HinhThanh.comHình Thành
Đất nước thành hình

Đầm phá miền Trung hình thành thế nào: dải cát chắn ngang một vũng biển cũ

Đầm phá miền Trung ra đời khi sóng đắp dải cát chắn ngang những vũng biển cũ, giữ lại sau lưng một vùng nước lợ. Kể từng chặng, từ thời biển dâng tới cửa biển đổi chỗ.

Long calm lagoon separated from the open sea by a narrow sand barrier with dunes, fish traps dotting the water, aerial-style view at sunrise with soft pastel colors

Đầm phá miền Trung hình thành khi sóng biển và dòng chảy ven bờ đắp dần những dải cát dài chắn ngang miệng các vũng biển cũ, nhốt lại phía sau một vùng nước nông, nơi nước sông đổ xuống gặp nước biển tràn vào qua vài cửa hẹp. Giống như ai đó đặt một thanh chắn cát trước cửa một căn phòng ngập nước: phòng vẫn còn nước, nhưng đã tách khỏi đại dương.

Đầm phá là cảnh quen ở dải ven biển từ Bắc Trung Bộ vào Nam Trung Bộ. Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai ở Huế, đầm Lăng Cô, đầm Thị Nại, đầm Ô Loan… mỗi nơi một vẻ, nhưng đều chung một câu chuyện ra đời. Mục từ này kể câu chuyện ấy theo thời gian, từ lúc biển dâng sau thời băng hà tới hôm nay.

Đầm phá là gì, và khác vịnh ở chỗ nào

Đầm phá là vùng nước ven biển nông, bị ngăn với biển bởi một dải cát hoặc doi đất, chỉ thông ra biển qua một hoặc vài cửa hẹp. Nước trong đầm thường là nước lợ — pha trộn giữa nước ngọt của sông và nước mặn của biển, độ mặn thay đổi theo mùa. Người miền Trung quen gọi chỗ này là "đầm", chỗ kia là "phá", cách gọi khác nhau theo địa phương và độ dài, độ hẹp của vùng nước.

Khác với vịnh — mở rộng ra biển — đầm phá gần như khép kín. Chính dải cát chắn là thứ làm nên đầm phá: không có nó, đây chỉ là một vũng biển bình thường. Vì vậy câu hỏi đầm phá hình thành thế nào thực chất là câu hỏi dải cát chắn hình thành thế nào.

Nhìn từ trên cao, đầm phá giống một chiếc hồ dài nằm song song với bờ biển, ngăn cách với biển bởi một sợi dây cát mảnh. Bên ngoài sợi dây là sóng vỗ, bên trong là mặt nước lặng, lô nhô chòi canh, đăng đó. Hai thế giới cách nhau có khi chỉ vài trăm mét cát. Chuyện sinh vật và nhịp mặn ngọt trong đầm là một đề tài riêng; mục từ này chỉ đi theo câu hỏi cái khung cát ấy từ đâu mà có.

Bốn chặng ra đời của một đầm phá

Theo cách các nhà địa chất hiểu hiện nay, phần lớn đầm phá miền Trung là sản phẩm của vài nghìn năm gần đây:

  1. Biển dâng tràn vào vùng thấp. Sau thời băng hà cuối cùng, băng tan làm mực nước biển dâng lên hơn một trăm mét so với thời thấp nhất. Nước biển tràn vào các thung lũng sông, vùng trũng ven bờ, tạo thành những vũng vịnh nông ăn sâu vào đất liền.
  2. Sóng và dòng ven bờ chở cát tới. Sóng đánh xiên vào bờ, đẩy cát chạy dọc bờ biển như băng chuyền. Gặp chỗ bờ đổi hướng hoặc miệng vũng, cát lắng lại, kéo dài thành một doi cát mọc từ mũi đất ra.
  3. Doi cát khép miệng vũng. Doi cát dài dần, có khi nối từ mũi này sang mũi kia, chỉ chừa vài chỗ hở nơi dòng sông và thuỷ triều đủ mạnh để giữ cửa. Gió thổi cát trên doi thành những cồn cát cao, làm dải chắn vững thêm.
  4. Phía sau thành nước lợ. Vũng biển giờ đã thành đầm phá. Sông đổ nước ngọt và phù sa vào, biển đưa nước mặn qua cửa. Đáy đầm bắt đầu được bồi chậm rãi bằng bùn mịn.

Từ chặng thứ tư, đầm phá bước vào một đời sống mới: vừa bị phù sa lấp dần từ phía đất liền, vừa bị sóng, bão tác động ở phía biển.

Cửa biển biết đi

Một nét lạ của đầm phá là các cửa thông ra biển không đứng yên. Cát chạy dọc bờ liên tục có xu hướng lấp cửa, còn dòng nước từ đầm chảy ra thì cố giữ cửa mở. Khi một bên thắng thế, cửa có thể bị lấp dần, dịch sang một bên, hoặc ở nơi khác dải cát bị xé ra thành cửa mới.

Những trận lũ lớn là lúc dễ thay đổi nhất. Khi nước lũ từ sông dồn về đầm quá nhiều, mực nước trong đầm dâng cao hơn ngoài biển, nước tìm chỗ yếu nhất trên dải cát để thoát ra, có khi xé toạc dải cát mở thành cửa mới chỉ trong một đêm. Ở hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai, một trận lũ lớn cuối thế kỷ trước đã từng làm như vậy, và người dân ven phá còn kể lại.

Với người sống quanh đầm phá, cửa biển đổi chỗ là chuyện ảnh hưởng tới cả nghề cá, đường thuyền, độ mặn của nước. Với nhà địa chất, đó là bằng chứng sống động rằng bờ biển là thứ đang chuyển động, không phải một đường kẻ cố định. Mùa mưa bão, khu vực cửa biển và dải cát mỏng là nơi cần đặc biệt chú ý cảnh báo chính thức.

So sánh đầm phá với hai dạng ven biển khác

Đầm phá dễ bị nhầm với vịnh hay cửa sông. Bảng sau giúp phân biệt theo cách chúng hình thành:

DạngHình thành thế nàoNướcTương lai rất xa
Đầm phádải cát chắn ngang vũng biển, chỉ chừa cửa hẹplợ, độ mặn đổi theo mùabị phù sa lấp dần, có thể thành đồng bằng ven biển
Vịnhbiển ăn vào giữa hai mũi đất, không có dải chắnmặn như biểncó thể giữ dáng lâu nếu ít phù sa đổ vào
Cửa sôngnơi sông đổ thẳng ra biển, không bị chắnlợ ở cửa, ngọt dần vào trongcó thể lấn ra biển nếu phù sa nhiều

Cột cuối đáng chú ý nhất: đầm phá không phải dạng vĩnh viễn. Theo thang thời gian địa chất, nó là một "chặng dừng chân" giữa vũng biển và đồng bằng.

Ba dạng này cũng có thể nối tiếp nhau trên cùng một quãng bờ: một vịnh nhận thêm dải cát chắn thì thành đầm phá; đầm phá bị phù sa lấp thì sông lại đổ thẳng ra biển qua một cửa sông. Bờ biển như một cuốn phim, mỗi dạng là một khung hình.

Vì sao miền Trung lại nhiều đầm phá

Không phải bờ biển nào cũng sinh ra đầm phá. Cần đủ ba điều kiện cùng lúc: có nhiều cát chạy dọc bờ, có sóng đủ khoẻ để đẩy cát đi xa, và lượng phù sa sông đổ ra không quá nhiều. Dải ven biển miền Trung hội đủ cả ba.

Cát ở đây dồi dào vì các con sông ngắn, dốc chở nhiều cát thô từ núi xuống, và vì bản thân bờ biển có nhiều cát được sóng làm việc từ hàng nghìn năm. Sóng miền Trung mạnh, nhất là trong mùa gió đông bắc, đẩy cát dọc bờ như một băng chuyền không nghỉ. Trong khi đó, phù sa mịn từ sông không đủ nhiều để lấp nhanh các vũng biển phía sau dải cát.

Ở hai châu thổ lớn thì ngược lại: sông mang quá nhiều bùn, vũng biển nào vừa hình thành đã bị lấp ngay, nên ít có đầm phá lớn tồn tại lâu. Còn ở những đoạn bờ đá dốc, núi ăn sát ra biển, cát không có chỗ đọng lại để thành dải chắn dài.

Vì thế đầm phá như một "chữ ký" của bờ biển miền Trung: bờ nhiều cát, sóng mạnh, sông ngắn. Đọc được ba điều kiện ấy, bạn có thể đoán trước chỗ nào trên bản đồ có khả năng gặp đầm phá.

Đầm phá cũng già đi

Mỗi năm, sông mang bùn vào đầm. Bùn lắng ở vùng nước lặng, đáy đầm cao dần, cỏ nước và cây ven bờ lấn ra, giữ thêm bùn. Rìa trong của nhiều đầm phá đã thành ruộng, làng mạc qua nhiều thế kỷ. Nếu không có gì thay đổi, sau một thời gian rất dài, đầm phá sẽ bị lấp kín và trở thành một dải đồng bằng ven biển — giống như nhiều vùng đất thấp ở miền Trung có lẽ đã từng là đầm phá trong quá khứ.

Hình dung so sánh: đầm phá giống một chiếc cốc bị đặt dưới vòi nước đục. Nước vẫn chảy ra qua miệng cốc, nhưng cặn thì đọng lại dưới đáy. Cốc càng để lâu, lớp cặn càng dày, cho tới lúc không còn chỗ cho nước.

Tuy vậy, tốc độ "già đi" ở mỗi đầm phá khác nhau, tuỳ lượng phù sa sông, sức sóng, những thay đổi do con người như đắp bờ nuôi trồng, nạo vét, kè cửa. Đầm phá hôm nay là một khung hình giữa câu chuyện dài, không phải cảnh kết.

Có khi một đầm lớn còn bị chia nhỏ: phù sa và cát đắp thành những doi đất ngang lòng đầm, tách ra từng vũng nhỏ, vũng nào mất đường thông ra biển thì nước ngọt dần, rồi thành hồ, thành bàu, cuối cùng thành ruộng trũng. Những bàu nước nằm rải rác sau dải cát ở nhiều nơi miền Trung có thể chính là các mảnh còn sót lại của những đầm phá xưa.

Đứng trên dải cát, nhìn hai phía

Một sáng sớm, nhóm học sinh theo thầy giáo đi bộ trên con đường làng chạy dọc dải cát giữa phá và biển. Thầy bảo cả nhóm đứng lại, quay mặt về phía đông: sóng bạc đầu, gió mặn, cát trắng. Rồi quay sang phía tây: mặt nước phẳng như gương, mấy chiếc thuyền nhỏ, xa xa là ruộng và núi. Thầy nói dải cát dưới chân là thứ trẻ nhất trong tầm mắt — trẻ hơn núi, trẻ hơn cả ruộng phía sau — và nó vẫn đang được sóng đắp mỗi ngày.

Đến đầm phá, bạn có thể tự đọc câu chuyện hình thành theo cách ấy: tìm dải cát chắn, tìm cửa thông biển, tìm chỗ sông đổ vào, tìm rìa đầm đã thành ruộng. Bốn điểm ấy là bốn chặng trong cùng một khung cảnh.

Khi tham quan, nên đi theo đường có sẵn, không giẫm phá thảm thực vật giữ cát trên cồn, không xuống nước ở khu vực cửa biển nơi dòng chảy mạnh và đáy thay đổi liên tục. Mùa mưa bão, hãy theo dõi cảnh báo chính thức và gọi 112 hoặc 114 khi gặp nguy hiểm.

Câu hỏi thường gặp

Đầm phá miền Trung có từ bao giờ?

Phần lớn các đầm phá miền Trung hình thành trong vài nghìn năm gần đây, sau khi mực nước biển dâng lên vào cuối thời băng hà cuối cùng và dần ổn định. Khi đó sóng mới có thời gian đắp những dải cát chắn ngang các vũng biển ven bờ.

Vì sao nước trong đầm phá là nước lợ?

Vì đầm phá nhận nước ngọt từ các con sông đổ vào phía đất liền, đồng thời nhận nước mặn từ biển qua các cửa hẹp theo thuỷ triều. Hai dòng nước trộn với nhau, và tỷ lệ thay đổi theo mùa: mùa mưa nước ngọt nhiều, mùa khô nước mặn lấn vào sâu hơn.

Tại sao cửa biển của đầm phá hay đổi chỗ?

Cát chạy dọc bờ biển luôn có xu hướng lấp cửa, còn dòng nước từ đầm chảy ra thì giữ cửa mở. Khi cân bằng này thay đổi, nhất là trong các trận lũ lớn, cửa cũ có thể bị lấp hoặc dịch chuyển, và dải cát có thể bị xé ra thành cửa mới.

Đầm phá có bị lấp đầy theo thời gian không?

Có, theo thang thời gian dài. Sông mang bùn vào và bùn lắng ở vùng nước lặng, làm đáy đầm cao dần, rìa đầm thành đất. Nếu không có gì thay đổi, sau một thời gian rất dài đầm phá có thể trở thành đồng bằng ven biển.

Dải cát chắn ngoài đầm phá có vững không?

Dải cát được giữ nhờ cồn cát và lớp cây mọc trên đó, nhưng vẫn là cát nên có thể bị sóng bão, lũ lớn làm xói lở hoặc xé ra. Vì vậy những đoạn dải cát mỏng, gần cửa biển cần được theo dõi kỹ trong mùa mưa bão theo cảnh báo chính thức.

Đầm phá khác hồ nước ngọt ở điểm nào?

Hồ nước ngọt thường nằm sâu trong đất liền, không thông ra biển. Đầm phá nằm sát bờ biển, ngăn với biển bởi dải cát và vẫn thông với biển qua cửa hẹp, nên nước lợ và chịu ảnh hưởng của thuỷ triều. Nguồn gốc của nó gắn với biển chứ không chỉ với sông.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138