HinhThanh.comHình Thành
Đất nước thành hình

Cao nguyên bazan Tây Nguyên thành hình: dung nham phủ nền cổ, nắng mưa nhuộm đỏ đất

Tây Nguyên là nền đá rất cổ được dung nham phủ lên nhiều đợt, rồi khí hậu nóng ẩm biến đá đen thành đất đỏ. Hỏi đáp từng chặng hình thành của vùng đất bậc thềm.

Freshly ploughed deep red soil on a gently rolling high plateau, a dark basalt boulder half buried in the field, distant rounded volcanic hill under soft morning haze

Tây Nguyên thành hình qua hai bước lớn: trước hết là một nền đá rất cổ, cứng và cao, rồi trong vài chục triệu năm gần đây, dung nham — đá nóng chảy trào lên mặt đất — chảy tràn qua nhiều khe nứt và miệng núi lửa, phủ lên nền ấy những lớp đá bazan rộng như sơn đổ trên mặt bàn. Sau đó, nắng mưa nhiệt đới làm đá đen mục ra, nhuộm thành lớp đất đỏ dày mà ta thấy hôm nay.

Mục từ này đi theo lối hỏi – đáp, bám đúng những câu người ta hay thắc mắc khi lần đầu đặt chân lên vùng đất đỏ: vì sao đất đỏ, vì sao cao nguyên lại xếp thành bậc, núi lửa đâu rồi, và vùng đất này còn thay đổi không.

Bên dưới lớp đất đỏ là gì?

Nếu bóc hết lớp đất đỏ và lớp bazan đi, bạn sẽ chạm tới một nền đá rất cổ. Phần bắc Tây Nguyên nằm trên địa khối Kon Tum — một trong những mảnh vỏ có tuổi lâu đời nhất trên lãnh thổ Việt Nam, gồm đá biến chất và đá macma đã bị chôn sâu, nung nóng, nén ép qua nhiều đợt. Nền này cứng, ít bị uốn nếp trong các đợt va chạm về sau, giống như phần móng bê tông của một ngôi nhà.

Trên nền cứng ấy, qua hàng trăm triệu năm, mưa gió đã bào mòn dần, mài thành những bề mặt khá bằng. Đến khi vỏ Trái Đất ở vùng này được nâng lên trong giai đoạn gần đây, các bề mặt bằng ấy được nhấc lên cao, trở thành những mặt cao nguyên.

Đó là lý do Tây Nguyên có độ cao lớn mà không lởm chởm như vùng núi phía Bắc: nó là một chiếc bàn cổ được kê cao, chứ không phải một tấm thảm bị xô nhàu.

Dung nham đã đến bằng cách nào?

Khi vỏ Trái Đất ở khu vực này bị kéo căng và nứt ra, macma từ sâu bên dưới có đường để dâng lên. Có nơi nó trào qua những khe nứt dài, chảy loang rộng thành lớp mỏng; có nơi nó phun qua miệng núi lửa nhỏ, để lại những ngọn đồi tròn, có miệng lõm ở đỉnh. Dung nham bazan khá loãng khi còn nóng, nên chảy xa và phủ rộng, thay vì dựng thành nón cao vút.

Hiện tượng này diễn ra không phải một lần mà nhiều đợt, cách nhau những khoảng thời gian dài, trong vài chục triệu năm trở lại đây. Lớp bazan sau phủ lên lớp trước, có chỗ chồng nhiều tầng. Một số đợt khá gần so với thang thời gian địa chất, nên nhiều nón núi lửa còn giữ được dáng tròn khá rõ.

Hình dung so sánh: đổ mật ong nóng lên một chiếc bàn hơi gồ ghề. Mật ong chảy lan, lấp chỗ trũng, tạo thành một mặt phẳng mới. Đổ thêm vài lần nữa, mặt bàn cao dần lên, phẳng dần ra. Các cao nguyên bazan đã được "đổ" lên nhau theo cách gần như vậy.

Vì sao đất đỏ lại đỏ?

Đá bazan khi mới nguội có màu đen xám, nặng, nhiều nơi rỗ lỗ khí. Nó chứa khá nhiều sắt và các khoáng vật dễ bị phá huỷ trong điều kiện nóng ẩm. Ở Tây Nguyên, mùa mưa dài với lượng mưa lớn và nhiệt độ cao quanh năm làm đá phong hoá rất mạnh — tức là bị phá vỡ cả về hình dạng lẫn thành phần.

Trong quá trình ấy, nhiều chất dễ tan bị nước mưa rửa trôi, còn sắt và nhôm ở lại. Sắt gặp không khí thì gỉ — giống như chiếc đinh để ngoài mưa lâu ngày chuyển màu đỏ nâu. Cả một lớp đá dày "gỉ" đi thành đất, và đó là màu đỏ của đất bazan.

Vì đá bazan phong hoá sâu, tầng đất ở nhiều nơi dày nhiều mét, tơi xốp, giữ nước tốt. Đây là lý do vùng đất này thích hợp với những cây lâu năm có rễ ăn sâu. Nhưng đất tơi trên sườn dốc cũng dễ bị mưa xói mòn khi mất lớp phủ cây, và có nơi phơi khô lâu ngày sẽ rắn lại thành lớp đá ong.

Cao nguyên xếp tầng: vì sao có nhiều bậc?

Tây Nguyên không phải một mặt phẳng duy nhất mà là nhiều cao nguyên ở các độ cao khác nhau, như những bậc thang lớn. Một bảng so sánh khái quát:

Đặc điểmCao nguyên phủ bazanCao nguyên đá khác (ví dụ quanh Đà Lạt)
Đá bề mặtbazan từ dung nham phun tràochủ yếu là đá hoa cương và đá trầm tích cũ, ít bazan
Đấtđỏ, tầng dày, tơi xốpthường vàng, nâu, mỏng hơn, nhiều nơi lẫn cát sỏi
Dáng bề mặtlượn sóng thoải, rải rác đồi tròn có miệng lõmđồi núi nhấp nhô hơn, nhiều đỉnh nhọn, thung lũng sâu
Vì sao ở độ cao đónền cổ được nâng lên và bazan phủ thêmnền cổ được nâng lên nhiều hơn, chịu bào mòn khác

Các bậc cao thấp khác nhau là vì từng khối nền được nâng lên với mức khác nhau dọc theo các đứt gãy, rồi mỗi khối lại được phủ bazan nhiều ít khác nhau. Giữa hai bậc thường là sườn dốc, nơi sông suối đổ xuống thành thác. Một điều hay bị hiểu lầm: không phải cao nguyên nào ở Tây Nguyên cũng là bazan.

Núi lửa ở Tây Nguyên giờ ra sao?

Nhiều ngọn đồi tròn trên cao nguyên chính là nón núi lửa cổ, nay đã phủ cây cỏ, có nơi được trồng trọt tới tận miệng. Các nhà địa chất xếp chúng vào loại đã ngừng hoạt động từ lâu. Một số hồ trên cao nguyên thường được kể là nằm trong miệng núi lửa cổ hoặc vùng trũng do dung nham chặn dòng.

Dấu vết rõ nhất là ở các thác nước và lòng suối: nơi nước cắt qua lớp bazan, có chỗ lộ ra những cột đá nhiều cạnh xếp sát nhau — hình thành khi dung nham nguội và co lại, nứt thành cột như bùn khô nứt nẻ. Những cột ấy là "vân tay" cho thấy dòng dung nham từng chảy qua đó.

Trong một lớp học ở thị trấn cao nguyên, cô giáo đặt lên bàn hai hòn đá nhặt ở bãi vật liệu xây dựng: một hòn bazan đen rỗ lỗ khí, một cục đất đỏ khô. Cô hỏi cả lớp hai thứ này có họ hàng không. Không ai tin, cho tới khi cô bẻ đôi cục đất, chỉ ra những hạt đen chưa mục hết bên trong. "Đây là ông, còn đây là cháu", cô nói, "cách nhau hàng chục nghìn năm nắng mưa."

Thác nước ở mép bậc thềm

Ở Tây Nguyên có rất nhiều thác nước, và phần lớn nằm ở chỗ giao giữa hai bậc cao nguyên hoặc nơi dòng chảy gặp mép một lớp bazan cứng. Nước chảy trên mặt cao nguyên khá êm, tới mép bậc thì đổ xuống, và sức nước dồn xuống khoét vào phần đá mềm hơn bên dưới. Phần đá cứng phía trên bị khoét hõm chân, lâu ngày gãy sập, làm thác lùi dần về phía thượng nguồn.

Nói cách khác, mỗi thác nước là một vết cắt đang di chuyển — rất chậm, có khi chỉ một chút sau nhiều năm, nhưng đều đặn. Những khối đá lớn nằm ngổn ngang dưới chân thác chính là những mảng mép thác cũ đã sập xuống.

Thác đẹp nhất vào mùa mưa nhưng cũng nguy hiểm nhất lúc đó. Nguyên tắc chung: đứng ở lối đi và điểm ngắm có lan can, không trèo lên đá trơn rêu, không tắm dưới chân thác khi trời đang mưa hay vừa mưa ở thượng nguồn, vì nước có thể dâng rất nhanh dù chỗ bạn đứng trời vẫn nắng. Khi gặp sự cố, gọi 112 hoặc 114.

Nén câu chuyện Tây Nguyên vào một ngày

Thử nén từ lúc nền đá cổ Kon Tum thành hình tới hôm nay vào một ngày hai mươi bốn giờ. Tỷ lệ chỉ để hình dung, không phải mốc chính xác:

Giờ trong "ngày"Chuyện gì xảy raDấu vết hôm nay
Từ sáng sớm tới chiều tốinền đá cổ hình thành, bị nung, ép, rồi bị bào mòn rất lâu thành những bề mặt bằngđá biến chất ở các thung lũng sâu, chỗ lớp phủ bị bóc đi
Gần nửa đêmvỏ Trái Đất bị kéo căng, nứt; dung nham bắt đầu trào lên nhiều đợtcác lớp bazan chồng lên nhau, nón núi lửa tròn
Những giây cuối cùngnắng mưa nhiệt đới làm bazan mục thành đất đỏ dàyđất đỏ phủ khắp các cao nguyên bazan
Một phần rất nhỏ của giây chótcon người khai phá, trồng cây lâu năm, đất bắt đầu chịu thêm tác động mớinương rẫy, vườn cây, những vết xói mòn trên sườn dốc

Theo tỷ lệ này, cả quá trình hình thành tầng đất đỏ chỉ chiếm vài giây, còn toàn bộ lịch sử khai phá của con người ngắn hơn một cái chớp mắt. Tỷ lệ ấy nhắc một điều: lớp đất đỏ quý giá chỉ là lớp vỏ mỏng mới nhất, mất hàng chục nghìn năm để có, và có thể mất đi nhanh hơn rất nhiều nếu không được giữ.

Hiểu lầm phổ biến về vùng đất đỏ

Vài cách nghĩ quen thuộc cần chỉnh:

  • "Đất đỏ là tro núi lửa." Chủ yếu không phải. Đất đỏ là đá bazan đã nguội rắn rồi bị phong hoá lâu dài, chứ không phải tro rơi xuống từ trời.
  • "Núi lửa Tây Nguyên có thể phun bất cứ lúc nào." Các nón núi lửa ở đây được xem là đã ngừng hoạt động từ lâu. Mọi thông tin về hiện tượng địa chất bất thường chỉ nên theo cơ quan chuyên môn chính thức.
  • "Cả Tây Nguyên là một cao nguyên." Thực ra là nhiều cao nguyên ở các bậc độ cao khác nhau, không phải tất cả đều là bazan.
  • "Đất đỏ màu mỡ mãi mãi." Đất tơi trên dốc dễ bị mưa cuốn trôi khi mất lớp phủ thực vật. Đất cần hàng nghìn năm để hình thành nhưng có thể mất đi trong vài mùa mưa.

Hiểu đất đến từ đâu là bước đầu để giữ đất ở lại.

Câu hỏi thường gặp

Đá bazan ở Tây Nguyên hình thành từ đâu?

Đá bazan hình thành khi macma từ sâu trong lòng đất dâng lên qua các khe nứt và miệng núi lửa, trào ra thành dung nham rồi nguội lại. Ở Tây Nguyên, quá trình này xảy ra nhiều đợt trong vài chục triệu năm gần đây, phủ lên nền đá cổ những lớp bazan rộng.

Mất bao lâu để đá bazan biến thành đất đỏ?

Rất lâu và tuỳ điều kiện, nhưng thường tính bằng hàng chục nghìn năm hoặc lâu hơn cho một tầng đất dày. Khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều của Tây Nguyên giúp quá trình phong hoá diễn ra mạnh, nên tầng đất ở đây dày hơn nhiều vùng khác.

Vì sao Tây Nguyên cao mà lại bằng phẳng?

Vì bên dưới là một nền đá cổ cứng, đã bị bào mòn thành những bề mặt khá bằng, rồi được nâng lên như một chiếc bàn kê cao. Các lớp dung nham chảy tràn sau đó còn lấp chỗ trũng, làm bề mặt càng phẳng và lượn sóng thoải.

Có phải mọi vùng đất đỏ đều là đất bazan không?

Không. Nhiều loại đá khác khi phong hoá trong khí hậu nóng ẩm cũng cho đất màu đỏ, vàng vì giàu sắt. Đất đỏ trên bazan thường có màu đỏ thẫm hơn, tầng dày và tơi xốp, nhưng để chắc chắn cần dựa vào khảo sát của chuyên gia thổ nhưỡng.

Đi tham quan các nón núi lửa cổ cần lưu ý gì?

Hãy đi theo đường mòn có sẵn, có người dẫn đường địa phương khi vào khu vực lạ, không leo xuống miệng hay vách dốc, và không mang đá ra khỏi khu bảo tồn. Ở thác nước trên nền bazan, tránh xuống tắm dưới chân thác vào mùa mưa lũ vì nước có thể dâng rất nhanh.

Tây Nguyên có còn đang thay đổi không?

Có, nhưng rất chậm theo thang địa chất. Nền đá vẫn chịu chuyển động nhẹ của vỏ Trái Đất, sông suối vẫn khoét sâu các bậc thềm, và lớp đất vẫn tiếp tục hình thành từ đá bên dưới, đồng thời có nơi bị mưa xói mòn mất đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138