Các nhà khoa học đo tuổi đá bằng cách đếm xem trong một tinh thể, bao nhiêu nguyên tử phóng xạ đã biến thành nguyên tử khác. Mỗi tinh thể như một chiếc đồng hồ cát được lật ngược đúng lúc nó kết tinh: cát phía trên là nguyên tử phóng xạ ban đầu, cát phía dưới là nguyên tử con sinh ra. Biết cát chảy nhanh tới đâu, nhìn tỉ lệ trên dưới là tính ra đã bao lâu.
Phương pháp này gọi là định tuổi bằng đồng vị phóng xạ. Nó là xương sống của mọi con số tuổi trong địa chất, từ 4,6 tỷ năm của Trái Đất tới 66 triệu năm của sự kiện khủng long biến mất. Bài này đi qua từng bước, từ một hòn đá ngoài núi tới con số trong bảng, kèm những giới hạn mà người làm nghề luôn phải nhớ.
Đồng hồ cát nguyên tử chạy thế nào
Một số nguyên tử trong tự nhiên không bền. Theo thời gian, chúng tự biến đổi thành nguyên tử của nguyên tố khác, đồng thời phát ra bức xạ. Urani biến dần thành chì, kali biến dần thành agon, rubiđi biến dần thành stronti. Nguyên tử ban đầu gọi là nguyên tử mẹ, nguyên tử sinh ra gọi là nguyên tử con.
Điều kỳ diệu là tốc độ biến đổi ấy ổn định một cách đáng kinh ngạc, không đổi theo nóng lạnh hay áp suất thông thường. Người ta đo tốc độ này bằng chu kỳ bán rã: khoảng thời gian để một nửa số nguyên tử mẹ biến thành nguyên tử con. Sau một chu kỳ còn một nửa, sau hai chu kỳ còn một phần tư, sau ba chu kỳ còn một phần tám, cứ thế.
Hình dung đơn giản: một thanh sô-cô-la cứ mỗi giờ lại bị ăn mất một nửa phần còn lại. Nhìn phần còn lại, bạn đoán được đã qua bao nhiêu giờ. Mỗi loại nguyên tử có chu kỳ riêng: urani 238 có chu kỳ bán rã khoảng 4,5 tỷ năm, gần bằng tuổi Trái Đất; cacbon 14 chỉ khoảng 5.730 năm. Chọn đúng chiếc đồng hồ cho đúng việc là kỹ năng đầu tiên của người đo tuổi.
Từ hòn đá ngoài núi tới con số tuổi
Đo tuổi một khối đá là chuỗi việc cẩn thận kéo dài nhiều tuần, đôi khi nhiều tháng. Các bước chính thường như sau:
- Chọn đúng chỗ lấy mẫu. Nhà địa chất khảo sát thực địa, xác định lớp đá cần biết tuổi và quan hệ của nó với các lớp xung quanh, tránh chỗ đá bị phong hoá hay biến đổi.
- Lấy mẫu tươi. Mẫu được lấy ở phần đá còn nguyên, ghi rõ vị trí, chụp ảnh. Việc lấy mẫu trong khu bảo tồn phải có phép của cơ quan quản lý.
- Nghiền và tách khoáng vật. Trong phòng thí nghiệm, đá được nghiền nhỏ, rồi tách lấy loại khoáng vật phù hợp, ví dụ những tinh thể zircon nhỏ hơn hạt cát, bằng chất lỏng nặng, nam châm và nhặt dưới kính hiển vi.
- Đo tỉ lệ nguyên tử mẹ và con. Máy đo khối phổ đếm từng loại nguyên tử với độ chính xác rất cao, có khi bắn tia laze vào một điểm nhỏ trên từng tinh thể.
- Tính tuổi và sai số. Từ tỉ lệ đo được và chu kỳ bán rã đã biết, tính ra tuổi, luôn kèm sai số, ví dụ "250 triệu năm, cộng trừ vài trăm nghìn năm".
- Kiểm tra chéo. Đo nhiều tinh thể, dùng hai cặp đồng vị khác nhau nếu được, so với tuổi các lớp đá xung quanh. Kết quả nhất quán mới được công bố.
Zircon được yêu thích vì một lý do rất hay: khi kết tinh, nó dễ dàng nhận urani vào cấu trúc nhưng gần như không nhận chì. Vì vậy chì có trong zircon hầu như đều do urani sinh ra, đồng hồ bắt đầu từ số không, giống như một cái lọ chỉ được thả bi trắng vào lúc đầu, bi đen nào tìm thấy sau này đều là bi trắng đã đổi màu.
Chọn chiếc đồng hồ nào cho việc gì
Mỗi phương pháp có tầm đo riêng. Dùng sai đồng hồ là sai từ đầu.
| Phương pháp | Đo cái gì | Tầm tuổi phù hợp (khoảng) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Urani – chì | zircon và một số khoáng vật trong đá magma, đá biến chất | từ hàng triệu tới hơn 4 tỷ năm | chính xác bậc nhất cho đá rất cổ |
| Kali – agon và các biến thể | khoáng vật trong đá núi lửa, lớp tro núi lửa | từ hàng chục nghìn tới hàng tỷ năm | hay dùng để định tuổi các lớp tro kẹp giữa trầm tích |
| Rubiđi – stronti | đá magma, đá biến chất, thiên thạch | hàng chục triệu tới hàng tỷ năm | dùng nhiều cho đá và thiên thạch rất cổ |
| Cacbon 14 | gỗ, than củi, xương, vỏ sò, những thứ từng sống | tới khoảng vài chục nghìn năm | không dùng cho đá cổ |
Dòng cuối là chỗ hiểu lầm phổ biến nhất. Nhiều người nghĩ cứ "đo cacbon" là biết tuổi mọi thứ. Thật ra cacbon 14 chỉ có trong những gì từng sống và hết hạn sau vài chục nghìn năm; với khủng long hay đá hàng triệu năm thì phải dùng những chiếc đồng hồ chạy chậm hơn nhiều.
Đá trầm tích, hoá thạch thì đo bằng cách nào
Một giới hạn quan trọng: đồng hồ phóng xạ đo thời điểm khoáng vật kết tinh. Với đá magma, đó chính là lúc đá hình thành. Nhưng đá trầm tích thì khác. Cát kết được ghép từ mảnh vụn của những đá cũ hơn, nên đo hạt cát trong đó chỉ cho biết tuổi của tảng đá mẹ đã vỡ ra thành hạt cát, không phải tuổi lớp cát kết. Đá vôi hình thành từ vỏ sinh vật và chất vôi lắng đọng, lại ít khoáng vật hợp với các đồng hồ thông dụng.
Vì vậy các nhà địa chất dùng cách "kẹp bánh mì". Nếu một lớp đá chứa hoá thạch nằm giữa hai lớp tro núi lửa, mà lớp tro dưới đo được 70 triệu năm, lớp tro trên đo được 68 triệu năm, thì hoá thạch nằm đâu đó trong khoảng giữa. Tro núi lửa vì thế là món quà quý cho người nghiên cứu: mỗi lần núi lửa phun là một lần đóng dấu ngày tháng lên các lớp trầm tích.
Kết hợp với tuổi tương đối, tức thứ tự trước sau đọc từ các lớp đá (lớp dưới cũ hơn lớp trên, mạch đá cắt ngang thì trẻ hơn đá bị cắt), và trình tự hoá thạch, các nhà khoa học dựng nên được thang thời gian có con số cụ thể cho cả những vùng không có đá núi lửa.
Trong phòng thí nghiệm, những hạt cát kể tuổi
Một sinh viên năm cuối ngồi trước kính hiển vi, dùng chiếc kim nhỏ gẩy từng hạt zircon màu mật ong ra khỏi đống bột đá đã tách. Mỗi hạt chỉ cỡ đầu sợi tóc. Cô đếm đủ vài chục hạt, xếp chúng thành hàng trên tấm đế, chuẩn bị cho buổi đo tuần sau. Người hướng dẫn nhắc: "Đừng chỉ chọn hạt đẹp, chọn đủ kiểu, vì mỗi hạt có thể có một lịch sử riêng."
Lời nhắc ấy chứa một điều thú vị: trong một tinh thể zircon có thể có nhiều lớp, như vòng gỗ trong thân cây. Lõi hạt có thể kết tinh từ một đợt magma rất xưa, còn vỏ ngoài mọc thêm trong một lần đá bị nung nóng sau đó. Bắn tia laze vào lõi và vỏ, người ta đọc được hai chương khác nhau trong đời của cùng một hạt cát.
Chính nhờ những hạt nhỏ bé này mà các nhà khoa học biết đã có vỏ lục địa và có lẽ cả nước lỏng từ khoảng 4,4 tỷ năm trước, dù đá chứa chúng trẻ hơn nhiều. Đó là một trong những điều kinh ngạc của địa chất hiện đại: lịch sử của cả hành tinh được đọc ra từ những hạt khoáng không lớn hơn hạt bụi phấn.
Vì sao các con số tuổi đáng tin, và khi nào cần dè dặt
Nhiều đồng hồ, một đáp án. Các cặp đồng vị có chu kỳ bán rã khác hẳn nhau, nhưng khi đo trên cùng một khối đá lại cho kết quả khớp. Nếu phương pháp sai, khó mà mọi chiếc đồng hồ sai theo cùng một kiểu.
Khớp với thứ tự các lớp. Tuổi đo được của các lớp tro núi lửa xếp chồng luôn tăng dần từ trên xuống dưới, đúng như thứ tự đọc bằng mắt.
Khớp với những đồng hồ không phóng xạ. Ở các mốc gần đây, tuổi phóng xạ khớp với vòng gỗ, lớp băng theo năm, lớp trầm tích đáy hồ theo năm.
Khi nào cần dè dặt. Nếu đá từng bị nung nóng lại, bị nước nóng ngấm qua, đồng hồ có thể bị "lên dây" lại một phần, cho kết quả trẻ hơn thực tế. Người làm nghề nhận ra điều này nhờ đo nhiều hạt, nhiều phương pháp, và luôn báo cáo kèm sai số.
Không có máy đo tuổi cầm tay. Những quảng cáo về máy "đo tuổi đá" hay "đo tuổi hoá thạch" tại chỗ cần được nhìn với con mắt nghi ngờ. Đo tuổi đúng nghĩa cần phòng thí nghiệm chuyên môn và quy trình kiểm chứng.
Những câu chuyện mà đồng hồ phóng xạ đã kể
Gần như mọi con số tuổi bạn gặp trên Hình Thành đều đi ra từ những chiếc đồng hồ này. Tuổi khoảng 4,57 tỷ năm của hệ Mặt Trời đến từ những hạt khoáng vật cổ nhất trong thiên thạch, đo bằng cặp urani và chì. Tuổi khoảng 4,5 tỷ năm của Mặt Trăng đến từ mẫu đá mang về. Tuổi 66 triệu năm của sự kiện khép lại thời khủng long đến từ khoáng vật trong các lớp tro núi lửa và những hạt thuỷ tinh do va chạm bắn ra, nằm sát lớp đá ranh giới.
Đồng hồ phóng xạ cũng kể những chuyện gần hơn. Các dòng dung nham trẻ của một vùng núi lửa được định tuổi để biết núi lửa đã phun bao nhiêu đợt, cách nhau bao lâu. Các lớp tro mỏng xen trong trầm tích hồ, trong lớp đất của những di chỉ khảo cổ giúp xác định niên đại của cả những công cụ đá do tổ tiên loài người để lại.
Trước khi có những chiếc đồng hồ ấy, các nhà địa chất chỉ nói được "lớp này cũ hơn lớp kia". Sau khi có chúng, họ nói được "lớp này cũ hơn lớp kia khoảng mười triệu năm". Bước chuyển từ thứ tự sang con số đã biến địa chất từ một môn mô tả thành một môn đo đạc, giống như từ chỗ chỉ biết ông nội lớn tuổi hơn bố, tới chỗ biết chính xác ông sinh năm nào.
Câu hỏi thường gặp
Chu kỳ bán rã là gì?
Đó là khoảng thời gian để một nửa số nguyên tử phóng xạ trong một mẫu biến thành nguyên tử khác. Mỗi loại nguyên tử có chu kỳ bán rã riêng, có loại vài giây, có loại hàng tỷ năm, và con số này rất ổn định.
Tại sao không dùng cacbon 14 để đo tuổi khủng long?
Cacbon 14 có chu kỳ bán rã khoảng 5.730 năm, nên sau vài chục nghìn năm thì lượng còn lại quá ít để đo. Xương khủng long hàng chục triệu năm tuổi vượt xa tầm đo ấy; tuổi của chúng được xác định qua các lớp tro núi lửa xung quanh.
Có thể đo tuổi đá vôi trực tiếp không?
Thường khó, vì đá vôi là đá trầm tích, không chứa nhiều khoáng vật phù hợp cho các đồng hồ phóng xạ thông dụng. Tuổi đá vôi thường được xác định qua hoá thạch trong đó và qua các lớp đá có thể đo được nằm trên, nằm dưới.
Sai số trong kết quả đo tuổi có nghĩa là đo sai không?
Không. Sai số là cách nói trung thực về độ chính xác của phép đo, giống như cân ghi "50 kg cộng trừ 0,1 kg". Với đá cổ hàng trăm triệu năm, sai số vài trăm nghìn năm là rất nhỏ và được xem là kết quả tốt.
Đo tuổi đá có nguy hiểm vì phóng xạ không?
Lượng phóng xạ trong các mẫu đá thông thường rất thấp, ngang mức phóng xạ tự nhiên quanh ta. Phòng thí nghiệm vẫn tuân theo quy định an toàn, nhất là khi dùng hoá chất để tách khoáng vật, nhưng mẫu đá không phải thứ đáng sợ.
Tuổi tương đối và tuổi tuyệt đối khác nhau thế nào?
Tuổi tương đối chỉ cho biết cái nào trước, cái nào sau, đọc từ thứ tự các lớp đá và hoá thạch. Tuổi tuyệt đối cho con số năm cụ thể, đo bằng đồng vị phóng xạ. Hai cách bổ sung cho nhau để dựng nên lịch sử Trái Đất.