HinhThanh.comHình Thành
Đất nước thành hình

Vì sao Việt Nam có hình chữ S: dáng đất được nắn bởi đứt gãy, núi và biển

Dáng chữ S không phải ngẫu nhiên: rìa một khối vỏ cổ, dãy Trường Sơn làm xương sống, đứt gãy kéo thẳng bờ biển và biển phía đông mở ra đã cùng nắn nên nó.

Narrow coastal strip seen from a high ridge, forested mountains dropping steeply into a calm blue sea with a thin sandy beach, late afternoon golden light

Việt Nam có hình chữ S vì dải đất này nằm đúng trên mép phía đông của một khối vỏ Trái Đất cổ, có dãy Trường Sơn chạy dọc làm xương sống, và phía đông là một vùng biển mở ra cách đây vài chục triệu năm. Mép khối vỏ cong ở đâu, bờ biển cong ở đó; núi ép sát biển ở đâu, dải đất thắt lại ở đó. Chữ S, nói gọn, là đường viền của một chiếc bàn đá khổng lồ bị biển cắt cạnh.

Câu hỏi này hay được trả lời bằng ca dao, bằng ví von "đòn gánh hai đầu hai thúng lúa". Ví von rất đẹp, nhưng phía sau còn một câu chuyện địa chất dài, và nó giúp hiểu vì sao miền Trung hẹp mà dốc, vì sao sông miền Trung ngắn, vì sao hai đầu đất nước lại phình ra thành hai châu thổ.

Ba bàn tay đã nắn dáng chữ S

Bàn tay thứ nhất: rìa một khối vỏ cổ. Phần lớn miền Trung và miền Nam nằm trên khối Đông Dương, một mảnh vỏ đã tồn tại từ rất lâu. Mép phía đông của khối này không thẳng mà cong, và bờ biển miền Trung đi theo khá sát mép ấy.

Bàn tay thứ hai: dãy Trường Sơn. Trường Sơn chạy dài theo hướng tây bắc – đông nam, ép sát về phía biển ở miền Trung. Dãy núi như chiếc cột sống, dải đồng bằng ven biển chỉ còn là phần "da" mỏng bọc bên ngoài.

Bàn tay thứ ba: biển phía đông mở ra. Theo giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, vùng biển phía đông nước ta là một bồn biển được kéo giãn và mở rộng trong khoảng vài chục triệu năm trước. Khi vỏ bị kéo giãn, rìa đất liền nứt dọc theo các đứt gãy lớn, và bờ biển miền Trung được "cắt thẳng" theo những vết nứt ấy.

Thêm một nét nữa: hai đầu phình ra. Ở hai đầu, hai con sông lớn — sông Hồng và sông Mê Công — mang theo lượng phù sa khổng lồ, lấp đầy các vùng trũng thành châu thổ. Đó là hai "đầu thúng" của chiếc đòn gánh, và chúng được đắp muộn hơn rất nhiều so với dáng xương sống ở giữa.

Dãy Trường Sơn: xương sống được dựng nhiều lần

Đá làm nên Trường Sơn có tuổi rất khác nhau: có đá biến chất cổ, có đá vôi từng là đáy biển, có đá hoa cương nguội từ macma. Chúng được xô dồn, uốn nếp trong những lần va chạm của giai đoạn Cổ kiến tạo, rồi bị bào mòn thấp đi. Dáng núi cao, sườn dốc như hôm nay chủ yếu là kết quả của lần nâng lên gần đây trong vài chục triệu năm cuối.

Điều thú vị là hai sườn Trường Sơn không đối xứng. Ở phần phía Bắc của dãy, sườn đông dốc, đổ nhanh xuống biển; sườn tây thoải dần sang phía Lào. Vì sao? Một phần vì phía đông là nơi vỏ bị kéo, nứt và sụt khi biển mở ra, phần khác vì gió ẩm từ biển đổ mưa nhiều vào sườn đông, sông suối đào sườn đông mạnh hơn.

Người ta quen gọi Trường Sơn là xương sống của dải đất, nhưng với nhà địa chất, nó còn là ranh giới giữa hai thế giới khí hậu: sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió khô hơn. Dãy núi do lòng đất dựng lên, rồi lại quay sang nhào nặn thời tiết của chính vùng đất nó che chở.

Vì sao miền Trung hẹp như vậy

Ở chỗ hẹp nhất, nằm ở vùng Bắc Trung Bộ, từ biển tới chân dãy Trường Sơn chỉ khoảng năm mươi ki-lô-mét — một buổi sáng đạp xe là đi hết bề ngang đất nước. Dải đất hẹp vì núi đã đứng gần biển từ trước, còn đồng bằng thì không có đủ thời gian và phù sa để đắp rộng ra.

Sông miền Trung bắt nguồn từ sườn đông Trường Sơn, chảy một quãng ngắn đã tới biển. Sông ngắn, dốc, mùa lũ nước dồn xuống rất nhanh nhưng phù sa mang theo không nhiều như sông Hồng hay sông Mê Công. Vì thế đồng bằng ven biển miền Trung chỉ là những dải nhỏ, bị các nhánh núi đâm ngang ra biển chia cắt thành từng ô.

Hình dung so sánh: hai châu thổ ở hai đầu như hai vựa thóc được một chiếc xe tải lớn chở đầy phù sa đổ xuống mỗi năm; còn mỗi đồng bằng nhỏ miền Trung giống một mảnh vườn chỉ nhận được vài xe cút kít đất. Cùng một thời gian, kết quả khác nhau là đương nhiên.

Còn một lý do nữa ít ai để ý: sóng biển miền Trung khá mạnh, dòng chảy ven bờ liên tục đẩy cát dọc theo bờ. Phần phù sa ít ỏi mà sông mang ra không được để yên lắng lại thành bãi bùn rộng như ở châu thổ, mà bị sóng gom thành những dải cát, cồn cát chạy song song với bờ. Thay vì đồng bằng phù sa màu mỡ, nhiều nơi ở miền Trung có những vùng cát trắng, đầm phá nước lợ nằm sau dải cát. Dáng hẹp của miền Trung vì vậy không chỉ do núi chiếm chỗ, mà còn do biển không cho đất mới lớn nhanh.

So hai đầu và khúc giữa của chữ S

Nếu cắt chữ S thành ba khúc, mỗi khúc kể một chuyện hình thành khác nhau:

KhúcNền móng bên dướiLực nắn chínhDáng đất hôm nay
Đầu Bắcnhiều khối vỏ ghép, đá vôi, đá biến chất cổva chạm cổ, nâng lên gần đây, sông Hồng chảy theo đứt gãynúi cao ở tây bắc, các cánh núi hình vòng cung ở đông bắc, châu thổ sông Hồng
Khúc giữarìa đông khối Đông Dương, Trường Sơnkéo giãn khi biển phía đông mở, núi ép sát biểndải đất hẹp, sông ngắn, đồng bằng vụn, cồn cát và đầm phá
Đầu Namnền cổ được phủ trầm tích dàyphù sa sông Mê Công lấp vùng trũngchâu thổ rộng, thấp, đang tiếp tục lấn ra biển

Đọc theo hàng ngang, bạn sẽ thấy chữ S thật ra là ba câu chuyện xếp nối nhau, chứ không phải một dải đất đồng nhất bị uốn cong.

Hiểu lầm hay gặp về dáng chữ S

Vài cách nghĩ phổ biến nhưng chưa đúng hẳn:

  • "Dáng chữ S có từ ngàn xưa, bất biến." Đường bờ biển đã thay đổi rất nhiều. Vào lúc băng hà cuối cùng đạt đỉnh, khoảng hai mươi nghìn năm trước, mực nước biển thấp hơn bây giờ hơn một trăm mét, vịnh Bắc Bộ và phần lớn vùng biển nông phía nam lộ ra thành đất liền. Khi ấy dải đất không mảnh mai như bây giờ.
  • "Trường Sơn là một dãy núi liền mạch." Thực ra đó là một hệ nhiều khối núi, cao nguyên và nhánh núi, có tuổi đá và lịch sử khác nhau, được gọi chung một tên.
  • "Miền Trung hẹp vì biển ăn vào." Biển có góp phần, nhưng nguyên nhân chính là núi ở sát biển từ trước, sông ngắn ít phù sa nên đồng bằng không lớn được.
  • "Bờ biển miền Trung thẳng là do sóng mài phẳng." Sóng có làm mượt đường bờ, nhưng những quãng bờ thẳng dài chủ yếu gắn với các đứt gãy hình thành khi vỏ Trái Đất bị kéo giãn; sóng chỉ hoàn thiện nét vẽ đã có sẵn.

Truyện kể dân gian về cha Rồng mẹ Tiên, về đất nước như dải lụa, là phần văn hoá đáng quý; khoa học kể một câu chuyện song song, dài hơn và vẫn đang tiếp diễn.

Đứng ở đâu để thấy chữ S bằng mắt mình

Chiều muộn trên một con đèo ven biển miền Trung, một nhóm bạn dừng ở điểm ngắm cảnh có lan can. Bên tay phải là núi phủ rừng, bên tay trái mặt biển phẳng, ở giữa chỉ còn một dải cát và mấy thửa ruộng nhỏ. Ai đó nói đùa rằng đứng đây giang tay ra là chạm được cả núi lẫn biển. Câu đùa ấy là bài địa chất ngắn nhất về dáng chữ S.

Những đoạn đèo nơi nhánh núi đâm ngang ra biển là chỗ dễ cảm nhận nhất: dãy núi chạy ra tới mép nước, đồng bằng hai bên bị cắt rời. Từ trên cao, bạn sẽ thấy bờ biển gần như thẳng ở nhiều quãng, dấu hiệu của những đứt gãy đã "cắt" rìa đất liền.

Nguyên tắc khi ngắm cảnh: chỉ đứng ở điểm dừng có lan can, không trèo ra mỏm đá, không đứng mép vực để chụp ảnh, mùa mưa bão nghe theo cảnh báo chính thức về sạt lở trên đèo. Cảnh đẹp nhất thường lại nhìn rõ nhất từ chỗ an toàn nhất, vì ở xa mới thấy được toàn bộ dáng đất.

Chữ S vẫn đang được vẽ lại

Dáng chữ S trên bản đồ hôm nay chỉ là một khung hình chụp giữa một bộ phim rất dài. Sau thời băng hà cuối cùng, băng tan làm mực nước biển dâng lên trong khoảng mười nghìn năm, có lúc rất nhanh, biển tràn vào những vùng thấp, nhấn chìm các thung lũng cũ thành vịnh, biến nhiều đỉnh đồi ven bờ thành đảo. Khi biển dần ổn định, phù sa bắt đầu đắp ngược trở lại, và hai đầu chữ S phình ra thành châu thổ như ngày nay.

Ngay lúc này, nét vẽ vẫn đang được sửa. Mũi đất cực nam vẫn được phù sa đắp thêm ở phía tây, trong khi nhiều đoạn bờ ở phía đông lại bị sóng ăn lở. Các cửa sông miền Trung đổi chỗ sau những trận lũ lớn, cồn cát dịch dần theo gió mùa. Dãy Trường Sơn vẫn được nâng rất chậm ở một số đoạn, trong khi mưa và sông không ngừng gọt nó thấp xuống.

Nếu tua nhanh bản đồ Việt Nam qua mỗi nghìn năm, bạn sẽ thấy đường bờ biển như một sợi chỉ mềm lay động: lúc lùi vào, lúc tiến ra, cong chỗ này, thẳng chỗ kia. Còn xương sống núi thì gần như đứng yên — vì nhịp của nó tính bằng triệu năm, chậm hơn nhịp của biển rất nhiều lần. Chữ S vì thế vừa là dáng đất cổ, vừa là nét vẽ mới, và chưa ai đặt bút xuống lần cuối.

Câu hỏi thường gặp

Chỗ hẹp nhất của Việt Nam rộng khoảng bao nhiêu?

Ở vùng Bắc Trung Bộ, bề ngang từ bờ biển tới chân dãy Trường Sơn chỉ khoảng năm mươi ki-lô-mét. Dải đất hẹp vì núi ép sát biển, sông ngắn và ít phù sa nên đồng bằng không đủ điều kiện để mở rộng như ở hai đầu đất nước.

Dãy Trường Sơn hình thành từ khi nào?

Đá làm nên Trường Sơn có nhiều tuổi khác nhau, phần lớn đã có từ hàng trăm triệu năm trước qua các lần va chạm trong giai đoạn Cổ kiến tạo. Còn dáng núi cao và dốc như hiện nay là nhờ lần nâng lên trong vài chục triệu năm gần đây.

Biển phía đông Việt Nam được hình thành như thế nào?

Theo giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, đây là một bồn biển hình thành khi vỏ Trái Đất bị kéo giãn và đáy biển mới được tạo ra trong khoảng vài chục triệu năm trước. Quá trình kéo giãn làm rìa đất liền nứt, góp phần tạo nên bờ biển khá thẳng ở miền Trung.

Ngày xưa Việt Nam có hình chữ S không?

Không hẳn. Vào thời băng hà cuối cùng, mực nước biển thấp hơn hiện nay hơn một trăm mét, nhiều vùng biển nông lộ ra thành đất liền nên dải đất rộng hơn nhiều. Dáng gần giống hôm nay chỉ hiện ra sau khi biển dâng trở lại trong khoảng mười nghìn năm gần đây.

Vì sao sông miền Trung thường lũ lên nhanh?

Sông miền Trung bắt nguồn từ sườn đông Trường Sơn, chảy một quãng ngắn và dốc đã ra biển. Khi mưa lớn tập trung, nước dồn từ núi xuống đồng bằng chỉ trong thời gian ngắn. Mùa mưa nên theo dõi cảnh báo lũ chính thức và gọi 112 hoặc 114 khi gặp nguy hiểm.

Hai sườn dãy Trường Sơn có giống nhau không?

Không giống nhau. Ở phần phía Bắc của dãy, sườn đông dốc, đổ nhanh ra biển, còn sườn tây thoải dần. Sườn đông còn đón gió ẩm từ biển nên mưa nhiều, sông suối đào phá mạnh hơn, khiến sự khác biệt giữa hai sườn ngày càng rõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138