa phương. Khi có sự cố, gọi 112 để được cứu hộ; không tin các lời đồn dự báo động đất.