HinhThanh.comHình Thành
Đất nước thành hình

Cao nguyên đá Đồng Văn hình thành thế nào: đáy biển cổ được nâng lên nóc nhà phía Bắc

Những khối đá xám ở Đồng Văn từng là bùn vôi dưới đáy biển ấm, sau được nâng lên cao hơn nghìn mét rồi bị mưa khoét thành đá tai mèo và hẻm sâu. Kể từng chặng.

Grey jagged limestone rocks covering steep slopes with small terraced maize plots between them, deep river gorge below, high plateau under clear blue sky, wide view

Cao nguyên đá Đồng Văn hình thành từ những lớp bùn vôi lắng dưới một đáy biển ấm cách đây hàng trăm triệu năm, về sau bị vỏ Trái Đất nâng lên cao trên dưới một nghìn mét, rồi bị nước mưa hoà tan, khoét thành muôn vàn mỏm đá sắc, hố sụt và hẻm vực. Nói ngắn gọn: bạn đứng ở Đồng Văn là đang đứng trên một đáy biển cũ bị dựng lên nóc nhà.

Vùng cao nguyên đá ở cực Bắc ấy đã được công nhận là công viên địa chất toàn cầu, và lý do không chỉ vì cảnh đẹp. Đó là một cuốn sách đá mở toang, ghi lại cả biển cổ, cả cú nâng núi, cả hàng triệu năm nước mưa tạc đá — tất cả lộ ra ngay ven đường.

Đồng Văn là gì, nói theo ngôn ngữ địa chất

Một cao nguyên. Tức là vùng đất rộng nằm cao hơn hẳn xung quanh, bề mặt tương đối liền một khối dù bị chia cắt nhiều. Ở đây, cao nguyên nằm ở độ cao trên dưới một nghìn mét, có nơi cao hơn nhiều.

Làm chủ yếu bằng đá vôi. Đá vôi là đá trầm tích, phần lớn được tạo từ vỏ và xương của sinh vật biển chứa canxi, cùng bùn vôi lắng dưới đáy biển. Nó cứng nhưng có một điểm yếu: tan dần trong nước mưa vốn hơi chua.

Mang dáng địa hình các-xtơ. Các-xtơ là tên gọi chung cho địa hình hình thành khi nước hoà tan đá dễ tan như đá vôi: mỏm đá lởm chởm, hố sụt hình phễu, sông suối biến mất xuống lòng đất, hang ngầm. Đồng Văn là một ví dụ điển hình ở vùng núi cao.

Bị cắt bởi hẻm sâu. Sông Nho Quế và các dòng suối đã đào những hẻm vực sâu hàng trăm mét xuyên qua khối đá. Đứng trên đèo Mã Pí Lèng nhìn xuống là thấy rõ một vết cắt dọc cả cuốn sách đá.

Còn giữ hoá thạch. Trong nhiều lớp đá có hoá thạch của sinh vật biển cổ, bằng chứng trực tiếp rằng những khối đá trên cao nguyên từng nằm dưới nước mặn. Hoá thạch ở đây là di sản, chỉ để nhìn, không nhặt, không mua bán.

Hành trình từ đáy biển lên nóc nhà

Câu chuyện của Đồng Văn có thể gói trong bốn chặng. Thời gian chỉ ghi khoảng rộng, vì mỗi chặng kéo dài và chồng lấn nhau:

ChặngChuyện gì xảy raMất bao lâu (khoảng)Dấu vết còn thấy
Biển ấm phủ vùng nàyvỏ sò, san hô, bùn vôi lắng từng lớp dưới đáy biển nônghàng chục đến hàng trăm triệu năm, qua nhiều lần biển tiếnđá vôi xếp lớp dày, hoá thạch sinh vật biển
Đá bị ép, uốn, nứtcác khối vỏ va chạm, lớp đá vôi bị xô nghiêng, uốn cong, nứt vỡnhiều đợt trong hàng trăm triệu nămlớp đá nghiêng, nếp uốn, khe nứt dọc vách
Cả khối được nâng lêntác động từ xa của va chạm Ấn Độ – châu Á nâng vùng núi phía Bắcvài chục triệu năm gần đâyđộ cao trên dưới nghìn mét, sông bị buộc đào sâu
Nước mưa và sông tạc đánước hoà tan đá theo khe nứt, khoét hố sụt, mài mỏm đá, sông đào hẻmvẫn đang diễn ra từng ngàyđá tai mèo, hố phễu, hẻm Nho Quế

Điều đáng nhớ: đá thì rất cổ, nhưng cảnh sắc cao nguyên — những mỏm đá nhọn, hẻm sâu — lại là tác phẩm mới, vẫn chưa xong.

Đá tai mèo: nước mưa làm điêu khắc

Cái tên "đá tai mèo" mà người vùng cao dùng rất đúng hình: những mỏm đá xám nhọn, mép sắc, có rãnh chạy dọc như vành tai. Chúng hình thành khi nước mưa, có chút axit tự nhiên do hoà tan khí cacbonic, chảy trên mặt đá vôi và ăn mòn dần theo đường dốc. Chỗ nước chảy nhiều thì thành rãnh, chỗ còn lại thành gờ sắc.

Hình dung so sánh: đặt một viên đường phèn dưới vòi nước nhỏ giọt. Nó không tan đều mà bị khoét thành rãnh, gờ, lỗ — y như đá tai mèo thu nhỏ. Chỉ khác là đường tan trong vài phút, còn đá vôi tan chậm đến mức mỗi nghìn năm mặt đá chỉ hạ xuống một chút.

Vì đá tan đi chứ không vỡ vụn thành đất, đất ở cao nguyên rất ít, chỉ đọng lại trong hốc đá. Đó là lý do người dân phải gùi từng chút đất, trồng ngô trong từng hốc nhỏ. Địa chất ở đây không chỉ là cảnh đẹp, mà còn định hình cả cách sống trên cao nguyên. Những bức tường đá xếp quanh nhà, quanh nương cũng là cách người dân dùng lại chính thứ đá mà đất ban cho quá nhiều.

Vì sao nước "biến mất" trên cao nguyên

Một nghịch lý của Đồng Văn: mưa không ít, nhưng mùa khô lại thiếu nước nghiêm trọng. Lý do nằm trong lòng đá. Đá vôi đầy khe nứt, và nước mưa luôn tìm đường xuống, mở rộng khe nứt thành ống, thành hang. Thay vì chảy thành suối trên mặt đất, phần lớn nước chui tuột xuống sâu, chảy ngầm, có khi trồi ra ở tận chân cao nguyên.

Những hố sụt hình phễu rải khắp cao nguyên chính là "cửa thoát nước" ấy: nơi đá bị hoà tan từ bên dưới, trần sụp xuống, hoặc nơi nước đổ dồn vào khe nứt rồi khoét rộng dần. Một số hố phễu có lớp đất sét đọng đáy giữ được nước, thành những vũng nước quý giá cho cả làng.

Cảnh tượng này giống như đặt một tấm bọt biển cứng lên mái nhà: mưa đổ xuống bao nhiêu cũng ngấm hết, mặt trên vẫn khô. Hiểu điều đó, bạn sẽ hiểu vì sao các bể chứa nước mưa và những hồ treo trên núi lại quan trọng với người cao nguyên đến vậy.

Hẻm Nho Quế: con sông thi chạy với núi

Sông Nho Quế chảy qua cao nguyên trong một hẻm vực sâu, vách đứng. Hẻm sâu như vậy là vì dòng sông đã có trước khi khối đất được nâng cao như bây giờ. Khi mặt đất từ từ trồi lên, con sông không đổi hướng mà cứ đào xuống, giữ nguyên đường đi, giống như lưỡi cưa đứng yên trong khi tấm gỗ được đẩy lên.

Đá vôi cứng, ít sụt lở, nên vách hẻm đứng thẳng mà không thoải xuống thành thung lũng rộng. Nước sông ở đây nhiều lúc mang màu xanh ngọc, thường được giải thích là do nước chảy qua vùng đá vôi ít phù sa nên trong, ánh sáng xuyên sâu và phản lại sắc xanh — một nét hay gặp ở sông suối vùng đá vôi.

Một sáng sương tan trên đèo, hai mẹ con đứng sau lan can điểm ngắm. Đứa bé hỏi con sông bé tí dưới kia làm sao cắt được núi to thế. Người mẹ nói: không phải trong một ngày, con ạ, mà là mỗi năm một chút, từ trước khi có ông bà tổ tiên của bất kỳ ai. Câu trả lời giản dị ấy chính là định nghĩa của thời gian địa chất.

Đi đường đèo vùng này nên dừng ở điểm ngắm có lan can, không leo ra mỏm đá, không xuống hẻm khi chưa có người dẫn đường địa phương, và mùa mưa thì theo dõi cảnh báo sạt lở chính thức.

Nếu nén lịch sử Đồng Văn vào một năm

Thời gian địa chất khó hình dung, nên thử nén toàn bộ câu chuyện của cao nguyên — từ lúc lớp bùn vôi đầu tiên lắng xuống tới hôm nay — vào đúng một năm lịch. Các mốc chỉ mang tính hình dung, để thấy tỷ lệ:

Thời điểm trong "năm"Chuyện gì đang xảy raÝ nghĩa
Từ tháng Một tới khoảng tháng Bảybiển ấm phủ vùng này nhiều lần, bùn vôi và vỏ sinh vật lắng thành đá; xen giữa là những đợt biển rúthơn nửa năm chỉ để "làm giấy" cho cuốn sách đá
Khoảng tháng Bảy, tháng Támcác đợt va chạm lớn làm đá nghiêng, uốn, nứttrang sách bị gấp, bị xé mép
Từ tháng Chín tới đầu tháng Mười Haivùng đất nằm yên tương đối, bị mưa gió bào mòn chậmsách nằm im trên bàn, bìa sờn dần
Khoảng giữa tháng Mười Haicú va chạm ở xa phía tây bắt đầu nâng vùng núi phía Bắc lên caosách được đặt lên giá cao
Mấy ngày cuối tháng Mười Haisông đào hẻm, nước mưa tạc đá tai mèo, hố sụt hình thànhtranh khắc trên bìa sách mới được làm
Vài phút trước giao thừacon người đến sống, trồng ngô trong hốc đángười đọc vừa mở sách ra

Bảng này cho thấy một điều dễ quên: những gì làm ta trầm trồ nhất ở cao nguyên — hẻm sâu, mỏm đá sắc — lại là phần mới nhất. Còn phần lớn thời gian của câu chuyện là sự lắng đọng yên lặng dưới đáy biển, không ai chứng kiến. Mỗi mét đá vôi dày là bao nhiêu thế hệ sinh vật biển đã sống và chết, để lại phần vỏ vôi của mình.

Hiểu lầm và ứng xử đúng với cao nguyên đá

Vài điều nên biết trước khi lên cao nguyên:

  • Hiểu lầm: đá xám là đá núi lửa. Phần lớn đá ở đây là đá vôi trầm tích từ biển, không phải đá do núi lửa phun ra.
  • Hiểu lầm: cao nguyên đã ngừng thay đổi. Nước mưa vẫn hoà tan đá mỗi ngày, hố sụt vẫn có thể hình thành, sông vẫn đào lòng.
  • Hiểu lầm: hoá thạch nhặt về làm kỷ niệm cũng không sao. Hoá thạch và đá trong công viên địa chất là di sản; mỗi mẩu bị lấy đi là một trang sách bị xé.
  • Nên: đi theo lối mòn, đường có sẵn; đứng ở điểm ngắm an toàn; tôn trọng ruộng ngô trong hốc đá của người dân, không giẫm lên.
  • Không nên: khắc chữ lên đá, xếp đá thành tháp lưu niệm, tự đi vào hang hay xuống hẻm chưa được khảo sát.

Cao nguyên đá đẹp vì nó vẫn nguyên vẹn; giữ nó nguyên vẹn là cách duy nhất để những người đến sau cũng đọc được cuốn sách ấy.

Câu hỏi thường gặp

Cao nguyên đá Đồng Văn có bao nhiêu tuổi?

Đá vôi ở đây hình thành dưới đáy biển cổ qua hàng trăm triệu năm, nên đá rất cổ. Nhưng độ cao và dáng địa hình như hiện nay chủ yếu hình thành trong vài chục triệu năm gần đây, khi vùng núi phía Bắc được nâng lên và nước bắt đầu tạc đá mạnh hơn.

Vì sao Đồng Văn ít đất trồng trọt?

Đá vôi khi bị nước mưa tác động chủ yếu là tan đi chứ không vỡ vụn thành nhiều đất như các loại đá khác. Phần đất ít ỏi còn lại chỉ đọng trong hốc đá và đáy hố sụt, nên người dân phải trồng cây trong từng hốc nhỏ giữa các mỏm đá.

Vì sao Đồng Văn được công nhận là công viên địa chất toàn cầu?

Vì vùng cao nguyên này lưu giữ liền một mạch nhiều trang lịch sử Trái Đất: đá vôi từ đáy biển cổ, hoá thạch sinh vật biển, dấu vết đá bị uốn nếp, nứt gãy, rồi cảnh quan các-xtơ do nước tạc nên, cùng đời sống văn hoá của cư dân gắn với đá. Tất cả lộ ra rõ ràng ngay trên mặt đất.

Ở Đồng Văn có hoá thạch không?

Có. Trong nhiều lớp đá vôi còn giữ hoá thạch của sinh vật biển cổ, là bằng chứng vùng này từng nằm dưới biển. Đây là di sản của công viên địa chất, người tham quan chỉ nên quan sát và chụp ảnh, tuyệt đối không đục, nhặt hay mua bán hoá thạch.

Tại sao sông Nho Quế chảy trong hẻm sâu như vậy?

Dòng sông đã có trước khi vùng đất được nâng cao. Khi mặt đất từ từ trồi lên, sông không đổi hướng mà tiếp tục đào sâu lòng mình. Đá vôi cứng nên vách hẻm đứng thẳng, tạo thành hẻm vực sâu hàng trăm mét mà ngày nay nhìn thấy từ trên đèo.

Mùa khô ở cao nguyên đá vì sao lại thiếu nước?

Đá vôi có nhiều khe nứt và hang ngầm, nên phần lớn nước mưa thấm nhanh xuống sâu thay vì đọng lại thành suối, hồ trên mặt. Mùa khô, mặt đất gần như không giữ được nước, người dân phải dựa vào bể chứa nước mưa và một số hố phễu có đáy sét giữ nước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138