Đồng bằng sông Hồng hình thành khi một vùng trũng hình tam giác — từng là một vịnh biển cạn — được sông Hồng và sông Thái Bình đổ phù sa vào lấp đầy, từng lớp một, giống như ai đó kiên nhẫn đổ đất vào một chiếc chậu lớn bị nghiêng về phía biển. Phần lớn bề mặt châu thổ hôm nay chỉ được đắp trong vài nghìn năm gần đây, tức là trẻ hơn rất nhiều so với dãy núi bao quanh nó.
Câu chuyện ấy có ba nhân vật chính: một vùng đất sụt xuống theo các đứt gãy, mực nước biển lên xuống theo những thời kỳ băng hà, và dòng sông mang màu đỏ nâu của đất đồi núi thượng nguồn. Thêm một nhân vật đến muộn nhưng đổi hẳn kết cục: con người với những con đê.
Chiếc chậu nghiêng: vì sao ở đây có vùng trũng
Nhìn trên bản đồ, đồng bằng sông Hồng giống một hình tam giác có đỉnh ở khoảng Việt Trì và cạnh đáy là bờ biển. Hình tam giác ấy không tình cờ. Bên dưới lớp phù sa là một vùng vỏ Trái Đất bị sụt xuống, nằm kẹp giữa các đứt gãy chạy theo hướng tây bắc – đông nam, cùng hướng với dòng sông Hồng phía thượng nguồn.
Khi một vùng sụt, nó trở thành chỗ trũng để nước và trầm tích đổ vào. Qua hàng triệu năm, vùng trũng này đã nhận những lớp trầm tích dày hàng trăm, có nơi hàng nghìn mét — tức là bên dưới cánh đồng lúa là cả một "tháp sách" bằng cát, bùn, sét chồng lên nhau, ghi lại nhiều lần sông đổ, biển vào, biển ra.
Hình dung dễ nhất: một chiếc chậu bị lún dần ở giữa, và có người không ngừng đổ đất vào. Nếu đất đổ nhanh hơn chậu lún, mặt đất nhô lên khỏi nước thành đồng bằng. Nếu chậu lún nhanh hơn hoặc nước dâng lên, biển lại tràn vào. Lịch sử châu thổ là cuộc giằng co liên tục giữa hai nhịp đó.
Bốn chặng của châu thổ trong hai mươi nghìn năm gần đây
Phần trên cùng của "tháp sách", phần làm nên mặt đất ta đang đứng, kể một câu chuyện khá rõ:
- Thời băng hà cuối cùng, khoảng hai mươi nghìn năm trước: nhiều nước bị giữ lại trong băng ở các vùng cực, mực nước biển thấp hơn bây giờ hơn một trăm mét. Vịnh Bắc Bộ phần lớn là đất liền, sông Hồng chảy dài ra xa hơn nhiều mới gặp biển, và đào lòng sâu vào lớp trầm tích cũ.
- Biển dâng, khoảng mười nghìn đến vài nghìn năm trước: băng tan, nước biển dâng nhanh, tràn vào vùng trũng. Nhiều nghiên cứu cho thấy có lúc biển lấn vào rất sâu, tới gần vùng Hà Nội ngày nay. Vùng đồng bằng khi ấy là một vịnh biển cạn, lác đác những núi đá vôi nhô lên như đảo.
- Phù sa thắng thế, vài nghìn năm trước: khi biển thôi dâng, phù sa sông Hồng và sông Thái Bình bắt đầu lấp vịnh nhanh hơn. Bờ biển lùi dần ra phía đông nam, để lại sau lưng những bãi bùn hoá thành đất, những dải cát cũ đánh dấu các đường bờ trước đó.
- Con người đắp đê, khoảng một nghìn năm gần đây: người dân đắp đê dọc sông để chống lũ. Đê giữ cho làng ruộng an toàn, nhưng cũng chặn phù sa không tràn vào đồng nữa. Từ đây, đồng bằng trong đê gần như thôi được bồi, chỉ phần ngoài đê và vùng cửa sông là còn lớn tiếp.
Bốn chặng ấy giải thích vì sao các làng cổ, các di chỉ khảo cổ của người xưa thường nằm trên các gò đất cao hay ven núi: phần đồng bằng thấp lúc đó còn là bãi lầy hoặc dưới nước.
Vì sao sông Hồng mang màu đỏ nâu
Sông Hồng chảy qua những vùng đồi núi rộng có nhiều đất feralit — loại đất hình thành khi đá bị phong hoá mạnh trong khí hậu nóng ẩm, giàu sắt nên có màu đỏ, vàng. Mùa mưa, nước cuốn đất ấy xuống sông, làm dòng nước đặc phù sa và ngả màu đỏ nâu. Cái tên dòng sông, theo cách hiểu phổ biến, gắn với chính màu nước này.
Phù sa sông Hồng là thứ "đất mượn": nó được lấy đi từ sườn núi ở thượng nguồn, chở hàng trăm ki-lô-mét rồi trả lại ở đồng bằng. Mỗi hạt phù sa nhỏ hơn hạt cát rất nhiều, chỉ lắng xuống khi dòng nước chảy chậm lại — ở bãi ven sông lúc nước rút, ở vùng cửa sông nơi nước ngọt gặp nước mặn.
Điều kinh ngạc là châu thổ rộng lớn này được dựng lên từ đúng những hạt bụi đất ấy. Nếu bạn cầm một nắm đất ruộng ở vùng đồng bằng, rất có thể trong đó có những hạt từng nằm trên sườn núi cao ở vùng thượng nguồn, cách đây vài trăm hay vài nghìn năm.
Màu nước cũng đổi theo mùa. Mùa khô, mưa ít, đất trên sườn núi ít bị cuốn đi, nước sông trong hơn và ngả xanh xám. Mùa mưa, nhất là sau những trận mưa lớn ở thượng nguồn, nước đỏ đặc lại. Nhìn màu sông, người dân ven bờ từ lâu đã biết đoán trên núi vừa mưa to hay chưa — một cách đọc địa chất bằng mắt rất đời thường.
Những ngọn núi lạc giữa đồng bằng
Đi qua châu thổ sông Hồng, bạn sẽ gặp những ngọn núi đá vôi, đồi đất nhô lên lẻ loi giữa cánh đồng phẳng. Chúng không "mọc" lên từ đồng bằng. Ngược lại, chúng là phần đỉnh của những dãy núi, khối đồi cũ đã có từ trước, còn đồng bằng thì dâng lên quanh chúng như nước lũ dâng quanh mái nhà.
Vào lúc biển lấn sâu nhất, nhiều ngọn núi ấy là những hòn đảo giữa vịnh, giống như cảnh vịnh đảo đá vôi bạn thấy ở vùng Đông Bắc hôm nay. Khi phù sa lấp đầy vịnh, đảo bị "mắc cạn" giữa ruộng. Cảnh núi đá vôi đứng giữa đồng lúa ở vùng phía nam châu thổ, vì thế, là hình ảnh của một vịnh biển đã bị đất lấp kín.
Hình dung so sánh: thả vài hòn sỏi vào khay nước, rồi đổ cát từ từ vào khay. Ban đầu sỏi là đảo giữa nước; đổ thêm nữa thì cát bằng mặt nước, sỏi thành những gò nhô giữa bãi cát. Châu thổ sông Hồng đã làm đúng thí nghiệm ấy, chỉ là với núi thay cho sỏi và với vài nghìn năm thay cho vài phút.
Người xưa cũng đọc được điều đó theo cách của mình: nhiều làng, đền, chùa cổ chọn dựng ở chân núi hay trên gò cao, vừa tránh lũ, vừa đứng trên nền đất chắc. Những gò ấy hôm nay là chỗ tốt để đứng nhìn ra và hình dung cảnh biển xưa.
Hiểu lầm về đồng bằng sông Hồng
Vài điều nghe quen nhưng chưa đúng hẳn:
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Đồng bằng phẳng như nhau ở mọi nơi | Mặt đất có chỗ cao chỗ thấp. Bên trong hệ thống đê nhiều nơi là ô trũng, thấp hơn mặt nước sông mùa lũ, vì đã lâu không được phù sa bồi thêm. |
| Đồng bằng có tuổi ngang với núi | Đá núi bao quanh có tuổi hàng trăm triệu năm, còn bề mặt châu thổ phần lớn chỉ vài nghìn năm. |
| Đồng bằng luôn lớn ra phía biển | Có đoạn bờ vẫn được bồi, có đoạn lại bị sóng lấn vào. Bờ biển là nơi phù sa và sóng giằng co, chỗ nào phù sa ít là chỗ đó dễ lở. |
| Đê chỉ có lợi | Đê bảo vệ người và làng, điều đó không bàn cãi. Nhưng đê cũng làm đồng bằng trong đê thôi được bồi, lòng sông bên ngoài đê có nơi cao dần lên. Đó là cái giá đi kèm. |
Hiểu đúng những điều này giúp thấy vì sao đồng bằng cần được chăm như một cơ thể sống, chứ không phải một tấm thảm đã trải xong.
Dấu vết của biển cổ còn thấy ở đâu
Biển đã rút đi, nhưng để lại nhiều dấu vết. Ở vùng núi đá vôi phía nam châu thổ, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận những ngấn lõm chạy ngang chân núi, do sóng biển khoét vào đá khi mực nước còn cao. Những ngấn ấy giống vạch nước còn in trên tường nhà sau trận lụt: biển đi rồi, vết vẫn còn.
Ở dưới đất, khi khoan giếng hay đào móng, người ta có thể gặp lớp sét xám chứa vỏ sò, vỏ hến biển nằm sâu dưới ruộng — dấu tích của thời vùng này còn là vịnh nước mặn. Còn trên mặt đất, những dải đất cao hơn một chút, nhiều cát hơn, chạy song song với bờ biển hiện tại chính là các đường bờ cũ.
Một chiều trên đê ở vùng cửa sông, cô giáo dắt cả lớp đi dọc lối đi trên mặt đê, chỉ cho học trò thấy hai bên khác nhau thế nào: phía ngoài là bãi bồi bùn còn ướt, cây sú vẹt mọc lô nhô; phía trong là ruộng lúa đã thành hình từ mấy trăm năm. Cô bảo cả lớp nhắm mắt hình dung con đê như sợi chỉ ngăn hai thời đại — bên này là đất đã thành, bên kia là đất đang thành.
Đồng bằng hôm nay vẫn đang thay đổi
Ở vùng cửa sông, đồng bằng vẫn còn lớn. Nhiều vùng ven biển như Kim Sơn, Tiền Hải từng được khai khẩn từ bãi bồi trong vài thế kỷ gần đây, và bãi bồi phía ngoài vẫn tiếp tục nhô ra, được giữ lại nhờ rừng ngập mặn. Rễ sú vẹt níu bùn, làm dòng nước chậm lại để hạt phù sa có thời gian lắng xuống.
Nhưng ở nơi khác, bờ biển lại bị sóng ăn vào, đặc biệt ở những đoạn ít phù sa đổ tới. Hồ chứa và đập ở thượng nguồn giữ lại một phần phù sa, nên lượng đất sông Hồng chở ra biển ngày nay ít hơn trước. Đồng bằng đang ở một thế cân bằng mới mà các nhà khoa học vẫn theo dõi.
Nếu sống ở vùng đồng bằng, điều đáng làm nhất không phải là đoán trước biến động, mà là theo dõi cảnh báo chính thức về lũ, triều cường và bão, gọi 112 hay 114 khi gặp nguy hiểm. Còn với người tò mò, mỗi lần đi qua một con đê là một lần nhìn thấy ranh giới giữa đất đã thành và đất đang thành.
Câu hỏi thường gặp
Đồng bằng sông Hồng có từ bao giờ?
Vùng trũng bên dưới đã nhận trầm tích từ hàng triệu năm, nhưng bề mặt đồng bằng mà ta đang sống chủ yếu được phù sa đắp trong vài nghìn năm gần đây, sau khi mực nước biển thôi dâng. Vì thế đồng bằng trẻ hơn rất nhiều so với núi đá bao quanh.
Ngày xưa biển có tràn vào tới Hà Nội không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy sau thời băng hà cuối cùng, khi băng tan và nước biển dâng, có lúc biển lấn rất sâu vào vùng trũng, tới gần khu vực Hà Nội ngày nay. Dấu vết là các lớp sét chứa vỏ sinh vật biển dưới lòng đất và ngấn sóng cổ ở chân núi đá vôi.
Vì sao trong đê lại có nhiều ô trũng?
Khi có đê, nước lũ và phù sa không tràn vào đồng nữa, nên mặt ruộng trong đê gần như thôi được bồi thêm. Trong khi đó lòng sông và bãi ngoài đê vẫn nhận phù sa. Lâu dần nhiều cánh đồng trong đê trở thành ô trũng, mùa mưa dễ đọng nước.
Phù sa sông Hồng đến từ đâu?
Phù sa là đất bị nước mưa cuốn từ các sườn đồi núi ở thượng nguồn, nơi đất feralit giàu sắt có màu đỏ vàng. Dòng sông chở số đất ấy qua hàng trăm ki-lô-mét rồi để lắng ở bãi sông, đồng bằng và vùng cửa sông khi nước chảy chậm lại.
Đồng bằng sông Hồng còn lấn ra biển nữa không?
Một số vùng cửa sông vẫn được bồi và bãi bồi tiếp tục nhô ra, nhất là nơi có rừng ngập mặn giữ bùn. Nhưng có những đoạn bờ đang bị sóng lấn vào vì phù sa đổ tới ít hơn trước. Bờ biển là nơi bồi và lở diễn ra cùng lúc.
Rừng ngập mặn giúp gì cho việc hình thành đất?
Rễ cây sú, vẹt, đước tạo thành một tấm lưới dày làm dòng nước chảy chậm lại, nhờ đó hạt phù sa có thời gian lắng xuống. Bùn tích lại quanh gốc cây, nâng dần mặt bãi. Mất rừng ngập mặn thì bãi bồi khó lớn và bờ dễ bị sóng ăn.