HinhThanh.comHình Thành
Lục địa trôi dạt

Wegener và giả thuyết lục địa trôi: ý tưởng bị gạt đi rồi được minh oan

Alfred Wegener nêu giả thuyết lục địa trôi từ đầu thế kỷ hai mươi nhưng bị nhiều nhà địa chất bác bỏ; phải mấy chục năm sau, đáy đại dương mới minh oan cho ông.

A lone canvas expedition tent and a thin line of sled tracks on an endless polar ice field, wide view in cold blue morning light, sense of quiet scientific work

Alfred Wegener là nhà khí tượng học và nhà nghiên cứu vùng cực người Đức, người đưa ra giả thuyết lục địa trôi một cách bài bản từ năm 1912: các châu lục từng là một khối, rồi tách ra và trôi xa nhau. Ông gom được nhiều bằng chứng thuyết phục, nhưng không giải thích nổi sức mạnh nào đẩy lục địa đi, nên phần lớn giới địa chất thời ấy gạt ý tưởng sang bên. Phải tới mấy chục năm sau, khi con người đọc được đáy đại dương, ông mới được minh oan.

Đây là một trong những câu chuyện đẹp nhất của khoa học Trái Đất, không phải vì có một thiên tài bị hiểu lầm, mà vì nó cho thấy khoa học sửa sai chậm nhưng chắc như thế nào. Mục từ này kể lại theo thứ tự: ý tưởng ra đời, bị phản bác vì đâu, rồi những bằng chứng mới xoay chuyển mọi thứ ra sao.

Một người ngoài ngành nhìn vào bản đồ

Wegener không phải nhà địa chất. Chuyên môn của ông là khí quyển: gió, mây, thời tiết, và ông nhiều lần tham gia thám hiểm băng nguyên Greenland. Có lẽ chính vì đứng hơi ngoài ngành, ông dám đặt một câu hỏi lớn mà nhiều người trong ngành coi là đã xong: các lục địa có luôn đứng yên ở chỗ của chúng không?

Ông bắt đầu từ chỗ ai cũng thấy: bờ Nam Mỹ và bờ châu Phi trông như ghép được vào nhau. Nhưng điểm khác người của Wegener là không dừng ở hình dáng. Ông đi lục lại tài liệu của nhiều ngành — hoá thạch, đá, dấu vết khí hậu cổ — và nhận ra chúng cùng kể một câu chuyện.

Năm 1912 ông trình bày ý tưởng, ba năm sau in thành sách, với tựa thường được dịch là Nguồn gốc các lục địa và đại dương. Ông gọi khối đất liền ban đầu là Pangaea. Cuốn sách được sửa và tái bản nhiều lần trong những năm sau, mỗi lần thêm bằng chứng mới.

Những bằng chứng Wegener đã gom

Bờ biển và thềm lục địa khớp nhau. Không chỉ Nam Mỹ – châu Phi mà cả các khối khác quanh Đại Tây Dương. Đây là gợi ý đầu tiên, dễ thấy nhất.

Cùng loài hoá thạch trên các lục địa cách biển. Bò sát nước ngọt, cây có hạt nặng, những sinh vật không thể vượt đại dương lại để lại hoá thạch ở nhiều lục địa xa nhau. Giả thuyết "cầu đất đã chìm" mà nhiều người dùng để giải thích thì không có dấu vết dưới đáy biển.

Dãy núi và đá cổ chạy liền qua đại dương. Một số đai đá cổ bị cắt ở bờ bên này lại tiếp tục ở bờ bên kia, cùng tuổi, cùng loại, như hai đoạn của một con đường bị cắt ngang.

Khí hậu cổ ở sai chỗ. Dấu vết băng hà cổ ở vùng nay nóng bức, than đá của những khu rừng cổ ở vùng nay băng giá. Dời lục địa về vị trí cũ thì mọi thứ trở về đúng vĩ độ.

Vì sao giới địa chất gạt đi

Đọc tới đây bạn sẽ thắc mắc: bằng chứng nhiều như thế, sao lại bị bác? Câu trả lời nằm ở một chỗ hổng lớn: cơ chế. Wegener hình dung lục địa như những con tàu cày qua đáy đại dương cứng, được đẩy đi bởi những lực liên quan đến chuyển động quay của Trái Đất và lực hút của Mặt Trăng, Mặt Trời. Các nhà vật lý tính toán và chỉ ra rằng những lực ấy quá yếu, yếu hơn rất nhiều lần so với mức cần để đẩy cả một lục địa qua lớp đá rắn.

Với nhiều nhà khoa học thời ấy, một giả thuyết không có cơ chế giống như một cỗ xe được mô tả rất kỹ đường đi nhưng không có động cơ. Họ không chối bỏ những trùng hợp kỳ lạ, nhưng tìm cách giải thích khác, như cầu đất chìm hay các lục địa co giãn tại chỗ.

Cũng phải công bằng: hồi đó gần như chưa ai biết gì về đáy đại dương, thứ chiếm phần lớn bề mặt Trái Đất. Bàn về lục địa trôi mà không nhìn được đáy biển cũng giống như đoán luật bóng đá khi chỉ được xem đoạn phim quay khán đài. Wegener có trực giác đúng, nhưng chứng cứ quyết định còn đang nằm dưới hàng nghìn mét nước.

Từ bị gạt đi tới được minh oan: các chặng

Câu chuyện không có một khoảnh khắc lật ngược kịch tính, mà là chuỗi phát hiện góp dần qua mấy chục năm:

  1. Những năm đầu. Wegener công bố ý tưởng, tranh luận gay gắt; một số nhà địa chất ở các lục địa phía nam ủng hộ vì thấy tận mắt sự giống nhau của đá hai bờ, nhưng đa số vẫn nghi ngờ.
  2. Năm 1930. Wegener mất trong một chuyến thám hiểm trên băng nguyên Greenland, khi ý tưởng của ông còn chưa được chấp nhận rộng rãi.
  3. Giữa thế kỷ hai mươi. Thiết bị dò sâu bằng âm thanh cho phép vẽ đáy biển. Người ta bất ngờ thấy một dãy núi ngầm khổng lồ chạy giữa các đại dương, có thung lũng nứt dọc sống lưng.
  4. Cùng thời kỳ. Đo từ tính trong đá cổ trên các lục địa cho thấy những đường đi khác nhau của "cực từ" nếu lục địa đứng yên — chỉ khớp lại khi cho lục địa di chuyển.
  5. Những năm 1960. Các dải từ tính đối xứng hai bên sống núi giữa đại dương được giải thích bằng việc đáy biển mới liên tục sinh ra ở trục sống núi rồi tách sang hai phía. Cơ chế còn thiếu đã lộ diện.
  6. Cuối những năm 1960. Các mảnh ghép hợp thành học thuyết kiến tạo mảng: lục địa không cày qua đáy biển như Wegener nghĩ, mà cùng trôi với đáy biển trên những tấm mảng lớn.

Chú ý điểm cuối: Wegener đúng ở chỗ lục địa trôi, nhưng sai ở cách trôi. Học thuyết chiến thắng không phải là phiên bản nguyên gốc của ông, mà là phiên bản được sửa bằng bằng chứng mới. Đó là cách khoa học vận hành.

Người đo gió trên băng nguyên

Ít người biết rằng phần lớn sự nghiệp của Wegener không dành cho lục địa trôi mà cho bầu trời. Ông nghiên cứu cách không khí chuyển động, cách băng tinh hình thành trong mây, và dùng khinh khí cầu, diều để đo gió trên cao. Ông cùng người anh trai từng bay khinh khí cầu liên tục nhiều giờ liền để quan sát khí quyển.

Greenland là phòng thí nghiệm của ông. Ông sang đó nhiều lần, có chuyến băng qua cả băng nguyên rộng mênh mông bằng xe trượt. Chuyến cuối cùng nhằm lập một trạm quan trắc ngay giữa băng nguyên để đo thời tiết suốt mùa đông, một việc rất gian nan vào thời đó. Sau khi cùng đoàn đưa đồ tiếp tế tới trạm trong điều kiện lạnh khắc nghiệt, trên đường quay về ông đã không trở lại.

Chi tiết này giúp hiểu vì sao ông nhìn Trái Đất theo cách khác: người làm khí tượng quen với những thứ chuyển động liên tục — gió, mây, dòng khí — và quen ghép dữ liệu từ nhiều nơi xa nhau thành một bức tranh chung. Mang thói quen ấy sang đá và lục địa, ông thấy được điều những người chỉ nhìn một vùng đá không thấy.

Một buổi chiều ở phòng đọc bảo tàng

Ở góc phòng trưng bày về lịch sử Trái Đất, một cậu học sinh lớp chín đứng lâu trước tấm ảnh đen trắng chụp một người đàn ông mặc áo lông thú dày, tay cầm dụng cụ đo, đứng giữa cánh đồng băng trắng xoá. Cậu đọc dòng chú thích rồi quay sang hỏi mẹ: người đúng mà bị bảo là sai thì có buồn không? Người mẹ nghĩ một lúc, rồi nói rằng có lẽ buồn, nhưng ông vẫn tiếp tục đi đo, tiếp tục sửa sách.

Câu hỏi của cậu bé chạm tới điều thú vị nhất trong câu chuyện. Wegener không đợi người khác đồng ý mới làm việc. Ông kiên trì bổ sung bằng chứng, chấp nhận chỉnh sửa, và không thôi quay lại băng nguyên để đo đạc khí hậu — công việc chính của đời ông.

Với một đứa trẻ thích hỏi "vì sao", câu chuyện Wegener là bài học nhẹ nhàng: đặt câu hỏi táo bạo thì được, nhưng phải gom bằng chứng, chịu nghe phản biện, và vui lòng sửa phần mình chưa đúng.

Hiểu lầm về Wegener và điều thật sự xảy ra

Câu chuyện được kể lại nhiều nên cũng bị tô vẽ. Vài điểm cần gỡ:

Hay nghe kểGần sự thật hơn
Wegener bị cả thế giới chế giễu, coi là kẻ điên.Ông là nhà khoa học được kính trọng trong ngành khí tượng. Giả thuyết của ông bị nhiều người bác, có lúc gay gắt, nhưng cũng có người ủng hộ.
Giới khoa học bác bỏ vì bảo thủ, không chịu nhìn bằng chứng.Phần lớn phản đối có lý do thật: cơ chế ông đề xuất sai về mặt vật lý. Thiếu cơ chế, thận trọng là hợp lý.
Học thuyết hiện nay chính là ý tưởng của Wegener.Wegener đúng về việc lục địa dịch chuyển, nhưng học thuyết kiến tạo mảng khác ở cốt lõi: cả mảng, gồm đáy biển, cùng chuyển động.
Bằng chứng quyết định đến từ lục địa.Bằng chứng xoay chuyển cuộc tranh luận chủ yếu đến từ đáy đại dương, nơi thời Wegener chưa ai nhìn tới được.

Bài học còn nguyên giá trị

Gần một trăm năm sau, các vệ tinh định vị đo được chuyển động của lục địa từng mi-li-mét mỗi năm. Điều Wegener chỉ suy ra được từ những mảnh ghép đá và hoá thạch nay hiện ra thành con số trên màn hình. Nhưng hướng đi ông vẽ cho các khối lục địa, về đại thể, vẫn đúng.

Câu chuyện cũng nhắc rằng khoa học không đi theo đường thẳng. Một ý tưởng có thể đúng một nửa, sai một nửa; phần đúng phải đợi công cụ mới mới chứng minh được; phần sai phải được thay thế. Người kể lại chuyện Wegener như một anh hùng bị đối xử bất công dễ bỏ sót điểm này.

Với người đọc Hình Thành, Wegener là cánh cửa dẫn vào mọi mục từ khác về các mảng: sống núi giữa đại dương, rãnh biển sâu, Ấn Độ va châu Á, bản đồ thế giới tương lai. Câu chuyện ấy thường được kể bắt đầu từ một người nhìn tấm bản đồ và không chịu tin rằng sự trùng hợp chỉ là trùng hợp.

Câu hỏi thường gặp

Wegener sống vào thời nào?

Alfred Wegener là nhà khoa học người Đức sống vào cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi. Ông trình bày giả thuyết lục địa trôi năm 1912 và qua đời năm 1930 trong một chuyến thám hiểm trên băng nguyên Greenland.

Vì sao giả thuyết của Wegener không được chấp nhận ngay?

Vì ông không đưa ra được cơ chế hợp lý. Các lực ông đề xuất, liên quan đến sự quay của Trái Đất và lực hút của Mặt Trăng, Mặt Trời, bị chứng minh là quá yếu để đẩy cả một lục địa đi qua lớp đá rắn.

Wegener có phải người đặt tên Pangaea không?

Có, cái tên Pangaea gắn với Wegener, ghép từ tiếng Hy Lạp nghĩa là toàn bộ đất liền. Ngày nay tên này được dùng rộng rãi cho siêu lục địa cuối cùng, dù các nhà khoa học đã vẽ lại hình dạng của nó chi tiết hơn rất nhiều.

Thuyết lục địa trôi và thuyết kiến tạo mảng có phải một không?

Không hoàn toàn. Lục địa trôi là ý tưởng rằng các châu lục dịch chuyển. Kiến tạo mảng là học thuyết hoàn chỉnh hơn, cho rằng cả lớp vỏ cứng chia thành nhiều mảng mang cả lục địa và đáy biển, sinh ra ở sống núi và chìm xuống ở rãnh biển.

Câu chuyện Wegener dạy gì cho học sinh?

Rằng một ý tưởng mới cần cả bằng chứng lẫn cơ chế giải thích. Rằng hoài nghi trong khoa học là bình thường và có ích. Và rằng một người có thể đúng ở điều lớn nhưng sai ở chi tiết, rồi thế hệ sau sửa lại phần chưa đúng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138