HinhThanh.comHình Thành
Hang động và núi đá vôi

Đá tai mèo hình thành thế nào: mưa nhiều nghìn năm gọt mặt đá vôi thành lưỡi sắc

Những mỏm đá vôi xám nhọn hoắt, cạnh sắc như lưỡi dao trên sườn núi phía Bắc gọi là đá tai mèo. Nước mưa đã gọt chúng thế nào, và vì sao mất rừng làm đá lộ ra thêm.

Jagged grey limestone pinnacles with razor-sharp ridges and deep grooves covering a hillside, small corn plants growing in soil pockets between rocks, low angle in late afternoon light

Đá tai mèo là những mỏm đá vôi nhọn, cạnh sắc, lởm chởm như vành tai mèo dựng lên, phủ kín nhiều sườn núi đá vôi phía Bắc. Chúng hình thành khi nước mưa chảy trên mặt đá vôi lộ thiên, hoà tan từng rãnh nhỏ song song, lâu ngày khoét rãnh sâu thành kẽ, để lại giữa các kẽ những lưỡi đá mỏng sắc. Hình dung một cục xà phòng để dưới vòi nước nhỏ giọt nhiều tuần: mặt xà phòng bị khoét thành những rãnh và gờ nhỏ, chỉ khác là đá vôi cần hàng nghìn năm thay vì vài tuần.

Cái tên dân gian rất đắt: ai từng đi bộ trên sườn đá tai mèo đều biết nó sắc đến mức cắt rách giày và tay. Nhưng sau vẻ hiểm trở ấy là một câu chuyện địa chất và cả câu chuyện của con người: nhiều mặt đá tai mèo hôm nay từng nằm dưới lớp đất và rừng, và nhiều chỗ chỉ lộ ra khi đất bị rửa trôi.

Mưa gọt đá thế nào

Khi giọt mưa rơi trên một mặt đá vôi nghiêng, nước gom thành những dòng mảnh chảy xuống theo đường dốc nhất. Ngay đầu dòng, nước mưa còn "đói", chưa hoà tan bao nhiêu vôi, nên ăn đá mạnh nhất. Sau mỗi trận mưa, dòng chảy khoét sâu thêm một chút vào đúng đường cũ. Qua rất nhiều trận mưa, mặt đá bị cày thành những rãnh song song, cách đều nhau như những nếp gấp trên tấm rèm.

Giữa các rãnh, phần đá còn lại nhô lên thành gờ. Gờ ngày càng hẹp và sắc khi hai rãnh hai bên cùng sâu xuống. Ở đỉnh các mỏm đá, những rãnh toả ra mọi phía như nan quạt, gọt đỉnh thành chóp nhọn. Thêm vào đó, các khe nứt sẵn có trong đá bị nước hoà tan mở rộng thành kẽ sâu, chia mặt đá thành những khối riêng, mỗi khối lại tự có rãnh và gờ của nó.

Kết quả là một bề mặt nhiều tầng chi tiết: kẽ sâu cỡ thân người, rãnh cỡ ngón tay, gờ sắc như mép giấy, đôi khi còn có những chậu nước nhỏ lõm trên mặt đá, nơi nước mưa đọng lại và tiếp tục ăn sâu xuống. Nhìn gần, mặt đá tai mèo giống một mô hình thu nhỏ của chính dãy núi đá vôi.

Hai cách mặt đá vôi bị khoét: dưới đất và ngoài trời

Một điều ít người biết: đá vôi bị hoà tan theo hai kiểu rất khác nhau tuỳ nó nằm dưới đất hay lộ ra ngoài trời. So sánh hai kiểu giúp hiểu vì sao đá tai mèo lại sắc đến thế.

Khía cạnhĐá vôi nằm dưới lớp đất và rừngĐá vôi lộ ra ngoài trời
Nước tới đá ra saothấm chậm qua đất, đã giàu khí cacbonic từ rễ câyrơi trực tiếp, chảy nhanh thành dòng mảnh
Hình dạng bị khoéttròn, nhẵn, mềm mại như đá cuội lớnrãnh song song, gờ sắc, chóp nhọn
Tốc độ hoà tanthường nhanh hơn vì nước chua hơn và ẩm lâuchậm hơn nhưng để lại hình sắc cạnh
Khi đất bị rửa trôilộ ra những khối tròn, rồi bắt đầu bị mưa gọt sắc dầntiếp tục sắc thêm, kẽ sâu thêm

Vì vậy, một sườn đá mà các mỏm còn tròn trịa, nhẵn nhụi thường mới lộ ra chưa lâu, còn sườn với gờ sắc như dao cạo đã phơi mình dưới mưa từ lâu hơn. Người đi núi tinh ý có thể đọc được chuyện đất đã mất đi trên sườn núi qua hình dạng của đá.

Khi rừng mất, đá lộ ra

Trên núi đá vôi, lớp đất vốn đã mỏng, vì đá vôi tan gần hết trong nước, chỉ để lại một ít cặn sét màu đỏ. Lớp đất ấy được rễ cây và thảm lá giữ lại qua hàng nghìn năm. Khi rừng bị chặt, đốt nương hay chăn thả quá nhiều, mưa lớn rửa trôi đất xuống các hốc và thung lũng, hoặc đi theo khe xuống lòng núi. Những khối đá từng bị chôn dưới đất lộ ra, và từ đó bắt đầu bị mưa gọt sắc.

Đất trên núi đá vôi mất đi thì rất khó trở lại: muốn có vài phân đất mới từ đá vôi tan, có khi cần hàng nghìn năm. Vì thế ở nhiều vùng, diện tích đá tai mèo lộ thiên rộng ra theo thời gian, trong khi người dân phải gùi từng sọt đất nhét vào hốc đá để trồng cây.

Câu chuyện này không nhằm trách ai, mà để thấy mối liên hệ: giữ rừng trên núi đá vôi là giữ đất, mà giữ đất là giữ cả nguồn nước ngầm, vì đất và rễ cây làm nước thấm chậm và lọc bớt trước khi xuống sông ngầm. Ở nhiều nơi, các chương trình trồng lại rừng trên núi đá đang được thực hiện chính vì lẽ đó.

Các chặng của một sườn đá tai mèo

Không phải sườn nào cũng đi đủ các chặng, nhưng phần lớn mặt đá tai mèo đã trải qua một hành trình giống thế này:

  1. Đá vôi được nâng lên và nứt. Khối đá từ đáy biển cổ lên thành núi, mang theo hệ khe nứt dọc ngang. Kéo dài hàng triệu năm.
  2. Hoà tan dưới lớp đất. Đất và rừng phủ lên, nước thấm chậm, hoà tan mặt đá thành những khối tròn, kẽ nứt được mở rộng thành hốc. Kéo dài hàng chục nghìn năm hay hơn.
  3. Đất mỏng dần, đá ló ra. Xói mòn tự nhiên hay việc mất rừng làm đất trôi xuống kẽ và thung lũng, các khối đá tròn lộ đầu ra ngoài.
  4. Mưa gọt sắc. Nước mưa chảy trực tiếp trên mặt đá, khoét rãnh song song, gờ hẹp lại, đỉnh nhọn ra. Hàng nghìn năm để có gờ sắc rõ.
  5. Kẽ sâu, khối tách rời. Kẽ nứt tiếp tục mở rộng, mặt đá chia thành những khối và cột riêng, mỗi khối mang bộ rãnh của nó.

Nếu nén hành trình này vào một ngày, đá vôi đã nằm dưới đất suốt từ sáng tới tối; phần đá lộ ra và bị mưa gọt sắc chỉ chiếm vài giờ cuối; còn quãng thời gian một người nông dân trồng ngô trong hốc đá chỉ dài bằng một nhịp thở.

Cây ngô trong hốc đá

Trên con đường đất men theo sườn núi, cô giáo dừng lại cùng nhóm học sinh ở một chỗ rộng, tránh xa mép taluy. Trước mặt là cả một sườn đá xám lởm chởm, và giữa những mỏm đá sắc là những khóm ngô xanh, mỗi hốc đá một vài cây. Cô bảo các em quan sát xem đất nằm ở đâu. Một em nhận ra: đất chỉ có trong kẽ và hốc, còn mặt đá thì trơ trụi. Cô gật đầu và kể rằng nhiều gia đình ở đây đã mang đất từ thung lũng lên, giữ từng nắm đất như giữ của.

Cảnh ngô mọc trong hốc đá là biểu tượng quen thuộc của vùng núi đá vôi phía Bắc. Về mặt địa chất, những hốc ấy chính là kẽ nứt đã được nước hoà tan mở rộng, nơi đất đỏ tích lại sâu nhất. Người dân đã tìm ra cách sống cùng địa hình: tận dụng từng kẽ đá, xếp đá thành bờ rào chống xói, trồng cây theo hốc.

Ở nhiều thôn bản, những bờ rào đá xếp khô không cần vữa, quây quanh nhà và nương, cũng làm từ chính những khối đá vôi nhặt lên khi dọn nương. Chúng vừa giữ đất, vừa là dấu ấn của con người trên một bề mặt mà thiên nhiên đã gọt đẽo hàng nghìn năm.

Hiểu lầm phổ biến về đá tai mèo

"Đá tai mèo là đá núi lửa nên mới sắc như vậy." Đá tai mèo là đá vôi, đá trầm tích từ đáy biển cổ. Độ sắc đến từ nước mưa hoà tan mặt đá thành rãnh và gờ, không phải từ dung nham nguội.

"Đá tai mèo mọc lên từ dưới đất." Đá không mọc. Những mỏm đá vốn đã nằm đó, có khi dưới lớp đất; khi đất bị rửa trôi hoặc khi mưa khoét sâu các kẽ xung quanh, chúng hiện ra rõ hơn và cao hơn so với mặt đất.

"Đá tai mèo là dấu hiệu đất nghèo từ xưa tới nay." Ở nhiều nơi, trước kia đá nằm dưới rừng và đất. Việc đá lộ thiên rộng là kết quả của xói mòn qua thời gian, một phần do con người, chứ không phải vốn dĩ đã như vậy từ đầu.

"Lấy đá tai mèo về làm non bộ chẳng ảnh hưởng gì." Ở khu bảo tồn, di sản hay công viên địa chất, việc khai thác, mang đá đi là vi phạm quy định. Mỗi khối đá với hình rãnh của nó là sản phẩm của hàng nghìn năm, và là một phần cảnh quan mà người địa phương đang gìn giữ.

Đá tai mèo trên thế giới và đi trên đá thế nào

Mặt đá vôi bị nước mưa gọt thành rãnh sắc là hiện tượng gặp ở nhiều nơi có đá vôi lộ thiên. Ở vùng ôn đới châu Âu, mặt đá thường bị khoét thành những bãi đá bằng có kẽ nứt chia ô như sàn lát gạch. Ở vùng nhiệt đới mưa nhiều, như Nam Trung Quốc hay đảo Madagascar, có những "rừng đá" với hàng nghìn cột đá sắc nhọn cao hơn đầu người, gọi theo nhiều tên địa phương khác nhau. Đá tai mèo ở Việt Nam thuộc cùng họ hiện tượng, mang cái tên dân gian rất riêng.

Nếu có dịp đi bộ trên vùng đá tai mèo, nên đi theo đường mòn của người địa phương hoặc theo người dẫn đường, mang giày đế dày, găng tay khi phải vịn đá, không chạy nhảy trên mỏm đá, không đi khi trời mưa vì đá rất trơn và kẽ đá có thể sâu ngoài sức tưởng tượng. Trẻ em luôn đi cùng người lớn, tránh xa các kẽ hở sâu.

Đá tai mèo vẫn đang được gọt tiếp mỗi mùa mưa. Rãnh sâu thêm, gờ sắc thêm, kẽ rộng ra, và ở rất lâu về sau, những khối đá ấy cũng sẽ tan dần vào nước, chảy xuống sông ngầm, trở thành vôi trong một cây thạch nhũ nào đó dưới lòng núi.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là đá tai mèo?

Đây là tên dân gian ở vùng núi phía Bắc, gợi hình những mỏm đá vôi nhọn, mỏng và dựng lên như vành tai mèo. Cái tên cũng nhắc tới cạnh sắc của chúng, đủ làm rách giày, rách tay người đi qua.

Đá tai mèo hình thành trong bao lâu?

Các rãnh và gờ sắc trên mặt đá vôi được nước mưa khoét qua hàng nghìn năm trở lên, còn những kẽ sâu cỡ thân người có thể cần lâu hơn nữa. Tốc độ tuỳ lượng mưa, độ dốc và việc đá đã lộ ra ngoài trời bao lâu.

Đá tai mèo là loại đá gì?

Đá tai mèo là đá vôi, một loại đá trầm tích hình thành từ vỏ sinh vật và bùn vôi dưới đáy biển cổ, sau đó được nâng lên thành núi. Hình dạng sắc cạnh là do nước mưa hoà tan mặt đá, không phải do núi lửa.

Vì sao người dân phải trồng ngô trong hốc đá?

Trên núi đá vôi, đất rất mỏng và chỉ tích lại trong các kẽ nứt, hốc đá đã được nước hoà tan mở rộng. Người dân tận dụng từng hốc có đất, có nơi còn mang đất từ thung lũng lên để trồng cây.

Mất rừng có làm đá tai mèo nhiều thêm không?

Có. Khi rừng mất, lớp đất mỏng trên núi đá vôi bị mưa rửa trôi, những khối đá từng nằm dưới đất lộ ra và bị mưa gọt sắc dần. Đất trên núi đá vôi hình thành rất chậm nên mất đi thì rất khó phục hồi.

Đi bộ trên vùng đá tai mèo cần chú ý gì?

Nên đi theo đường mòn hoặc người dẫn đường địa phương, mang giày đế dày, găng tay khi vịn đá, không chạy nhảy trên mỏm đá và tránh đi lúc mưa vì đá trơn. Trẻ em cần đi cùng người lớn và tránh xa các kẽ đá sâu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138