Phần lớn đảo gần bờ của Việt Nam hình thành khi biển dâng lên sau thời băng hà cuối cùng, nhấn chìm phần chân của những ngọn núi, ngọn đồi vốn đứng trên đất liền, chỉ để lại phần đỉnh nhô khỏi mặt nước. Giống như khi bạn đổ nước vào khay có vài cục đá: đá không hề di chuyển, chỉ có nước dâng lên quanh nó. Bên cạnh đó còn có những đảo do núi lửa dựng lên, và những đảo non trẻ do phù sa cửa sông đắp nên.
Mục từ này chỉ nói về các đảo gần bờ và cách chúng ra đời — không bàn chuyện biển khơi xa, cũng không bàn chuyện chủ quyền. Hiểu một hòn đảo được làm bằng gì, ra đời theo cách nào, sẽ thấy mỗi đảo có tính cách riêng như mỗi con người.
Hai mươi nghìn năm trước, nhiều đảo còn là núi trên đất liền
Vào thời băng hà cuối cùng, khoảng hai mươi nghìn năm trước, mực nước biển thấp hơn bây giờ hơn một trăm mét. Vịnh Bắc Bộ và nhiều vùng biển nông phía nam khi ấy là những đồng bằng rộng, có sông chảy, có rừng, có núi đồi. Những ngọn núi ấy đứng trên đất khô như mọi ngọn núi khác.
Khi băng tan, nước biển dâng lên trong khoảng mười nghìn năm, có lúc rất nhanh. Đồng bằng ven biển chìm dần, thung lũng thành vịnh, chân núi ngập nước, chỉ phần đỉnh còn nhô lên thành đảo. Nhiều đảo gần bờ hôm nay vì thế có cùng loại đá với núi trên đất liền gần nhất — chúng là anh em ruột, chỉ bị biển chia cắt.
Bằng chứng còn nằm ngay dưới đáy biển nông: khi khảo sát, các nhà khoa học tìm thấy dấu vết của những lòng sông cổ, những lớp đất từng là đất liền nay bị nước phủ kín. Đáy vịnh nhiều nơi giống một vùng quê bị ngập — có cả đường sông, gò đồi, chỉ thiếu người.
Nói cách khác, nhiều đảo không "mọc lên" từ biển. Biển mới là thứ đến sau, tràn vào và vây lấy chúng. Đứng trên một hòn đảo đá gần bờ, bạn đang đứng trên đỉnh của một ngọn núi mà chân của nó đã chìm sâu dưới nước.
Bốn kiểu đảo ven bờ theo cách ra đời
Bảng tra nhanh. Các ví dụ chỉ mang tính minh hoạ cho kiểu đá chính, mỗi đảo thực tế thường phức tạp hơn:
| Kiểu đảo | Hình thành thế nào | Nhận ra bằng gì | Ví dụ quen thuộc |
|---|---|---|---|
| Đảo đá vôi | đỉnh núi đá vôi bị biển dâng nhấn chìm phần chân | vách dựng đứng, ngấn sóng khoét chân, nhiều hang | các đảo đá vôi vùng Đông Bắc như Cát Bà |
| Đảo đá hoa cương | đỉnh khối núi đá macma, đá cứng bị biển vây | tảng đá tròn lớn, bãi cát trắng thô | nhiều đảo ven bờ Nam Trung Bộ, Côn Đảo |
| Đảo núi lửa | núi lửa phun trào trên thềm biển nông, nay đã tắt | đá bazan đen, miệng núi lửa, đất đỏ nâu | Lý Sơn, Phú Quý, Cồn Cỏ |
| Đảo trầm tích, bãi bồi | đá trầm tích nâng lên, hoặc cát bùn lắng ở cửa sông | đá xếp lớp hoặc bãi thấp, nhiều rừng ngập mặn | Phú Quốc phần lớn là đá trầm tích; các cồn ở cửa sông Hồng và cù lao sông Cửu Long |
Đảo san hô ngoài khơi xa là một câu chuyện khác hẳn, gắn với biển khơi, không thuộc nhóm đảo ven bờ ở đây.
Đảo đá vôi: ngấn sóng là thước đo mực nước
Các đảo đá vôi gần bờ vùng Đông Bắc vốn là những ngọn núi đá vôi đứng trên đồng bằng thấp, đã bị nước mưa hoà tan, khoét thành tháp đá, hang động từ khi còn trên cạn. Khi biển dâng, nước tràn vào giữa các tháp đá, biến chúng thành hàng nghìn hòn đảo nhỏ. Câu chuyện chi tiết về cách tháp đá vôi thành hình thuộc về mục từ hang động và núi đá vôi; ở đây chỉ nói chuyện biển đến sau.
Dấu vết rõ nhất của chuyện ấy là ngấn sóng: một rãnh lõm khoét ngang chân vách đá, ngay tầm mặt nước. Sóng, thuỷ triều và sinh vật bám đá cùng nhau gặm vào đá vôi đúng ở mức nước dao động. Có nơi còn thấy ngấn cũ nằm cao hơn mặt nước hiện nay, ghi lại thời mực nước biển từng ở cao hơn một chút.
Hình dung so sánh: ngấn sóng giống vết bẩn quanh thành bồn tắm, cho biết mực nước thường nằm ở đâu. Nhìn vào các ngấn ấy, nhà địa chất đọc được mực nước biển trong quá khứ như đọc vạch đo trên cột thuỷ chí.
Đảo núi lửa: những hòn đảo tự dựng nên mình
Khác với đảo "bị biển vây", đảo núi lửa tự dựng mình lên. Macma dâng qua khe nứt dưới thềm biển nông, phun ra, nguội thành đá bazan, chồng lớp dần cho tới khi nhô khỏi mặt nước. Ở vùng biển miền Trung có một số đảo như vậy, đã tắt từ rất lâu theo thang thời gian địa chất.
Dấu vết trên những đảo này rất rõ: miệng núi lửa còn hình lòng chảo, vách đá đen rỗ lỗ khí, những lớp tro đá chồng lên nhau ở bờ biển, đất nâu đỏ màu mỡ từ bazan phong hoá. Có nơi sóng khoét vào vách bazan, lộ ra mặt cắt như trang sách ghi lại từng đợt phun.
Hình dung so sánh: nếu đảo đá vôi là ngôi nhà cũ bị nước lũ dâng lên ngập tầng trệt, thì đảo núi lửa là một ngôi nhà được xây lên từ đáy nước, từng lớp gạch nóng chảy đặt chồng lên nhau. Mọi thông tin về hoạt động địa chất ở những vùng này chỉ nên theo cơ quan chuyên môn chính thức.
Đảo đá hoa cương: đá nguội trong lòng đất rồi lộ ra
Đá hoa cương — còn gọi là granit — hình thành từ macma nguội rất chậm sâu trong lòng đất, nên tinh thể kịp lớn, nhìn bằng mắt thường thấy rõ những hạt trắng, hồng, đen lấp lánh. Muốn đá hoa cương lộ ra mặt đất, lớp đá phủ bên trên phải bị bào mòn đi qua thời gian rất dài.
Nhiều đảo đá hoa cương ven bờ có những tảng đá tròn khổng lồ chồng lên nhau. Đó không phải do ai xếp: đá hoa cương nứt theo các mạch vuông góc, nước thấm vào khe làm mục các góc cạnh, lâu dần mỗi khối vuông thành một khối tròn như hòn cuội khổng lồ. Bãi cát quanh những đảo này thường trắng và hạt thô, vì chính là mảnh vụn của đá hoa cương — chủ yếu là hạt thạch anh bền chắc.
Một điều kinh ngạc: những tảng đá tròn bạn ngồi nghỉ chân trên đảo từng nằm sâu hàng ki-lô-mét dưới đất, trong lòng một khối macma nóng. Hành trình lên tới mặt đất của chúng tính bằng hàng chục triệu năm.
Đảo đá trầm tích: những tầng cát cổ được nâng lên
Không phải đảo nào cũng là đá cứng của núi lửa hay macma. Phú Quốc, hòn đảo lớn ở phía tây nam, được tạo phần lớn từ đá trầm tích như cát kết, bột kết — tức là cát, bùn từng lắng thành lớp ở một vùng trũng cổ, bị nén chặt thành đá qua thời gian dài, rồi được nâng lên.
Đá trầm tích kể chuyện theo lớp. Ở những vách đá ven biển, bạn có thể thấy các tầng nằm nghiêng, mỗi tầng một màu, một độ hạt — giống những trang sách bị dựng nghiêng. Lớp hạt thô cho biết nơi ấy từng có dòng nước mạnh, lớp hạt mịn cho biết nước từng lặng. Các dãy đồi trên đảo, những bãi cát dài là kết quả của mưa gió mài mòn chính các lớp đá ấy.
Điều thú vị là cát trên nhiều bãi biển ở đây lại là "con cháu" của những tầng cát đã hoá đá: đá bị phong hoá, vỡ vụn, hạt cát được giải phóng trở lại, sóng đưa lên bãi. Cát thành đá, đá lại thành cát — vòng tuần hoàn ấy diễn ra ngay dưới chân người tắm biển.
Đảo non trẻ ở cửa sông
Ở hai đầu đất nước, nơi sông lớn đổ ra biển, có những hòn đảo không làm bằng đá mà bằng cát và bùn. Khi phù sa lắng ở cửa sông, nhất là chỗ dòng sông chia nhánh hoặc gặp sóng, những bãi cát ngầm nhô dần lên, cây ngập mặn bám rễ, giữ thêm bùn, rồi thành cồn, thành cù lao.
Ở vùng cửa sông Hồng có những cồn cát, bãi bồi mới hình thành trong vài trăm năm gần đây, nay là nơi trú chân của nhiều loài chim di cư. Trên các nhánh sông Cửu Long, nhiều cù lao có làng xóm, vườn cây từ lâu đời. Đây là những hòn đảo trẻ nhất, có cái còn đang lớn, có cái đang bị sóng ăn mòn hoặc đổi hình theo mùa lũ.
Nếu đảo đá vôi hay đảo hoa cương kể chuyện hàng trăm triệu năm, thì cồn cửa sông kể chuyện của vài mùa lũ. Một hòn đảo có thể lớn lên hay nhỏ đi rõ rệt chỉ trong đời một người.
Ghé đảo, đọc đá và giữ đá
Trên chuyến tàu khách sáng sớm, một cậu bé đứng cạnh mẹ ở boong có lan can, nhìn hòn đảo tiến lại gần. Vách đảo phía trước đen sẫm, xếp từng lớp như bánh tráng phơi chồng. Người mẹ bảo đó là đá của núi lửa đã ngủ từ rất lâu, mỗi lớp là một lần phun. Cậu bé hỏi núi lửa có thức dậy không. Mẹ trả lời: các nhà khoa học theo dõi nó, mình chỉ cần nghe theo họ.
Ghé thăm đảo, bạn có thể tự đọc đá: đá xám dựng đứng có ngấn khoét chân là đá vôi; tảng tròn lớn, hạt lấp lánh là hoa cương; đá đen rỗ lỗ là bazan; bãi thấp đầy bùn và cây ngập mặn là đảo bồi. Bốn kiểu đá, bốn câu chuyện ra đời khác nhau.
Nguyên tắc khi ghé đảo: đi theo lối có sẵn, không leo vách đá ven biển, không ra bãi đá ngầm khi thuỷ triều đang lên hay sóng lớn, nghe hướng dẫn của người địa phương và cảnh báo thời tiết chính thức. Không nhặt đá, san hô, vỏ sinh vật mang về, không khắc lên vách đá. Gặp sự cố trên biển hoặc trên đảo, gọi 112.
Câu hỏi thường gặp
Phần lớn đảo ven bờ Việt Nam hình thành từ đâu?
Phần lớn là đỉnh của những ngọn núi, ngọn đồi vốn nằm trên đất liền vào thời băng hà cuối cùng. Khi băng tan và mực nước biển dâng lên hơn một trăm mét, phần chân bị nhấn chìm, chỉ còn phần đỉnh nhô lên thành đảo. Ngoài ra còn có đảo núi lửa và đảo bồi ở cửa sông.
Làm sao biết một hòn đảo là đảo núi lửa?
Đảo núi lửa thường có đá bazan đen sẫm, nhiều lỗ khí nhỏ, có thể còn thấy miệng núi lửa hình lòng chảo và những lớp tro đá chồng lên nhau ở vách bờ biển. Đất trên đảo thường có màu nâu đỏ do bazan phong hoá. Các đảo như Lý Sơn, Phú Quý là ví dụ.
Vì sao trên nhiều đảo có những tảng đá tròn rất lớn?
Đó thường là đá hoa cương. Loại đá này nứt theo các mạch gần vuông góc, nước mưa và nước biển thấm vào khe làm mục các góc cạnh, qua thời gian dài mỗi khối vuông trở nên tròn trịa. Những tảng tròn chồng lên nhau là kết quả của quá trình phong hoá chậm rãi ấy.
Đảo có thể lớn lên hoặc biến mất không?
Đảo đá thay đổi rất chậm, chủ yếu bị sóng mài mòn dần qua hàng nghìn năm. Còn các cồn, bãi bồi ở cửa sông là đảo trẻ, có thể lớn lên nhờ phù sa và rừng ngập mặn, hoặc bị sóng, lũ ăn mòn và đổi hình rõ rệt chỉ trong vài chục năm.
Đảo gần bờ và đảo san hô ngoài khơi khác nhau thế nào?
Đảo gần bờ phần lớn là đỉnh núi đá, núi lửa hoặc bãi bồi, cùng loại đá với đất liền gần đó. Đảo san hô ngoài khơi xa lại được xây bởi khung xương vôi của san hô trên các nền đá ngầm trong thời gian dài, là một câu chuyện riêng gắn với biển khơi.
Khi ghé đảo cần lưu ý gì để an toàn và giữ gìn cảnh quan?
Hãy đi theo lối có sẵn, nghe hướng dẫn của người địa phương và cảnh báo thời tiết chính thức, không leo vách đá ven biển hay ra bãi đá ngầm khi triều lên, sóng lớn. Không nhặt đá, san hô, vỏ sinh vật mang về và không khắc chữ lên đá. Gặp sự cố hãy gọi 112.