Lãnh thổ Việt Nam không sinh ra một lần. Nó giống một ngôi nhà được xây qua nhiều đời: móng đá rất cổ đặt từ hơn nửa tỷ năm trước, tường và mái được dựng, đổ, dựng lại qua hàng trăm triệu năm, còn lớp sơn mới nhất — núi cao lên, sông đào sâu, đồng bằng phù sa — mới được quét trong vài chục triệu năm gần đây và vẫn đang khô dở. Các nhà địa chất thường chia câu chuyện ấy làm ba giai đoạn lớn: Tiền Cambri, Cổ kiến tạo và Tân kiến tạo.
Ba cái tên nghe khô khan, nhưng mỗi cái là một chương có nhân vật riêng: những khối đá biến chất cứng như thép ở Kon Tum, những đáy biển cổ nay thành núi đá vôi ở vùng cao phía Bắc, những vỉa than ở vùng Đông Bắc, những dòng dung nham phủ Tây Nguyên. Mục từ này đi lần lượt qua từng chương, kèm cách nhận ra dấu vết của chúng khi bạn đi đường.
Vì sao phải chia lịch sử đất nước ra từng giai đoạn
Hơn 4,6 tỷ năm tuổi của Trái Đất là một khoảng thời gian không ai hình dung nổi bằng con số trần. Nếu nén toàn bộ lịch sử ấy vào một ngày hai mươi bốn giờ, thì phần lớn những gì làm nên hình dáng Việt Nam hôm nay chỉ xảy ra trong khoảng ba giờ cuối, và dãy núi, dòng sông, đồng bằng bạn đang thấy chủ yếu được tạc trong khoảng hai mươi phút chót. Chia ra từng giai đoạn là cách để không bị lạc trong khoảng thời gian khổng lồ đó.
Ranh giới giữa các giai đoạn không phải do ai đặt tuỳ ý. Mỗi ranh giới ứng với một lần thay đổi lớn mà đá còn ghi lại: đá cổ bị nén, nung thành đá biến chất; đá trầm tích biển nằm chồng lên; một lớp đá cũ bị bào bằng rồi lớp mới phủ lên trên. Nhà địa chất đọc những chỗ "gãy mạch" ấy giống như người đọc sách nhận ra chỗ đổi chương.
Một điều dễ bị bỏ qua: lãnh thổ Việt Nam không phải là một mảnh liền từ đầu. Nhiều nghiên cứu cho thấy phần đất phía Bắc và phần đất phía Nam vốn thuộc những khối vỏ khác nhau, trôi đến gần rồi ghép vào nhau. Vì thế đi từ Bắc vào Nam, bạn không chỉ đổi khí hậu mà còn đổi cả "tuổi" và "gốc gác" của đá dưới chân.
Ba chương lớn trong một bảng
Bảng dưới đây gom ba giai đoạn theo cách người ta hay kể. Các mốc là mốc tròn phổ thông trong sách địa lý, đủ để định vị, không nhằm chính xác tới từng triệu năm.
| Giai đoạn | Khoảng thời gian (tròn) | Chuyện gì xảy ra | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Tiền Cambri | trước khoảng 540 triệu năm | hình thành những mảnh nền móng đầu tiên, đá bị nén và nung nhiều lần | đá biến chất rất cổ ở vùng Kon Tum, dọc dãy Hoàng Liên Sơn và thung lũng sông Hồng |
| Cổ kiến tạo | khoảng 540 đến 65 triệu năm trước | biển tiến biển lùi nhiều lần, các khối vỏ va nhau, nhiều đợt tạo núi, rừng cổ chôn vùi thành than | núi đá vôi vùng cao phía Bắc, vỉa than vùng Đông Bắc, đá hoa cương nhiều nơi |
| Tân kiến tạo | khoảng 65 triệu năm trước đến nay | địa hình được nâng lên và trẻ lại, sông đào sâu, dung nham phủ cao nguyên, phù sa đắp đồng bằng | Tây Nguyên bazan, hẻm sông sâu, châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long |
Để ý cột cuối: chương càng cũ thì dấu vết càng "ẩn", phải nhìn vào bản chất đá; chương càng mới thì dấu vết càng hiện ra thành dáng núi, dáng sông mà mắt thường thấy được.
Chương một: những viên gạch móng của Tiền Cambri
Giai đoạn Tiền Cambri kéo dài nhất, chiếm phần lớn tuổi Trái Đất, nhưng để lại ít dấu vết nhất trên lãnh thổ Việt Nam. Hồi ấy chưa có rừng, chưa có cá, sự sống chủ yếu là vi sinh vật và những sinh vật thân mềm đơn giản trong nước. Ở vùng nay là Việt Nam, chỉ có vài mảnh vỏ rắn chắc nhô lên, như những hòn đảo đá giữa biển rộng.
Mảnh nổi tiếng nhất là địa khối Kon Tum, nằm dưới vùng bắc Tây Nguyên. Đá ở đây là đá biến chất — tức là đá đã bị chôn sâu, chịu nhiệt và áp lực lớn tới mức các tinh thể sắp xếp lại, cứng và có vân như thớ gỗ. Đá loại này cũng lộ ra ở dãy Hoàng Liên Sơn và dọc thung lũng sông Hồng, nơi vỏ Trái Đất bị xé và nâng lên, kéo những tầng đá rất sâu lên gần mặt đất.
Hình dung dễ nhất: nếu lãnh thổ là một chiếc bánh nhiều tầng, đá Tiền Cambri là lớp đế dưới cùng. Bình thường nó nằm khuất dưới mọi lớp khác, bạn chỉ thấy nó ở những chỗ chiếc bánh bị cắt nghiêng hoặc bị bẻ gãy. Vì vậy khi gặp đá có vân sóng, lấp lánh mica ở vách đường đèo vùng núi, rất có thể bạn đang nhìn vào một trong những trang cổ nhất của đất nước.
Chương hai: Cổ kiến tạo, khi biển và núi thay nhau làm chủ
Cổ kiến tạo dài gần năm trăm triệu năm, và đây là chương "đông người" nhất. Biển tràn vào rồi rút ra nhiều lần. Mỗi lần biển ở lại lâu, vỏ sò, san hô và bùn vôi lắng dưới đáy, dày dần thành những tầng đá vôi hàng trăm, hàng nghìn mét. Chính những đáy biển cổ ấy về sau được nâng lên thành núi đá vôi ở vùng cao phía Bắc, ở Ninh Bình, ở vùng núi đá vôi miền Trung.
Cũng trong chương này, các khối vỏ trôi đến va vào nhau. Nhiều nhà địa chất cho rằng có một lần va chạm lớn vào khoảng kỷ Trias, ghép khối phía Bắc với khối Đông Dương ở phía Nam, để lại một dải đá bị nén, nhàu ở khoảng vùng núi Tây Bắc và bắc Trung Bộ. Mỗi lần va chạm là một đợt tạo núi: đá uốn cong như tấm thảm bị đẩy dồn, macma — đá nóng chảy trong lòng đất — dâng lên rồi nguội chậm thành đá hoa cương.
Một sản phẩm đáng nhớ của chương này là than. Những khu rừng ẩm thấp ven biển bị chôn vùi dưới lớp bùn cát, ép và nung qua thời gian rất dài, hoá thành các vỉa than ở vùng Đông Bắc. Viên than đen bạn thấy là một khoảnh rừng cổ bị ép dẹt, đã ngủ dưới đất từ trước cả khi khủng long thống trị.
Cuối chương, phần lớn những dãy núi cổ ấy đã bị mưa gió bào mòn thấp xuống, nhiều nơi gần như thành vùng đồi thoải. Nếu câu chuyện dừng ở đây, Việt Nam có lẽ là một vùng đất khá bằng phẳng.
Chương ba: Tân kiến tạo, khi đất nước được "trẻ lại"
Khoảng 65 triệu năm trước, gần thời điểm khủng long (trừ nhánh đã thành chim) biến mất, một chương mới mở ra. Ở xa phía tây, mảng Ấn Độ trôi lên va vào châu Á, đẩy dãy Himalaya và cao nguyên Tây Tạng lên cao. Cú va ấy lan ra như sóng trên mặt bàn bị xô: vỏ Trái Đất ở vùng Đông Dương bị ép, trượt, nứt theo những đứt gãy dài.
Với lãnh thổ Việt Nam, kết quả là những vùng núi cổ đã bị mài thấp được nâng lên lần nữa. Núi già nhưng dáng trẻ: đỉnh nhọn vút, sườn dốc, sông suối bị buộc phải đào sâu để theo kịp mặt đất đang lên, khoét thành những hẻm vực sâu. Dãy Hoàng Liên Sơn với đỉnh Fansipan khoảng 3.143 m là một ví dụ: nhiều khối đá ở đây rất cổ, nhưng độ cao như ngày nay là nhờ chương mới nhất này.
Cũng trong chương ba, dung nham trào lên qua các khe nứt, phủ lên Tây Nguyên và một phần Đông Nam Bộ những lớp đá bazan rộng, về sau phong hoá thành đất đỏ. Ở những vùng sụt xuống, sông chở phù sa tới lấp dần thành đồng bằng. Hai châu thổ lớn ở hai đầu đất nước là những trang mới nhất, phần lớn bề mặt được đắp trong vài nghìn năm gần đây.
Hiểu lầm phổ biến và điều khoa học biết
Câu chuyện dài nên dễ bị kể sai. Mấy hiểu lầm hay gặp nhất:
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Núi cao thì đá ở đó phải trẻ | Không hẳn. Nhiều khối đá ở dãy Hoàng Liên Sơn rất cổ, chỉ có độ cao là mới. Tuổi của đá và tuổi của dáng núi là hai chuyện khác nhau. |
| Việt Nam là một khối đất liền từ thuở ban đầu | Lãnh thổ được ghép từ nhiều khối vỏ có gốc khác nhau, qua nhiều lần va chạm trong hàng trăm triệu năm. |
| Đồng bằng có từ rất lâu như núi | Bề mặt hai châu thổ lớn phần lớn còn rất trẻ, nhiều nơi mới thành đất liền trong vài nghìn năm — ngắn hơn cả lịch sử loài người rất nhiều. |
| Địa hình đã đứng yên, không đổi nữa | Vỏ Trái Đất ở đây vẫn chuyển động rất chậm, sông vẫn đào lòng, bờ biển vẫn bồi chỗ này lở chỗ kia. Chương ba chưa kết thúc. |
Bảng này cũng là lý do mục từ dùng hình ảnh "ngôi nhà nhiều đời": móng cũ nhất, mái mới nhất, và người ta vẫn đang sửa nhà.
Đọc ba chương trên một chuyến đi
Một buổi sáng trên con đèo vùng Tây Bắc, hai bố con dừng xe ở chỗ đất rộng, đứng sát lề phía trong, nhìn sang vách taluy vừa được xén. Đứa con hỏi sao đá lại nằm nghiêng như những trang sách bị dựng xiên. Người bố chỉ vào từng dải màu: dải xám là đá vôi, từng là bùn đáy biển; dải nâu mỏng là bùn cát từ một con sông cổ; còn cả khối bị nghiêng là vì sau đó vỏ Trái Đất đã xô dồn chúng. Ba câu ngắn, mà gói được hàng trăm triệu năm.
Bạn có thể làm điều tương tự ở bất cứ đâu, miễn là giữ an toàn: chỉ dừng ở chỗ xe được phép đỗ, đứng xa chân vách vì đá có thể rơi, không leo lên taluy, và nhất là tránh những vách đất đá sau mưa lớn. Nhìn từ xa là đủ để thấy lớp, thấy nếp uốn, thấy chỗ đá đổi màu.
Một mẹo đọc nhanh: đá xếp lớp phẳng, có thể chứa vỏ sinh vật là trầm tích, thường kể chuyện biển hoặc sông cổ; đá có vân lượn, lấp lánh là biến chất, thường là trang cũ; đá đen rỗ lỗ khí, nằm thành vùng rộng trên cao nguyên là bazan, thuộc chương mới. Không cần thuộc tên kỷ, chỉ cần nhận ra "đây là chương nào" là chuyến đi đã khác.
Câu hỏi thường gặp
Lãnh thổ Việt Nam có tuổi bao nhiêu năm?
Không có một con số duy nhất, vì lãnh thổ được ghép từ nhiều khối đá tuổi khác nhau. Những nền đá cổ nhất có tuổi hơn nửa tỷ năm, thuộc giai đoạn Tiền Cambri, còn bề mặt các đồng bằng ven biển nhiều nơi mới thành đất liền trong vài nghìn năm gần đây.
Giai đoạn Tân kiến tạo có ý nghĩa gì với địa hình hiện nay?
Đây là giai đoạn nâng núi lên lần nữa và làm địa hình trẻ lại sau khi các dãy núi cổ đã bị bào mòn thấp. Nhờ nó mà Việt Nam có núi cao, sông đào hẻm sâu, cao nguyên bazan và các châu thổ lớn như ngày nay. Dáng núi bạn thấy chủ yếu được tạc trong giai đoạn này.
Vì sao vùng Đông Bắc có nhiều than còn nơi khác thì ít?
Than là rừng cổ bị chôn vùi trong vùng trũng ẩm, rồi bị ép và nung qua thời gian rất dài. Vùng Đông Bắc từng có những vùng đầm lầy ven biển rộng đúng lúc cây cối phát triển mạnh trong giai đoạn Cổ kiến tạo, nên tích được nhiều vỉa than dày hơn các vùng khác.
Có phải núi Việt Nam vẫn đang cao lên không?
Vỏ Trái Đất ở vùng này vẫn chuyển động rất chậm, nên một số nơi vẫn được nâng, một số nơi sụt, nhưng tốc độ chỉ tính bằng phần nhỏ của mét qua hàng nghìn năm. Đồng thời mưa và sông luôn bào mòn, nên độ cao là kết quả giằng co giữa hai lực đó.
Làm sao biết một lớp đá thuộc giai đoạn nào?
Nhà địa chất xem loại đá, vị trí lớp đá nằm trên hay dưới lớp khác, hoá thạch trong đá và đo tuổi bằng các chất phóng xạ tự nhiên có trong khoáng vật. Người đi đường thì có thể đoán sơ bộ qua kiểu đá: trầm tích xếp lớp, biến chất có vân, bazan đen rỗ lỗ khí.
Ba giai đoạn này có giống cách chia đại, kỷ trên thế giới không?
Cách chia ba giai đoạn là cách gọi gọn quen dùng ở Việt Nam để kể lịch sử lãnh thổ. Bên trong mỗi giai đoạn vẫn dùng các đại và kỷ của thang thời gian địa chất quốc tế, ví dụ kỷ Trias, kỷ Đệ tứ, nên hai cách gọi bổ sung cho nhau chứ không mâu thuẫn.