HinhThanh.comHình Thành
Sông, hồ và thác thành hình

Châu thổ hình thành như thế nào: dòng sông thả phù sa ra biển và đắp thêm đất mới

Châu thổ ra đời ở nơi sông đổ ra biển hay hồ: nước chậm lại, phù sa lắng xuống, sông chia nhánh và đắp dần đất mới, thành hình quạt, hình chân chim hay hình phễu.

A river delta fanning out into a calm sea, branching brown channels and green islands, plumes of silt spreading into blue water, high aerial-style view under bright midday light

Châu thổ là mảnh đất mà dòng sông tự đắp ra ở chỗ nó đổ vào biển hay hồ. Hãy hình dung một chiếc xe ben chở cát chạy tới mép ao rồi đổ xuống: cát không đi tiếp được, nó dồn lại thành một bãi nhô ra mặt nước. Dòng sông làm đúng như vậy, chỉ có điều nó đổ hàng ngày, hàng năm, qua hàng nghìn năm, và mỗi lần đổ lại dịch chỗ một chút. Bãi đất ấy lớn dần, chia nhánh, có người tới ở, thành châu thổ.

Không phải sông nào cũng có châu thổ. Muốn có, sông phải chở nhiều phù sa hơn sức sóng và thuỷ triều có thể cuốn đi. Ở nơi sóng mạnh, phù sa bị dàn ra thành bãi biển dài; ở nơi thuỷ triều lớn, cửa sông mở rộng như cái phễu. Mục từ này kể chặng đường hạt phù sa từ lòng sông ra tới đất mới, các dáng châu thổ khác nhau, và vì sao châu thổ là một trong những dạng địa hình “trẻ” và mong manh nhất.

Khi dòng sông gặp nước đứng

Trên suốt đường đi, dòng sông giữ được phù sa lơ lửng vì nó chảy. Tới cửa sông, nó gặp một khối nước rộng gần như đứng yên. Dòng chảy toả ra, chậm lại đột ngột, và mất sức chở. Hạt thô lắng trước, ngay ở miệng cửa sông; hạt mịn hơn trôi xa hơn mới lắng; bùn mịn nhất có thể theo dòng ra rất xa ngoài khơi. Ở cửa sông gặp nước mặn, các hạt sét mịn còn có xu hướng kết lại với nhau thành cụm và lắng nhanh hơn.

Lượng phù sa lắng ngay trước miệng sông dần nhô lên thành một doi cát giữa dòng. Dòng nước bị doi cát tách đôi, mỗi nhánh lại mang phù sa ra và đắp tiếp ở đầu của mình. Cứ thế, một dòng tách thành hai, hai thành bốn, giống những ngón tay xoè dần ra biển. Giữa các nhánh, những vùng nước nông được bùn mịn lấp dần thành bãi lầy, rồi thành đất.

Nhìn mặt cắt của một châu thổ, các nhà địa chất thấy ba phần: phần đỉnh phẳng gần mặt nước nơi có sông nhánh và ruộng đồng, phần sườn dốc thoải chìm dưới nước nơi cát lắng thành những lớp nghiêng, và phần đáy phẳng xa ngoài khơi nơi bùn mịn trải mỏng. Châu thổ lấn ra biển bằng cách đẩy cái sườn nghiêng ấy tiến dần ra xa.

Ba lực tranh nhau quyết định dáng châu thổ

Dáng một châu thổ phụ thuộc lực nào mạnh hơn: dòng sông đổ phù sa, sóng biển dàn phù sa, hay thuỷ triều kéo phù sa ra vào. Bảng dưới đây so sánh ba kiểu thường được nhắc tới.

Lực trộiChâu thổ trông thế nàoVì sao như vậyVí dụ hay nhắc
Dòng sôngnhánh sông vươn dài ra biển như chân chim, hai bên là đê tự nhiên hẹpsông chở rất nhiều phù sa, sóng và triều yếu, phù sa được đổ thẳng ra trước cửachâu thổ sông Mississippi
Sóng biểnbờ cong đều hình cánh cung, nhiều dải cồn cát chạy song song bờsóng mạnh cuốn phù sa dàn ngang dọc bờ thay vì để nhánh sông vươn rachâu thổ sông Nile
Thuỷ triềucửa sông mở rộng như phễu, nhiều cù lao dài nằm dọc theo hướng dòngnước triều lên xuống mạnh mỗi ngày, kéo phù sa ra vào theo trục cửa sôngnhiều châu thổ ở vùng có biên độ triều lớn

Hầu hết châu thổ thật là sự pha trộn của cả ba lực, và dáng của chúng đổi theo thời gian khi sông chuyển cửa hay khi sóng, triều thay đổi. Người Hy Lạp cổ đặt tên “delta” cho châu thổ sông Nile vì dáng tam giác giống chữ cái Δ của họ; từ đó cái tên được dùng cho mọi châu thổ, dù nhiều châu thổ chẳng hề có hình tam giác.

Châu thổ hôm nay còn rất trẻ

Điều nhiều người ngạc nhiên: phần lớn các châu thổ lớn mà ta thấy hôm nay chỉ mới thành hình trong vài nghìn năm gần đây. Trong thời kỳ lạnh cuối cùng của kỷ băng hà, nhiều nước bị giữ trong các khối băng lớn trên lục địa, mực nước biển thấp hơn bây giờ rất nhiều, bờ biển nằm xa ngoài khơi. Các dòng sông khi đó chảy qua vùng mà nay là thềm lục địa, đổ phù sa ở những cửa sông giờ đã chìm sâu dưới biển.

Khi băng tan, mực nước biển dâng nhanh, tràn ngược vào các thung lũng sông, biến chúng thành vịnh dài. Châu thổ không kịp hình thành khi nước đang dâng. Chỉ khi mực nước biển tương đối ổn định trở lại, cách đây vài nghìn năm, các dòng sông mới bắt đầu lấp đầy những vịnh ấy và đắp châu thổ lấn dần ra biển.

Nếu nén lịch sử Trái Đất vào một ngày, các châu thổ hôm nay chỉ xuất hiện trong khoảng một phần nhỏ của giây cuối cùng. Đất dưới chân hàng trăm triệu người sống ở các châu thổ trên thế giới, xét theo thang địa chất, mới chỉ “vừa khô mực”. Ở Việt Nam, đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long cũng thuộc loại châu thổ trẻ ấy; câu chuyện riêng của chúng có ở mục từ về đất nước thành hình.

Hành trình của một hạt phù sa ra tới đất mới

Thử đi theo một hạt phù sa nhỏ, từ sườn núi tới lúc thành một phần của mảnh ruộng ở châu thổ.

  1. Một mảnh đá trên sườn núi bị nắng mưa làm vụn ra, hạt đất mịn bị nước mưa cuốn xuống suối.
  2. Mùa lũ, hạt bị dòng sông cuốn đi lơ lửng, có lúc lắng xuống bãi bồi, lúc khác lại bị lũ năm sau đánh thức và chở tiếp.
  3. Qua hàng trăm cây số, nhiều năm hay nhiều thế kỷ, hạt tới cửa sông. Dòng chậm lại, hạt lắng xuống ở rìa một bãi bùn mới.
  4. Mùa lũ sau, một lớp phù sa mới phủ lên trên. Cỏ, cây ngập mặn hay lau sậy mọc lên, rễ giữ lấy lớp bùn, bãi cao dần khỏi mặt nước.
  5. Bãi bùn thành đất, con người khai hoang, làm ruộng, đắp bờ. Hạt phù sa ấy giờ nằm dưới gốc lúa, cách nơi nó sinh ra hàng trăm cây số.

Một người đứng trên đê ở cửa sông lúc triều xuống, nhìn những vệt nước nâu đục loang dần vào màu xanh của biển, ranh giới giữa hai màu nước uốn lượn theo gió. Mỗi vệt nâu ấy là hàng nghìn tấn đất đang lên đường tìm chỗ ở mới. Cảnh này có thể thấy ở nhiều cửa sông lớn, rõ nhất trong mùa lũ.

Đọc một châu thổ từ trên cao

Nhìn một châu thổ trên ảnh chụp từ trên cao, bạn có thể đọc được khá nhiều chuyện mà không cần đứng ở đó. Những nhánh sông xoè ra như rễ cây cho biết sông đã chia dòng bao nhiêu lần. Nhánh nào rộng, nước đục là nhánh đang làm việc chính, đắp đất ở cửa của mình; nhánh hẹp, nước trong, hai bờ cây cối rậm là nhánh đã bị bỏ dần, phù sa không còn qua nhiều.

Ở rìa biển, những dải cồn cát chạy song song bờ là dấu vết sóng từng dàn phù sa ra hai bên; mỗi dải là một đường bờ biển cũ, và đếm các dải từ trong ra ngoài là đếm từng nấc châu thổ đã lấn ra. Giữa các nhánh sông, những vùng trũng màu xanh đậm là bãi lầy hay rừng ngập mặn, nơi bùn mịn đang được giữ lại.

Đáng chú ý nhất là những vệt nâu loang ra biển trước mỗi cửa sông. Mùa lũ, chúng vươn xa và rộng; mùa khô, chúng co lại. Nếu so ảnh nhiều năm, bạn sẽ thấy cửa sông nào đang đắp nhanh, cửa nào đang bị biển lấn. Các nhà nghiên cứu châu thổ làm đúng việc này, chỉ với công cụ tinh vi hơn.

Hiểu lầm và điều khoa học biết

Hiểu lầm: châu thổ cứ thế lớn mãi. Châu thổ chỉ lớn khi lượng phù sa đổ về đủ bù cho phần bị sóng cuốn đi và phần đất tự lún xuống. Khi phù sa giảm, bờ châu thổ có thể lùi lại, đất mất dần ra biển.

Hiểu lầm: đất châu thổ đứng yên. Lớp bùn trẻ dưới châu thổ vẫn đang tự nén chặt, nên mặt đất từ từ hạ thấp. Trong tự nhiên, phù sa mới mỗi mùa lũ bù lại phần lún đó; khi phù sa không còn tràn lên được, đất lún mà không được bù.

Hiểu lầm: sông nào lớn cũng có châu thổ lớn. Có những sông rất nhiều nước nhưng đổ ra vùng biển sâu, sóng mạnh hoặc chở ít phù sa, nên cửa sông chỉ là một vịnh hay một phễu rộng, không đắp được châu thổ đáng kể.

Hiểu lầm: châu thổ chỉ có ở biển. Sông đổ vào hồ lớn cũng tạo châu thổ, theo cùng quy luật. Có những châu thổ nhỏ hình thành ngay trong các hồ chứa nước nhân tạo, ở chỗ dòng sông đổ vào lòng hồ.

Châu thổ đang thay đổi nhanh hơn bao giờ hết

Trong tự nhiên, một châu thổ sống nhờ thế cân bằng: sông đổ phù sa đắp đất, đất tự lún và bị sóng bào mòn, hai chiều gần bù nhau. Con người đã làm lệch cán cân này chỉ trong vài chục năm. Các đập ở thượng nguồn giữ lại phần lớn cát và bùn trong lòng hồ chứa. Khai thác cát trên sông lấy đi chính vật liệu dùng để đắp châu thổ. Đê bao giữ lũ khỏi ruộng đồng, nhưng cũng giữ phù sa khỏi mặt đất. Khai thác nước ngầm quá mức làm đất lún nhanh hơn.

Kết quả là ở nhiều châu thổ lớn trên thế giới, bờ biển đang lùi lại, nước mặn vào sâu hơn, những vùng trước đây chỉ ngập theo mùa giờ ngập lâu hơn. Mực nước biển dâng do khí hậu ấm lên càng làm áp lực lớn thêm. Châu thổ là nơi thấy rõ nhất rằng một dạng địa hình hàng nghìn năm có thể bị đổi hướng chỉ trong một đời người.

Hiểu châu thổ hình thành ra sao cũng là hiểu vì sao giữ phù sa, giữ cát và giữ nước ngầm lại quan trọng với đời sống hàng trăm triệu người. Với người dân, việc thiết thực là theo dõi cảnh báo chính thức về triều cường, xâm nhập mặn và sạt lở bờ sông, bờ biển, làm theo hướng dẫn của chính quyền và gọi 112 khi cần cứu nạn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là châu thổ hay delta?

Người Hy Lạp cổ thấy vùng đất ở cửa sông Nile có hình tam giác giống chữ cái Δ của họ nên gọi là delta, sau đó tên này được dùng cho mọi vùng đất do sông bồi ở cửa sông. Trong tiếng Việt, châu thổ chỉ vùng đồng bằng do phù sa sông bồi đắp nơi sông đổ ra biển hay hồ.

Mọi con sông đều tạo được châu thổ không?

Không. Sông phải chở đủ nhiều phù sa, và vùng nước nơi nó đổ vào không có sóng hay thuỷ triều quá mạnh cuốn hết phù sa đi. Sông chở ít phù sa hoặc đổ ra vùng biển sâu, sóng lớn thường chỉ có cửa sông dạng phễu hay vịnh.

Châu thổ có thể mất đất không?

Có. Khi lượng phù sa đổ về giảm do đập chắn, khai thác cát hoặc đê bao, trong khi đất vẫn tự lún và sóng vẫn bào mòn, bờ châu thổ sẽ lùi lại. Mực nước biển dâng làm quá trình này nhanh hơn.

Vì sao đất châu thổ màu mỡ?

Đất châu thổ được tạo từ phù sa mịn mà dòng sông mang từ nhiều vùng đất đá khác nhau trên cả lưu vực, giàu chất khoáng và được bồi mới qua các mùa lũ. Vì vậy châu thổ thường là vùng trồng lúa, cây ăn trái và nuôi trồng thuỷ sản trù phú.

Châu thổ hình thành mất bao lâu?

Phần lớn các châu thổ lớn hiện nay bắt đầu đắp đất trong vài nghìn năm gần đây, khi mực nước biển ổn định trở lại sau khi kỷ băng hà cuối kết thúc. Tốc độ lấn biển rất khác nhau tuỳ lượng phù sa, sóng và thuỷ triều của từng nơi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138