HinhThanh.comHình Thành
Đất nước thành hình

Đồng bằng sông Cửu Long hình thành ra sao: châu thổ trẻ do phù sa Mê Công đắp nên

Châu thổ Cửu Long là một trong những vùng đất trẻ nhất nước: vài nghìn năm trước phần lớn còn là biển. Kể qua hành trình một hạt phù sa, từ giồng cát tới mũi Cà Mau.

Branching river channels of a vast delta meeting the sea at dawn, mangrove forest edging muddy shores, wide aerial-style view with pale pink sky reflecting on water

Đồng bằng sông Cửu Long hình thành khi sông Mê Công, sau khi biển thôi dâng trong vài nghìn năm gần đây, đổ phù sa lấp dần một vùng biển nông rộng lớn — mỗi mùa lũ thêm một lớp bùn mỏng như tờ giấy, cứ thế xếp chồng cho tới khi mặt đất nhô lên khỏi nước. Phần lớn vùng đất miền Tây Nam Bộ hôm nay, vài nghìn năm trước còn là biển.

Để dễ hình dung, mục từ này kể theo giọng của một hạt phù sa — hạt đất nhỏ đã đi một hành trình rất dài từ vùng núi xa xôi tới tận mũi đất cực nam. Phần kể là hình dung; còn các chặng, các dấu vết thì đều là điều khoa học đã ghi nhận.

Hạt phù sa kể chuyện: rời núi

"Mình từng là một mẩu đá trên sườn núi cao ở thượng nguồn, rất xa về phía bắc. Nắng, mưa, băng giá ban đêm làm đá nứt, mình rã ra thành hạt cát, rồi thành hạt bụi. Một mùa mưa, dòng suối cuốn mình xuống sông lớn. Từ đó mình trôi qua nhiều vùng đất, nhiều quốc gia, mỗi năm đi được một quãng, có năm nằm lại ở bãi sông, có năm lại bị lũ cuốn đi tiếp."

Hành trình ấy là thật với hàng tỷ tỷ hạt phù sa. Sông Mê Công là một trong những con sông lớn của châu Á, gom đất từ một lưu vực rộng mênh mông. Đất đá ở thượng nguồn bị phong hoá — tức là bị vỡ vụn, rã ra dưới tác động của nắng mưa, nhiệt độ — rồi được nước chở đi. Hạt thô như sỏi, cát nặng nên lắng sớm ở khúc sông trên; hạt mịn như bột thì đi xa nhất, tới tận vùng cửa sông.

Đó là lý do đất ở châu thổ chủ yếu là hạt mịn: sét và bột. Chúng là những hạt đã "đi trọn hành trình", được dòng sông chọn lọc qua hàng nghìn ki-lô-mét.

Hạt phù sa kể chuyện: tới cửa sông

"Tới vùng đồng bằng, sông chia thành nhiều nhánh, nước chảy chậm hẳn. Mình thấy mình nặng dần, chìm xuống. Có lần mình nằm lại trên một bãi ven bờ, ngủ một mùa khô, rồi mùa lũ sau lại bị cuốn đi. Cuối cùng mình tới chỗ nước sông gặp nước biển. Ở đó có chuyện lạ: những hạt bụi nhỏ như mình bỗng dính chụm vào nhau thành cụm, nặng hơn, và lắng xuống rất nhanh."

Chuyện lạ ấy có thật. Khi nước ngọt chứa phù sa gặp nước mặn, các hạt sét li ti dễ kết lại thành những cụm lớn hơn và chìm nhanh hơn. Vì vậy vùng cửa sông, nơi hai thứ nước trộn vào nhau, là chỗ phù sa lắng nhiều nhất, tạo nên các bãi bùn, doi đất và cù lao.

Một phần phù sa lại không dừng ở cửa sông mà bị dòng chảy ven biển kéo đi dọc bờ, có khi hàng trăm ki-lô-mét. Chính phần phù sa "đi lạc" này về sau đắp nên những bãi bồi ở rất xa cửa sông, như vùng bờ tây mũi Cà Mau. Châu thổ không chỉ lớn ở ngay miệng sông, mà còn lan dọc theo bờ biển như mực loang trên giấy.

Biển rút, châu thổ tiến

Vào thời băng hà cuối cùng, khoảng hai mươi nghìn năm trước, mực nước biển thấp hơn bây giờ hơn một trăm mét, vùng biển nông phía nam lộ ra thành đồng bằng rộng, sông Mê Công chảy xa hơn nhiều mới ra biển. Khi băng tan, nước biển dâng nhanh và tràn ngược vào sâu trong đất liền.

Nhiều nghiên cứu cho rằng khoảng sáu nghìn năm trước, bờ biển còn nằm rất sâu trong đất liền, gần vùng Phnôm Pênh ngày nay. Từ đó, khi biển thôi dâng, phù sa bắt đầu thắng thế, và châu thổ tiến ra biển hàng trăm ki-lô-mét. Nói cách khác, vùng đất từ Long Xuyên tới Cà Mau phần lớn chỉ mới "ra đời" trong khoảng thời gian bằng lịch sử của các nền văn minh đầu tiên trên thế giới.

Hình dung so sánh: nếu nén tuổi của Trái Đất vào một ngày, toàn bộ quá trình châu thổ Cửu Long nhô lên chỉ chiếm một phần rất nhỏ của giây cuối cùng. Đất dưới chân người miền Tây là một trong những mảnh đất trẻ nhất của cả nước.

Đọc dấu vết châu thổ trên mặt đất

Châu thổ trẻ nên dấu vết hình thành còn rất rõ. Bảng tra nhanh:

Dấu vếtHình thành thế nàoThấy ở đâu (khái quát)
Giồng cátdải cát do sóng đắp dọc bờ biển cũ; khi châu thổ tiến ra, giồng bị bỏ lại trong đất liềnvùng ven biển phía đông châu thổ, chạy song song bờ biển, thường có làng và vườn cây trên giồng
Cù lao giữa sôngphù sa lắng ở chỗ dòng chảy yếu giữa các nhánh sông, lâu dần thành đảotrên các nhánh sông Tiền, sông Hậu
Vùng trũng ngập nước mùa lũvùng thấp phía sau đê tự nhiên ven sông, nước lũ đọng lâuĐồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên
Đất phènbùn rừng ngập mặn cổ tích chất lưu huỳnh, khi lộ ra không khí thì chuanhiều vùng trũng từng là đầm lầy ven biển
Than bùnxác cây rừng tràm, cỏ lác tích dần trong đầm lầy, chưa phân huỷ hếtvùng U Minh
Bãi bồi lấn biểnphù sa được dòng ven bờ đưa tới, rừng ngập mặn giữ lạibờ tây mũi Cà Mau

Giồng cát đặc biệt đáng chú ý: mỗi dải giồng là một cột mốc đánh dấu một đường bờ biển cũ. Đi từ trong ra ngoài, bạn đang đi xuôi theo thời gian.

Mùa lũ: nhịp thở xây đất

Ở châu thổ Cửu Long, lũ không đến dữ dội như ở sông miền Trung mà dâng lên chậm, kéo dài nhiều tháng. Một phần nhờ Biển Hồ ở Campuchia: mùa lũ, nước sông Mê Công chảy ngược vào hồ, hồ phình rộng ra như một chiếc bọt biển; mùa khô, nước từ hồ chảy trả lại sông. Nhờ chiếc "bọt biển" khổng lồ ấy, lũ ở đồng bằng phía dưới hiền hơn.

Mỗi mùa lũ, nước tràn qua bờ sông, chảy chậm lại trên ruộng đồng và để lại một lớp phù sa mỏng. Người miền Tây gọi là "mùa nước nổi": cá về, phù sa về, ruộng được bồi. Châu thổ được xây bằng chính những mùa nước ấy, từng lớp mỏng một.

Hai bên bờ sông, phù sa thô lắng trước nên đất cao hơn một chút, gọi là đê tự nhiên — chỗ người xưa chọn dựng nhà, lập vườn. Càng xa bờ, đất càng thấp, thành vùng trũng ngập lâu. Vì thế làng xóm miền Tây hay chạy dài theo kênh rạch: người ta đã đọc địa hình rất giỏi trước khi có nhà địa chất.

Mũi Cà Mau: nơi đất vẫn đang lớn

Ở cực nam, mũi Cà Mau là nơi châu thổ vẫn còn đang "mọc". Phù sa từ cửa sông được dòng chảy ven biển đưa xuống phía nam rồi vòng sang phía tây, gặp vùng nước lặng thì lắng lại. Rừng đước, rừng mắm lấn ra trước, rễ cây níu bùn, mặt bãi cao dần, rừng lại lấn tiếp. Đất mới sinh ra theo nhịp của rừng ngập mặn.

Nhưng cùng lúc, ở bờ phía đông, nhiều đoạn lại bị sóng ăn lở. Châu thổ như một cơ thể vừa mọc da mới chỗ này, vừa bị trầy chỗ khác. Lượng phù sa đổ về ngày nay ít hơn trước vì hồ đập ở thượng nguồn và việc khai thác cát lòng sông, nên các nhà khoa học theo dõi rất sát xem phần "mọc" có còn bù được phần "mất" hay không.

Đây cũng là bài học lớn về sự trẻ của châu thổ: vùng đất được dựng bằng bùn mềm, cao chỉ hơn mặt biển không nhiều, nên nhạy cảm với mọi thay đổi của sông và biển. Đất trẻ thì lớn nhanh, nhưng cũng dễ tổn thương. Một cánh rừng ngập mặn ven biển bị mất đi có thể làm đoạn bờ phía sau lùi lại rõ rệt chỉ sau vài mùa gió chướng.

Đất và người lớn lên cùng nhau

Một điều thú vị là con người có mặt ở vùng này khi châu thổ vẫn còn đang thành hình. Các cư dân xưa sống trên những giồng cát, gò cao, ven những dòng sông cổ — chính là những dải đất đã khô ráo sớm nhất. Khi đất lấn ra biển, người cũng lần theo ra, khai phá thêm những vùng mới bồi.

Các con kênh đào trong vài thế kỷ gần đây đã thay đổi cách nước và phù sa đi lại trong châu thổ. Kênh giúp tiêu úng, đi lại, đưa nước ngọt vào đồng, nhưng cũng làm đổi đường chảy của lũ, có nơi làm đất phèn bị đánh thức khi đào sâu vào lớp bùn cũ. Đê bao giữ lúa ba vụ, đồng thời giữ phù sa ở ngoài ruộng.

Vì thế, khi nói châu thổ "đang thay đổi", đó không chỉ là chuyện của sông và biển. Bàn tay con người giờ đã là một lực địa chất thật sự, đủ sức làm đổi nhịp bồi tụ của cả một vùng đất. Hiểu châu thổ hình thành ra sao là bước đầu để biết sống với nó cho khéo.

Hiểu lầm phổ biến

Một số cách nghĩ quen thuộc cần chỉnh lại:

  • "Chín Rồng có từ ngàn xưa." Số cửa sông đổ ra biển đã thay đổi nhiều lần theo thời gian; cái tên Cửu Long là cách gọi văn hoá, không phải con số địa chất cố định.
  • "Phù sa là đất của riêng đồng bằng." Thực ra đó là đất đá từ rất nhiều vùng thượng nguồn, đi qua nhiều nước, được trả lại ở đây.
  • "Đất phèn là do nước biển." Nguồn chính là lớp bùn rừng ngập mặn cổ chứa hợp chất lưu huỳnh; khi bị đào lên, phơi khô, nó mới làm đất và nước chua.
  • "Lũ chỉ mang lại thiệt hại." Lũ lớn bất thường thì nguy hiểm, cần nghe cảnh báo chính thức; nhưng nước nổi hằng năm là chính thứ đã xây nên châu thổ.

Hiểu nguồn gốc của châu thổ giúp nhìn mỗi con kênh, mỗi giồng cát, mỗi cánh rừng đước như một trang trong cuốn nhật ký của đất.

Câu hỏi thường gặp

Đồng bằng sông Cửu Long bao nhiêu tuổi?

Vùng trũng bên dưới đã nhận trầm tích từ rất lâu, nhưng bề mặt châu thổ hiện nay phần lớn được hình thành trong vài nghìn năm gần đây, sau khi mực nước biển ổn định. Vì vậy đây là một trong những vùng đất trẻ nhất của Việt Nam.

Giồng cát ở miền Tây là gì?

Giồng cát là những dải đất cát cao hơn xung quanh, chạy song song với bờ biển. Chúng do sóng đắp dọc các đường bờ biển cũ; khi phù sa lấp tiếp ra phía biển, giồng bị bỏ lại trong đất liền. Mỗi dải giồng là dấu vết một thời kỳ bờ biển nằm ở đó.

Vì sao mũi Cà Mau lại lấn ra biển?

Phù sa từ các cửa sông được dòng chảy ven biển đưa xuống phía nam và vòng sang phía tây mũi đất, nơi nước lặng hơn nên bùn lắng lại. Rừng ngập mặn giữ bùn, nâng mặt bãi lên dần, nhờ vậy bờ phía tây được bồi trong khi một số đoạn bờ phía đông lại bị xói lở.

Biển Hồ ở Campuchia liên quan gì đến đồng bằng?

Mùa lũ, nước sông Mê Công chảy ngược vào Biển Hồ làm hồ phình to, mùa khô nước lại chảy trả về sông. Hồ hoạt động như một chiếc bọt biển khổng lồ, giúp lũ ở đồng bằng phía dưới dâng chậm, kéo dài và hiền hơn, nhờ đó phù sa lắng đều trên đồng.

Đất phèn ở đồng bằng hình thành thế nào?

Đất phèn hình thành từ lớp bùn của rừng ngập mặn cổ, nơi tích nhiều hợp chất chứa lưu huỳnh trong điều kiện ngập nước. Khi lớp bùn này bị lộ ra không khí do đào kênh hoặc mùa khô hạ thấp mực nước, nó biến đổi và làm đất, nước trở nên chua.

Đồng bằng sông Cửu Long có tiếp tục lớn lên không?

Một số nơi như bờ tây mũi Cà Mau vẫn được bồi, nhưng nhiều đoạn bờ khác bị xói lở, và lượng phù sa đổ về ít hơn trước. Các nhà khoa học đang theo dõi cán cân giữa bồi và lở, vì đó là điều quyết định châu thổ sẽ lớn thêm hay thu hẹp lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138