Bờ đông Nam Mỹ và bờ tây châu Phi khớp nhau như hai mảnh của một bức tranh ghép vì chúng đúng là hai mép của cùng một khối đất bị xé đôi. Cái "bụng" phình ra của Brazil lọt gần vừa vặn vào chỗ lõm của vịnh Guinea bên châu Phi, và nếu ghép theo mép thềm lục địa chìm dưới nước thay vì theo bờ biển, độ khít còn đáng kinh ngạc hơn.
Từ hàng trăm năm trước, nhiều người nhìn bản đồ đã để ý sự trùng hợp này. Nhưng một hình dáng khớp nhau chưa đủ làm bằng chứng — mây trên trời đôi khi cũng khớp nhau. Mục từ này kể cách các nhà khoa học đi từ một cái nhìn thoáng qua trên bản đồ tới chỗ chắc chắn rằng hai lục địa từng là một.
Hình dáng khớp: điểm khởi đầu, chưa phải bằng chứng
Hãy làm một thí nghiệm nhỏ: cắt hình Nam Mỹ và châu Phi từ một tấm bản đồ cũ, xoay nhẹ rồi đẩy chúng lại gần nhau. Bạn sẽ thấy chỗ lồi của mũi Brazil vừa vào chỗ lõm dưới chân Tây Phi, còn đoạn bờ phía nam của hai lục địa uốn theo nhau gần như song song. Trẻ con làm được trong năm phút.
Nhưng bờ biển là đường hay thay đổi. Mực nước biển lên xuống qua các thời kỳ băng hà, sông bồi thêm đất, sóng gặm mất đất. Vì vậy các nhà địa chất về sau đã thử ghép theo một đường ổn định hơn: mép thềm lục địa, tức phần rìa lục địa chìm dưới biển, nơi đáy biển nông ven bờ đột ngột đổ dốc xuống vực sâu. Ghép theo đường này, khoảng hở và chỗ chồng lấn giữa hai lục địa chỉ còn rất nhỏ.
Dù vậy, một hình dáng khớp vẫn chỉ là gợi ý. Để thuyết phục, phải chứng minh rằng thứ bên trong hai lục địa — đá, hoá thạch, dấu vết khí hậu — cũng khớp, như hai nửa của một tờ báo bị xé phải đọc liền mạch từng dòng chữ qua vết rách.
Những gì khớp nhau ở hai bờ
Các bằng chứng được tìm thấy dần qua nhiều thế hệ nhà khoa học. Gom lại, chúng trở thành một bản đối chiếu khó bác bỏ:
| Loại dấu vết | Thấy gì bên Nam Mỹ | Thấy gì bên châu Phi | Vì sao đáng tin |
|---|---|---|---|
| Đá cổ và vùng đá nền | Những khối đá rất cổ ở đông bắc Brazil | Những khối đá cùng tuổi, cùng loại ở Tây Phi | Khi ghép lại, ranh giới giữa các vùng đá cổ chạy liền mạch qua vết nối |
| Hoá thạch Mesosaurus | Có ở miền nam Brazil | Có ở miền nam châu Phi | Loài bò sát nhỏ sống ở nước ngọt, không thể vượt đại dương |
| Hoá thạch cây Glossopteris | Có | Có, và còn có ở Ấn Độ, Úc, Nam Cực | Hạt cây nặng, khó được gió hay sóng mang đi xa |
| Vết cào của sông băng cổ | Đá nền mang vết xước song song | Vết xước cùng kiểu, cùng thời | Khi ghép lại, hướng vết xước toả ra từ một vùng băng chung |
Từng dòng riêng lẻ có thể giải thích bằng cách khác. Nhưng khi đá, sinh vật và khí hậu cùng chỉ về một câu trả lời, sự trùng hợp ngẫu nhiên trở nên khó tin hơn nhiều so với việc hai lục địa từng nằm sát nhau.
Con bò sát nước ngọt không biết bơi qua biển
Mesosaurus là một loài bò sát nhỏ, thân dài, răng mảnh như răng lược, sống trong hồ nước ngọt hoặc nước lợ từ trước thời khủng long. Hoá thạch của nó chỉ thấy ở một vùng tương đối hẹp của miền nam châu Phi và miền nam Nam Mỹ.
Giả sử hai lục địa luôn nằm cách nhau như hôm nay, sẽ phải giải thích vì sao một con vật ở hồ nước ngọt lại có mặt ở hai bờ của một đại dương rộng hàng nghìn ki-lô-mét mà không xuất hiện ở bất cứ đâu khác. Trước khi lục địa trôi được chấp nhận, một số người từng đề xuất những "cầu đất" nối hai lục địa rồi chìm mất. Nhưng không ai tìm thấy dấu vết của những cây cầu khổng lồ ấy dưới đáy biển.
Đặt hai lục địa về vị trí cũ, chuyện trở nên đơn giản: vùng hồ của Mesosaurus khi ấy là một vùng liền, chỉ sau này bị xé đôi. Cũng như khi bạn thấy hai nửa chiếc lá phơi khô kẹp ở hai trang sách khác nhau trong cùng một cuốn, câu trả lời dễ nhất là chiếc lá đã bị xé ra.
Vết băng cổ ở nơi nay nóng bức
Bằng chứng gây bất ngờ nhất có lẽ là băng. Ở một số vùng nay thuộc miền nhiệt đới hay cận nhiệt đới của Nam Mỹ và châu Phi, mặt đá nền mang những vết xước song song, dài và thẳng, như ai đó lấy đinh cào lên. Bên trên là một lớp đá lẫn lộn sỏi, cuội, tảng to nhỏ đủ cỡ, không phân lớp như đá do sông hay biển bồi.
Các nhà địa chất nhận ra kiểu dấu vết này vì ngày nay nó đang được tạo ra dưới đáy các sông băng: khối băng dày trườn đi, kéo theo đá vụn kẹt ở đáy, cào lên nền đá bên dưới, rồi khi tan để lại một đống hỗn độn. Vấn đề là không có sông băng nào có thể bò qua vùng nóng gần xích đạo ở mực nước biển.
Khi đặt Nam Mỹ, châu Phi, Ấn Độ, Úc và Nam Cực về vị trí cũ trong khối phía nam, các vùng có vết băng chụm lại gần nhau, quanh vùng cực nam thời đó. Hướng các vết xước toả ra như nan quạt từ một trung tâm chung. Một tấm băng duy nhất trên một khối đất liền giải thích được tất cả, còn năm lục địa rời rạc như hôm nay thì không.
Hiểu lầm hay gặp khi nghe chuyện hai bờ khớp nhau
"Chỉ có Nam Mỹ và châu Phi khớp nhau." Không. Đây chỉ là cặp dễ thấy nhất vì hai bờ còn khá thẳng. Bắc Mỹ khớp với Tây Bắc Phi và châu Âu, Ấn Độ, Úc, Nam Cực cũng có chỗ nối của mình. Cặp Nam Mỹ – châu Phi chỉ là cửa sổ đầu tiên mở vào bức tranh lớn.
"Hai lục địa bị tách bởi một vụ nổ hay va chạm đột ngột." Vết nứt mở ra rất chậm, qua hàng chục triệu năm. Lúc đầu là thung lũng sụt dài trên đất liền, rồi hồ, rồi biển hẹp, rồi mới thành đại dương. Hai mép không bị "giật" ra mà bị kéo dãn dần.
"Nếu ghép lại sẽ khít hoàn hảo." Không hoàn toàn. Qua hàng trăm triệu năm, mép lục địa đã bị kéo mỏng, bị bồi thêm trầm tích, bị bào mòn. Độ khít rất cao, nhưng vẫn có những chỗ phải hiểu là đã biến dạng.
"Đại Tây Dương đã ngừng mở rộng." Hai bờ vẫn rời xa nhau vài xăng-ti-mét mỗi năm. Trong một đời người, đại dương ấy rộng thêm cỡ chiều cao của chính người đó.
Ngày vết nứt mở ra
Câu chuyện bắt đầu khi Pangaea còn là một khối. Ở phía nam, vỏ lục địa giữa hai vùng sau này là Nam Mỹ và châu Phi bị kéo căng. Mặt đất sụt xuống thành những thung lũng dài có vách đứt gãy hai bên, giống thung lũng tách giãn ở Đông Phi ngày nay. Núi lửa phun dọc theo các khe nứt, đổ ra những dòng dung nham lan rộng.
Vết nứt mở dần từ nam lên bắc như một khoá kéo được kéo từ dưới lên. Nước biển tràn vào đoạn đã mở, có lúc bị bốc hơi mạnh trong những vũng biển nông khép kín, để lại những lớp muối dày dưới đáy. Những lớp muối ấy còn nằm sâu dưới thềm lục địa cả hai bờ, như dấu tay để lại trên hai mép phong bì vừa bóc.
Cuối cùng hai lục địa tách hẳn, ở giữa là một sống núi ngầm liên tục nhả ra đáy biển mới. Đại Tây Dương phía nam rộng dần từ một vịnh hẹp thành đại dương ngày nay. Những vùng ven bờ từng là thung lũng tách giãn giờ chìm dưới lớp trầm tích dày, nhưng vẫn ghi lại trật tự của các chặng.
Hai bố con và tấm bản đồ bị xé
Buổi sáng trên một bãi cát vắng, người cha xé đôi tờ giấy in hình một khối đất lớn theo một đường nguệch ngoạc rồi đưa mỗi nửa cho một đứa con. Hai chị em chạy ra hai đầu bãi, đứng cách nhau mấy chục bước. Ông gọi chúng quay về, chạm mép giấy vào nhau. Đứa em reo lên khi các nét vẽ trên giấy nối liền: con sông, rặng núi, cả vết mực lỡ tay đều liền mạch qua vết xé.
Đó chính là lập luận cốt lõi. Hình dáng mép giấy khớp nhau là gợi ý đầu tiên; các nét vẽ chạy liền qua vết xé mới là bằng chứng. Với hai lục địa, "nét vẽ" là dải đá, vết băng cổ, dấu hoá thạch.
Bạn có thể lặp lại thí nghiệm với con ở nhà, rồi hỏi thêm một câu: nếu hai mảnh giấy cứ lùi xa nhau mỗi năm một bước chân chim, phải bao lâu để chúng cách nhau cả một bãi biển? Câu hỏi ấy mở đường cho khái niệm thời gian địa chất, thứ khó hình dung nhất trong toàn bộ câu chuyện.
Dấu vết còn thấy và còn đang thay đổi
Vì phần lớn chứng cứ nằm trong đá nền và trầm tích sâu, người đi du lịch khó đứng trước một tấm biển ghi "chỗ hai lục địa từng nối nhau". Nhưng bạn vẫn có thể thấy những mẩu của câu chuyện: những khối đá rất cổ lộ ra ở các vùng cao nguyên nội địa, những vách đá có lớp dung nham cổ, những bờ biển thẳng tắp kéo dài hàng trăm ki-lô-mét.
Ở giữa Đại Tây Dương, sống núi ngầm vẫn đang làm việc. Đáy biển trẻ nhất nằm ngay trục của nó, càng gần hai bờ đáy biển càng già. Đáy đại dương sát bờ Nam Mỹ và châu Phi cổ hơn đáy ở giữa — đúng như khi hai lục địa tách nhau từ một đường nứt duy nhất.
Sau hàng trăm triệu năm nữa, câu chuyện có thể đảo chiều: đáy Đại Tây Dương già dần, nặng dần, và ở đâu đó nó có thể bắt đầu chìm xuống, kéo hai lục địa quay lại gần nhau. Nhưng đó là phỏng đoán cho một tương lai rất xa, không phải điều ai có thể khẳng định.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đầu tiên thấy châu Phi và Nam Mỹ khớp nhau?
Từ khi có những tấm bản đồ đủ chính xác của hai bờ Đại Tây Dương, đã có nhiều người nhận ra sự trùng khớp này. Điều quan trọng không phải ai thấy trước, mà là việc gom đủ bằng chứng địa chất và hoá thạch để biến một nhận xét thành lời giải thích.
Châu Phi và Nam Mỹ tách nhau từ bao giờ?
Theo hiểu biết phổ thông, Nam Đại Tây Dương bắt đầu mở ra vào thời kỳ khủng long còn sống, sau khi phần giữa Đại Tây Dương đã mở từ khoảng 200 triệu năm trước. Quá trình tách diễn ra từ từ qua nhiều chục triệu năm, không phải trong một lần.
Vì sao ghép theo thềm lục địa lại khít hơn ghép theo bờ biển?
Bờ biển thay đổi theo mực nước biển, phù sa bồi và sóng bào mòn. Mép thềm lục địa dưới nước mới là ranh giới thật của khối lục địa, ít thay đổi hơn. Vì vậy ghép theo mép này phản ánh đúng hình dạng hai khối đá đã bị xé ra.
Có thể thấy hoá thạch Mesosaurus ở Việt Nam không?
Hoá thạch Mesosaurus được biết đến ở miền nam châu Phi và miền nam Nam Mỹ, không phải ở Đông Nam Á. Nếu muốn xem hoá thạch thật, hãy tìm ở các bảo tàng địa chất và bảo tàng tự nhiên, nơi mẫu vật có nguồn gốc rõ ràng.
Hai lục địa này có bao giờ nhập lại không?
Hiện nay chúng vẫn đang xa nhau vài xăng-ti-mét mỗi năm. Một số mô hình về siêu lục địa tương lai cho rằng Đại Tây Dương có thể khép lại sau hàng trăm triệu năm, số khác cho rằng không. Đây là giả thuyết, chưa phải điều chắc chắn.