HinhThanh.comHình Thành
Sông, hồ và thác thành hình

Bậc thềm sông hình thành thế nào: những nấc thang ghi lại các lần sông đào sâu

Bậc thềm sông là những bãi bồi cũ bị bỏ lại trên cao khi dòng sông đào lòng sâu xuống, xếp thành nấc thang dọc thung lũng, nấc càng cao thường càng có tuổi lớn hơn.

Broad grassy river terraces stepping down toward a wide braided river, villages and fields on the flat steps, late afternoon side light emphasizing each step edge, high hillside view

Bậc thềm sông là những bãi bồi cũ của dòng sông bị bỏ lại trên cao khi sông đào lòng sâu xuống. Hãy hình dung một chiếc cầu thang dọc hai bên thung lũng: mỗi bậc phẳng từng là mặt bãi ngập lũ mà sông chảy ngang qua, mỗi bờ dốc giữa hai bậc là dấu vết của một lần sông khoét sâu hơn. Đứng trên bậc cao nhất là đứng trên một bãi sông đã khô ráo từ rất lâu trước khi bậc thấp nhất kịp hình thành.

Vì thế bậc thềm là một cuốn lịch dựng đứng. Bậc càng cao thường càng cổ, có bậc chỉ vài nghìn năm tuổi, có bậc hàng trăm nghìn năm hay hơn. Đọc được các nấc thang này, người ta biết dòng sông từng chảy ở độ cao nào, khi nào đất được nâng lên, khi nào mực nước biển hạ xuống, và vì sao làng mạc xưa thường chọn đúng những mặt phẳng ấy để dựng nhà.

Một bãi bồi thành bậc thềm như thế nào

Ở trạng thái “cân bằng”, dòng sông vừa chảy trong lòng, vừa thỉnh thoảng tràn lên bãi ngập lũ hai bên, đắp thêm phù sa. Bãi ngập lũ phẳng như sân phơi, được nước thăm mỗi mùa lũ. Nhưng nếu vì lý do nào đó sông bắt đầu đào lòng sâu xuống, mặt nước lũ không còn tràn lên được bãi cũ nữa. Bãi cũ bị “treo” lên, khô ráo, thành một bậc thềm.

Sau đó sông lại có thể ổn định ở độ cao mới, uốn khúc và gặm ngang, tạo ra một bãi ngập lũ mới thấp hơn. Lần đào sâu tiếp theo lại treo bãi đó lên thành bậc thứ hai. Cứ như thế, mỗi chu kỳ “đào sâu rồi đứng lại” để lại một nấc thang. Chiều cao giữa các nấc cho biết mỗi lần sông đào sâu bao nhiêu; độ rộng của mỗi nấc cho biết sông đứng lại bao lâu để gặm ngang.

Dưới lớp đất mặt của mỗi bậc thềm thường là một lớp cuội sỏi tròn và cát lòng sông, dày mỏng tuỳ nơi. Đó là chữ ký không thể nhầm: chỉ dòng sông mới mài đá tròn như vậy. Khi bạn thấy cuội sông tròn nằm trên một sườn đồi cách xa và cao hơn hẳn mặt sông hiện tại, rất có thể bạn đang đứng trên một bậc thềm cổ.

Vì sao sông lại đào sâu xuống

Bậc thềm cần một lý do khiến sông phải đổi từ “đắp” sang “đào”. Các nguyên nhân thường gặp, thường kết hợp với nhau:

  • Đất được nâng lên. Khi vỏ Trái Đất trong vùng nhô cao từ từ, độ dốc của sông tăng, sông đào sâu để giữ đường ra biển. Mỗi đợt nâng mạnh có thể sinh một bậc thềm.
  • Mực nước biển hạ xuống. Trong các thời kỳ lạnh của kỷ băng hà, nhiều nước bị giữ lại trong các khối băng lớn trên lục địa, mực nước biển thấp hơn hiện nay nhiều. Cửa sông khi đó nằm xa và thấp hơn, sông phải đào sâu lòng để theo kịp.
  • Khí hậu đổi. Có thời kỳ mưa nhiều, rừng thưa, sông chở rất nhiều đá cát và bồi lòng; có thời kỳ rừng dày, nước trong, sông ít hàng và quay sang đào. Sự thay phiên ấy cũng để lại các nấc.
  • Sông bị cướp dòng hoặc cắt cổ khúc uốn. Khi dòng chảy đột ngột ngắn lại, độ dốc tăng, sông đào nhanh ở đoạn đó.
  • Con người. Đập giữ phù sa ở thượng nguồn hay khai thác cát quá mức khiến lòng sông phía dưới tụt sâu, có nơi đã sinh ra những “bậc thềm” trẻ chỉ vài chục năm tuổi, bờ cũ trơ ra cao hơn mặt nước.

Vì có nhiều nguyên nhân, đọc bậc thềm luôn cần thận trọng. Cùng một nấc thang có thể do đất nâng, cũng có thể do biển hạ; các nhà khoa học phải so sánh nhiều thung lũng và đo tuổi lớp đất mới phân biệt được.

Đọc một thung lũng có nhiều bậc thềm

Bảng dưới đây tả một thung lũng tưởng tượng có ba bậc thềm, để bạn hình dung cách đọc. Tuổi chỉ là tương đối, không gắn với dòng sông cụ thể nào.

Vị tríTừng là gìTuổi tương đốiThường thấy gì trên đó
Lòng sông và bãi ngập hiện naynơi sông đang chảy và tràn lũđang hình thànhbãi cát, ruộng màu mùa khô, bị ngập mùa lũ
Bậc thấpbãi ngập của sông cách đây không lâutrẻ nhất trong các bậcruộng lúa, làng mới, ít khi ngập
Bậc giữabãi ngập của sông thời xa hơncổ hơn bậc thấplàng cũ, vườn cây lâu năm, đất đã thành màu vàng nâu
Bậc caobãi sông rất cổ, giờ chỉ còn mảnhcổ nhấtđồi thấp đỉnh bằng, lớp cuội tròn lộ ra khi đào

Càng lên cao, mặt bậc càng bị bào mòn, chia cắt thành từng mảnh, đất trên đó càng bị phong hoá sâu và đổi màu. Nhìn màu đất cũng đoán được phần nào tuổi của bậc: đất trẻ thường xám nâu nhiều cát, đất cổ thường vàng hay đỏ do sắt bị oxy hoá qua thời gian dài.

Đi dọc một con đường cắt ngang bậc thềm

Hai bố con đạp xe trên con đường làng chạy từ bờ sông lên đồi. Cứ một đoạn phẳng lại tới một con dốc ngắn, rồi lại phẳng. Ở con dốc thứ hai, mặt taluy bên đường vừa bị mưa rửa, lộ ra một lớp cuội tròn trắng xám nằm dưới lớp đất vàng. Đứa con nhặt hòn cuội rơi xuống mặt đường, tròn như quả trứng. “Sao trên đồi lại có sỏi sông hả bố?” “Vì ngày xưa, sông chảy ở đây.”

Mỗi đoạn phẳng hai bố con vừa đi qua là một bậc thềm, mỗi con dốc là một lần sông đào sâu. Lớp cuội dưới đất vàng là lòng sông cổ, còn đất vàng phía trên là phù sa lũ tràn rồi được phong hoá qua thời gian dài. Hòn cuội ấy đã nằm yên trên đồi lâu hơn rất nhiều so với tuổi của làng.

Bạn có thể tự quan sát như vậy ở những thung lũng sông lớn, nhất là trên các con đường mới mở cắt qua sườn. Chỉ nên đứng ở lề đường an toàn, không đào bới vách taluy, không đứng sát chân taluy sau mưa vì đất đá có thể sụt.

Mất bao lâu để có một chiếc cầu thang như vậy

Một bậc thềm không mọc lên trong một mùa. Để sông kịp bồi một bãi ngập rộng phẳng, nó cần đứng yên ở một độ cao trong hàng nghìn năm; để đào xuống một nấc mới, nó lại cần thêm hàng nghìn tới hàng vạn năm nữa. Một thung lũng có ba, bốn bậc thềm rõ ràng thường đã trải qua hàng trăm nghìn năm biến đổi, có nơi lâu hơn.

Thử hình dung theo kiểu sổ ghi chép gia đình. Bậc thấp nhất giống trang nhật ký của đời ông bà: còn mới, chữ còn rõ, đất còn xám màu phù sa. Bậc giữa giống gia phả vài chục đời: nét chữ đã mờ, nhiều trang bị rách, đất đã ngả vàng. Bậc cao nhất giống một tấm bia đá cổ: chỉ còn vài mảnh, phải đoán nhiều hơn là đọc. Càng lên cao, câu chuyện càng xa và càng ít chi tiết còn sót lại.

Khi các nhà khoa học đo được tuổi của lớp phù sa trên từng bậc, họ có thể tính ra tốc độ trung bình mà dòng sông đã đào xuống. Nhiều nghiên cứu dùng chính các bậc thềm để ước tính tốc độ nâng của cả một vùng núi, vì sông là thước đo nhạy nhất: đất nâng bao nhiêu, sông đào bấy nhiêu. Một chiếc cầu thang bằng đất, vì thế, cũng là một chiếc thước đo chuyển động của vỏ Trái Đất.

Vì sao người xưa thích ở trên bậc thềm

Bậc thềm là một món quà của dòng sông cho con người: đủ gần nước để lấy nước, đánh cá, đi thuyền; đủ cao để không bị ngập mỗi mùa lũ; đất phẳng, nhiều phù sa cũ, dễ canh tác. Không ngạc nhiên khi ở nhiều nơi trên thế giới, làng mạc, đường sá và ruộng đồng lâu đời bám theo các bậc thềm sông.

Vì người xưa ở đó, bậc thềm cũng là nơi các nhà khảo cổ hay tìm thấy dấu tích con người thời tiền sử: công cụ đá, mảnh gốm, bếp lửa. Lớp cuội và lớp phù sa của bậc thềm giúp xác định độ tuổi tương đối của những hiện vật ấy, vì hiện vật nằm trên một bậc không thể trẻ hơn lúc bậc đó còn là bãi sông. Địa chất và khảo cổ gặp nhau ở chính những nấc thang này.

Bậc thềm còn chứa nước ngầm trong lớp cuội cát, là nguồn nước giếng của nhiều làng. Lớp cuội cát ấy cũng là nguồn vật liệu xây dựng, nhưng khai thác bừa bãi có thể làm sụt bậc thềm và ảnh hưởng nguồn nước.

Hiểu lầm và điều khoa học biết

Hiểu lầm: bậc thềm là ruộng bậc thang do người làm. Ruộng bậc thang do con người đắp trên sườn đồi, bậc nhỏ và dày. Bậc thềm sông do dòng sông tạo ra, bậc rộng, chạy dọc theo thung lũng, bên dưới có cuội sông tròn. Hai thứ có thể chồng lên nhau khi người ta làm ruộng trên bậc thềm.

Hiểu lầm: bậc nào cao hơn là bậc trẻ hơn vì được đắp sau. Ngược lại, bậc thềm không được đắp từ dưới lên. Bậc cao bị bỏ lại trước, bậc thấp hình thành sau khi sông đã đào sâu hơn, nên thường bậc cao cổ hơn.

Hiểu lầm: bậc thềm hai bên sông luôn cao bằng nhau. Có thung lũng có bậc thềm hai bên đối xứng, nhưng cũng nhiều thung lũng chỉ còn bậc ở một bên, hoặc hai bên cao thấp lệch nhau, do sông gặm ngang mất một bên hay đất nghiêng không đều.

Hiểu lầm: sỏi tròn trên đồi là do người mang lên. Có lúc đúng, khi người ta đổ sỏi làm đường. Nhưng nếu lớp cuội tròn nằm thành tầng liên tục dưới đất tự nhiên, kẹp giữa cát và bùn, thì đó gần như chắc chắn là lòng sông cổ còn nằm nguyên chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Bậc thềm sông là gì?

Bậc thềm sông là mặt phẳng nằm cao hơn bãi ngập lũ hiện tại, chạy dọc theo thung lũng, từng là bãi bồi của dòng sông trước khi sông đào lòng sâu xuống. Bên dưới lớp đất mặt thường có lớp cuội sỏi tròn và cát của lòng sông cũ.

Vì sao một thung lũng có nhiều bậc thềm?

Mỗi lần dòng sông đào sâu xuống rồi đứng lại một thời gian sẽ để lại một bậc. Nguyên nhân có thể là đất được nâng lên, mực nước biển hạ xuống trong các thời kỳ lạnh, hoặc khí hậu đổi khiến sông thay phiên giữa bồi lòng và đào lòng.

Làm sao biết bậc thềm nào cổ hơn?

Thông thường bậc nằm cao hơn cổ hơn, vì bị sông bỏ lại trước. Bậc cổ cũng thường bị chia cắt nhiều, đất bị phong hoá sâu và đổi màu vàng hay đỏ. Để biết tuổi cụ thể, các nhà khoa học đo tuổi các lớp trầm tích bằng phương pháp phòng thí nghiệm.

Bậc thềm sông có liên quan gì tới khảo cổ không?

Có. Bậc thềm là chỗ đất cao gần nước nên người xưa hay cư trú, vì vậy các nhà khảo cổ thường tìm thấy công cụ đá, mảnh gốm trên đó. Vị trí của hiện vật trên bậc nào giúp ước đoán tuổi tương đối của nó.

Ở đâu có thể nhìn thấy bậc thềm sông?

Bậc thềm dễ thấy nhất ở các thung lũng sông lớn chảy ra từ vùng núi, khi đứng từ một sườn đồi nhìn xuống, hoặc trên những con đường cắt ngang từ bờ sông lên đồi. Mặt taluy đường mới mở đôi khi để lộ lớp cuội sông tròn nằm trên cao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138