HinhThanh.comHình Thành
Đất nước thành hình

Đứt gãy sông Hồng là gì: vết xé dài làm thung lũng miền Bắc thẳng như kẻ chỉ

Sông Hồng chảy thẳng một mạch từ vùng núi về đồng bằng vì nó đi theo một đới đứt gãy lớn, nơi vỏ Trái Đất từng bị xé và trượt rất xa. Câu chuyện của vết nứt ấy.

Straight river valley cutting between parallel forested ridges, morning mist lying in the valley floor, high viewpoint looking down the valley toward hazy distant hills

Đứt gãy sông Hồng là một vết nứt rất dài của vỏ Trái Đất, chạy theo hướng tây bắc – đông nam, nơi hai khối đất hai bên từng bị trượt lệch nhau một quãng rất xa trong vài chục triệu năm trước. Sông Hồng chảy thẳng một mạch như kẻ chỉ vì nó chọn đúng đường mòn dễ đi nhất: dải đá đã bị nghiền vụn dọc vết nứt ấy. Giống như nước mưa trên mặt kính vỡ luôn chảy theo đường nứt.

Nhìn bản đồ miền Bắc, bạn sẽ thấy không chỉ sông Hồng mà sông Đà, sông Chảy, sông Lô và nhiều dãy núi đều xếp song song theo cùng một hướng. Sự ngăn nắp ấy không tình cờ. Mục từ này đi qua những hiểu lầm hay gặp để kể lại vết xé đã "kẻ dòng" cho cả vùng núi phía Bắc.

Hiểu lầm thứ nhất: "Sông tự khoét ra thung lũng thẳng như thế"

Hiểu đúng: sông đi theo đường đã kẻ sẵn. Một dòng sông bình thường khi chảy trên đất mềm sẽ uốn khúc, lượn qua lại. Muốn chảy thẳng hàng trăm ki-lô-mét qua vùng núi, nó phải có một "rãnh dẫn" sẵn. Ở đây rãnh ấy là đới đứt gãy: dải đá bị vỡ vụn, mềm yếu hơn hai bên, nên nước dễ bào mòn và đào lòng theo.

Đứt gãy là gì? Là chỗ vỏ Trái Đất bị nứt và hai bên dịch chuyển so với nhau, có thể trượt ngang, trượt lên hoặc sụt xuống. Một đứt gãy lớn không phải một đường nứt mảnh như sợi tóc, mà là cả một dải rộng từ hàng trăm mét tới nhiều ki-lô-mét, đá bên trong bị nghiền, ép, xé.

Đới đứt gãy sông Hồng dài cỡ nào? Nó chạy từ vùng núi cao ở phía tây bắc, qua vùng thượng du, xuống đồng bằng rồi kéo dài ra phía vịnh Bắc Bộ, tổng chiều dài cả nghìn ki-lô-mét tính cả phần ngoài lãnh thổ. Đó là một trong những vết nứt lớn nhất của khu vực Đông Nam Á.

Một hình dung. Thử xé một tờ giấy thật chậm: mép xé không thẳng tắp nhưng đi theo một hướng chung, và hai bên mép bị sờn, xơ ra. Đới đứt gãy sông Hồng là mép xé ấy, chỉ khác là giấy ở đây dày hàng chục ki-lô-mét đá.

Hiểu lầm thứ hai: "Đứt gãy là chuyện của một khoảnh khắc"

Đứt gãy sông Hồng không hình thành trong một lần nứt. Theo nhiều nghiên cứu, hoạt động mạnh nhất của nó diễn ra trong khoảng vài chục triệu năm trước, khi mảng Ấn Độ đã va vào châu Á và tiếp tục ép lên. Một giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ cho rằng cú ép ấy đã đẩy khối Đông Dương trượt dần về phía đông nam, giống như khi ta ấn mạnh vào giữa một khối bột, bột bị nặn trồi ra hai bên.

Trong giai đoạn ấy, hai bên đứt gãy được cho là đã trượt ngang lệch nhau một quãng rất lớn, có thể tới hàng trăm ki-lô-mét. Mỗi lần trượt chỉ một chút, nhưng cộng qua hàng triệu năm thì thành khoảng cách khổng lồ. Tốc độ ấy, giống như các chuyển động khác của vỏ Trái Đất, chỉ cỡ vài xăng-ti-mét mỗi năm — bằng tốc độ móng tay mọc.

Về sau, hướng và cường độ chuyển động thay đổi. Ngày nay đới đứt gãy được xem là hoạt động yếu hơn nhiều so với thời kỳ mạnh nhất. Mọi thông tin về động đất và nguy cơ ở khu vực này chỉ nên theo cơ quan chuyên môn chính thức; không ai, kể cả nhà khoa học, dự báo được trước động đất theo ngày giờ.

Hiểu lầm thứ ba: "Núi hai bên thung lũng giống hệt nhau"

Khi hai khối đất trượt qua nhau rất xa, đá ở hai bên đứt gãy có thể có gốc gác khác nhau: bên này là một loại đá, bên kia là loại khác, vốn từng nằm cách nhau rất xa. Đó cũng là một trong những bằng chứng giúp các nhà địa chất nhận ra đứt gãy đã trượt bao xa.

Đặc biệt, dọc theo đới đứt gãy có những dải đá biến chất bị kéo lên từ rất sâu. Dãy Con Voi, chạy dọc giữa sông Hồng và sông Chảy, là một dải như vậy: đá ở đây từng nằm sâu trong lòng đất, chịu nhiệt và áp lực lớn tới mức tinh thể sắp xếp lại thành vân, rồi được chuyển động của đứt gãy đưa trồi lên gần mặt đất.

Nếu ví vỏ Trái Đất như một chiếc bánh nhiều tầng, đứt gãy giống như một nhát dao vừa cắt vừa đẩy, làm phần nhân bên trong lòi ra dọc vết cắt. Đi dọc thung lũng, bạn đang đi bên cạnh phần "nhân bánh" sâu nhất của miền Bắc. Những vảy mica lấp lánh trên vách đường chính là tinh thể đã lớn lên trong sức nóng ấy, rồi theo vết xé mà lên tới ánh sáng.

Đọc dấu vết đứt gãy trên đường đi

Bạn không cần dụng cụ gì để nhận ra dấu vết của một đứt gãy lớn. Bảng tra nhanh:

Dấu hiệuVì sao cóNhìn thấy thế nào
Sông chảy thẳng dàinước bào theo dải đá yếu dọc đứt gãythung lũng thẳng, ít uốn khúc dù đi qua vùng núi
Các dãy núi song songcả vùng bị ép theo cùng một hướngnúi, sông xếp hàng theo hướng tây bắc – đông nam
Đá có vân, lấp lánhđá biến chất bị kéo lên dọc đứt gãyvách taluy có đá vân sọc, nhiều vảy mica lấp lánh
Đá bị nghiền vụnhai khối đá cọ xát qua nhauđới đá vụn, dễ sạt khi mưa lớn
Suối nước nóng rải rácnước thấm sâu theo khe nứt, được đun nóng rồi trồi lênmột số điểm nước ấm dọc các đới đứt gãy

Dấu hiệu thứ tư cũng là lời nhắc an toàn: đất đá vụn dọc đứt gãy dễ sạt lở vào mùa mưa. Đi đường vùng núi, hãy theo dõi cảnh báo sạt lở chính thức, không dừng xe dưới chân taluy đang rỉ nước hay có đá lăn, và gọi 112 hoặc 114 khi gặp sự cố.

Một con sông, hai nhịp thời gian

Một sáng tháng Mười, hai bố con đứng trên đồi chè nhìn xuống thung lũng sông Hồng. Sương nằm thành một dải dài, thẳng, như ai vừa đặt một chiếc khăn trắng xuống giữa hai dãy núi. Đứa con bảo sương cũng biết xếp hàng. Người bố cười: không phải sương biết xếp hàng, mà là cả thung lũng đã được kẻ thẳng từ hàng chục triệu năm trước, sương chỉ nằm vào đúng đường kẻ ấy.

Đó là điều thú vị nhất khi đứng trước sông Hồng: bạn thấy cùng lúc hai nhịp thời gian. Nhịp nhanh là dòng nước đỏ nâu chảy qua trong vài ngày từ vùng núi về tới đồng bằng, mang theo phù sa của mùa mưa năm nay. Nhịp chậm là chính cái thung lũng — đường đi của dòng nước — được vỏ Trái Đất vạch ra từ trước khi loài người xuất hiện.

Sông có thể đổi khúc uốn ở đồng bằng, có thể dâng lũ, cạn kiệt, nhưng ở vùng núi nó vẫn trung thành với đường kẻ cũ. Một dòng sông trẻ chảy trong một rãnh rất già.

Nếu nén toàn bộ tuổi Trái Đất vào một ngày, thung lũng đứt gãy được vạch ra trong khoảng mười phút cuối trước nửa đêm, còn lớp phù sa bạn thấy trên bãi sông hôm nay chưa chiếm nổi một phần nghìn của giây chót. Đứng trên bờ sông Hồng, vì thế, là đứng ở chỗ hai chiếc đồng hồ chạy lệch nhau hàng triệu lần.

Từ vùng núi xuống đồng bằng: vết nứt đi tiếp dưới lớp phù sa

Ra khỏi vùng núi, sông Hồng bắt đầu toả ra thành châu thổ, và thung lũng thẳng tắp biến mất dưới lớp phù sa dày. Nhưng đứt gãy không dừng ở đó. Bên dưới đồng bằng, hệ đứt gãy cùng hướng tiếp tục kéo dài về phía đông nam, làm vỏ Trái Đất bị kéo căng, sụt xuống thành một vùng trũng lớn — chính là chiếc "chậu" mà phù sa sông Hồng lấp đầy để thành đồng bằng.

Vùng trũng ấy còn kéo ra tận vịnh Bắc Bộ, nơi các nhà địa chất tìm thấy những lớp trầm tích rất dày dưới đáy biển. Nói cách khác, cùng một vết xé đã vừa kẻ đường cho dòng sông ở vùng núi, vừa đào sẵn chỗ chứa phù sa ở phía hạ lưu. Sông mang đất từ trên núi xuống, đứt gãy chuẩn bị sẵn chỗ để đất nằm.

Hình dung so sánh: một đường nứt dài trên nền sân xi măng, phần đầu nứt hẹp và sâu, phần cuối toác rộng và lún xuống. Mưa xuống, nước chảy theo đường nứt hẹp rồi đọng lại ở chỗ lún, mang theo cát bụi lấp dần chỗ lún ấy. Đồng bằng sông Hồng là chỗ lún đã được lấp đầy, còn thung lũng ở vùng núi là đường nứt hẹp dẫn nước tới.

Vì vậy khi kể chuyện đất nước thành hình, thung lũng sông Hồng và châu thổ sông Hồng không phải hai chương rời nhau, mà là hai đầu của cùng một câu chuyện kiến tạo.

Đứt gãy sông Hồng và những gì nó để lại

Vết xé ấy để lại nhiều hệ quả còn thấy tới hôm nay:

  • Hướng của cả vùng Tây Bắc: các dãy núi, thung lũng, dòng sông lớn đều chạy theo hướng tây bắc – đông nam, song song với đứt gãy.
  • Đỉnh của đồng bằng: đồng bằng sông Hồng có dạng tam giác, đỉnh nằm đúng nơi thung lũng đứt gãy mở ra, vùng trũng phía dưới cũng gắn với các đứt gãy cùng hệ.
  • Đá sâu lộ lên mặt đất: các dải đá biến chất như dãy Con Voi cho các nhà địa chất một "cửa sổ" nhìn vào phần sâu của vỏ Trái Đất.
  • Đường giao thông: thung lũng thẳng, tương đối thấp là đường đi tự nhiên giữa vùng núi và đồng bằng; đường bộ, đường sắt từ lâu đã men theo nó.
  • Một phòng thí nghiệm: các nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu đới đứt gãy này để hiểu cách các lục địa bị nặn, ép, trượt khi va chạm.

Một vết nứt trong lòng đất, hoá ra lại sắp đặt cả cách người ta đi lại, sinh sống ở một vùng rộng lớn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sông Hồng chảy gần như thẳng qua vùng núi?

Vì sông chảy theo đới đứt gãy sông Hồng, nơi đá bị nghiền vụn và yếu hơn hai bên. Nước dễ bào mòn và đào lòng dọc dải đá yếu ấy, nên thung lũng thẳng một mạch theo hướng tây bắc – đông nam thay vì uốn khúc như sông chảy trên đất mềm.

Đứt gãy sông Hồng có còn hoạt động không?

Theo các nghiên cứu, đới đứt gãy ngày nay hoạt động yếu hơn nhiều so với thời kỳ mạnh nhất cách đây vài chục triệu năm, nhưng vỏ Trái Đất ở đây vẫn chuyển động rất chậm. Thông tin về động đất và nguy cơ chỉ nên theo cơ quan chuyên môn chính thức.

Dãy Con Voi liên quan gì đến đứt gãy?

Dãy Con Voi nằm giữa sông Hồng và sông Chảy, là một dải đá biến chất từng nằm rất sâu trong lòng đất. Chuyển động mạnh của đới đứt gãy đã đưa dải đá này trồi lên gần mặt đất, nên nó là một trong những dấu vết rõ nhất của vết xé lớn ấy.

Vì sao núi và sông miền Bắc chạy theo hướng tây bắc – đông nam?

Vì cả vùng chịu cùng một kiểu lực ép và trượt trong thời gian dài, sinh ra nhiều đứt gãy và nếp uốn song song nhau. Sông suối chọn đường theo các dải đá yếu dọc đứt gãy, núi nằm giữa các dải ấy, nên tất cả xếp hàng theo cùng một hướng.

Sống gần đứt gãy có nguy hiểm không?

Nhiều vùng dân cư trên thế giới sống gần các đới đứt gãy. Điều quan trọng là xây dựng theo quy chuẩn, theo dõi thông tin chính thức và biết cách giữ an toàn khi có cảnh báo. Không nên tin các lời đồn đoán trước động đất trên mạng; gặp nguy hiểm thì gọi 112, 114 hoặc 115.

Làm sao các nhà khoa học biết hai bên đứt gãy đã trượt xa?

Họ so sánh các loại đá, lớp đá và cấu trúc giống nhau ở hai bên đứt gãy, rồi đo xem chúng bị lệch nhau bao xa. Họ cũng nghiên cứu vân và tinh thể trong đá biến chất dọc đứt gãy, vốn ghi lại hướng và thời gian của chuyển động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138