Mảng kiến tạo chuyển động vì Trái Đất là một cỗ máy nhiệt đang nguội dần: hơi nóng từ sâu bên trong làm lớp đá dưới vỏ chảy cực chậm, và ở mép các mảng, phần vỏ đáy biển già, lạnh, nặng chìm xuống lòng đất, kéo cả tấm mảng đi theo như chiếc khăn trải bàn bị một góc trĩu nặng lôi tuột khỏi mép bàn.
Câu trả lời ấy mất gần nửa thế kỷ mới thành hình, và đến nay các nhà khoa học vẫn còn tranh luận lực nào nặng ký hơn. Mục từ này đi theo lối hỏi – đáp: mỗi mục là một câu hỏi người ta hay thắc mắc, trả lời bằng những gì đã khá chắc và chỉ rõ chỗ nào còn là giả thuyết.
Hơi nóng trong lòng Trái Đất từ đâu ra?
Mọi chuyển động cần năng lượng, và năng lượng của các mảng là nhiệt. Nhiệt ấy có hai nguồn chính. Nguồn thứ nhất là hơi ấm còn sót lại từ thuở hành tinh ra đời, khi vô số mảnh đá và bụi va vào nhau, dồn lại, nóng lên dữ dội. Một hành tinh lớn như Trái Đất giữ nhiệt rất lâu, như nồi cháo lớn bắc khỏi bếp rồi mà mấy tiếng sau giữa lòng vẫn còn ấm.
Nguồn thứ hai là các chất phóng xạ tự nhiên có sẵn trong đá, như urani, thori và một dạng của kali. Chúng phân rã chậm rãi qua hàng tỷ năm, mỗi lần phân rã lại toả ra một chút nhiệt. Tổng cộng trong cả khối hành tinh, lượng nhiệt nhỏ ấy trở thành một lò sưởi không bao giờ tắt hẳn.
Bạn có thể cảm nhận một chút hơi nóng ấy ở những nơi quen thuộc: càng đào sâu xuống hầm mỏ, đá càng ấm lên; nước từ giếng khoan rất sâu có khi ấm tay; suối nước nóng phun lên ở những vùng đứt gãy. Tất cả là những khe nhỏ để lò sưởi bên dưới rò hơi ra ngoài.
Kết quả là bên trong Trái Đất nóng hơn bề mặt rất nhiều, và nhiệt luôn tìm đường thoát ra ngoài. Cách thoát nhiệt hiệu quả nhất không phải là truyền qua đá như qua tay cầm nồi, mà là để chính khối đá nóng di chuyển lên trên, đá nguội chìm xuống. Đó là gốc rễ của mọi chuyện.
Đá rắn làm sao mà "chảy" được?
Đây là chỗ khó hình dung nhất. Lớp phủ — phần dày nằm giữa vỏ và nhân Trái Đất — gần như toàn bộ là đá rắn. Sóng địa chấn đi qua nó theo kiểu chỉ đi được qua vật rắn. Vậy mà các nhà khoa học lại nói nó "đối lưu" như nước trong nồi.
Bí mật nằm ở thời gian và áp lực. Khối băng của một sông băng cũng là vật rắn, bạn có thể đập vỡ một mẩu băng bằng búa, nhưng cả dòng sông băng vẫn trườn xuống thung lũng mỗi ngày. Thép nung đỏ dưới tay thợ rèn vẫn rắn mà uốn được. Đá trong lớp phủ nóng hàng nghìn độ, bị đè dưới sức nặng của hàng trăm ki-lô-mét đá bên trên, nên các hạt khoáng trong nó có thể trượt và sắp xếp lại từng chút. Một ngày thì không thấy gì, một triệu năm thì đủ để cả khối đá dịch đi nhiều ki-lô-mét.
Vì vậy khi nghe "đối lưu lớp phủ", đừng nghĩ tới nồi canh sôi lăn tăn. Hãy nghĩ tới một nồi mạch nha đặc quánh trên lửa liu riu: bề mặt gần như đứng yên, nhưng nếu quay phim cả ngày rồi tua nhanh, bạn sẽ thấy những dòng chậm rãi dâng lên ở chỗ nóng và lún xuống ở chỗ nguội.
Những lực nào đẩy và kéo các mảng?
Từ hơi nóng và đá chảy chậm, các nhà khoa học tách ra mấy lực cụ thể tác động lên mỗi mảng. Bảng dưới gom lại để tra nhanh:
| Lực | Nó làm gì | Hình dung đời thường | Mức độ đóng góp (theo hiểu biết hiện nay) |
|---|---|---|---|
| Sức kéo của mảng chìm | Mép mảng đại dương già, lạnh, nặng chúi xuống lòng đất ở rãnh biển và kéo phần còn lại theo | Khăn trải bàn tuột khỏi mép bàn khi một góc bị đè nặng | Nhiều nhà khoa học xem là lực lớn nhất |
| Sức đẩy từ sống núi | Dãy núi ngầm nơi vỏ mới sinh ra cao hơn đáy biển xung quanh, mảng có xu hướng trượt khỏi chỗ cao | Tảng đá trượt dần xuống từ sườn dốc thoai thoải | Có đóng góp, nhỏ hơn sức kéo |
| Lực kéo từ lớp phủ đang chảy | Dòng đá chậm bên dưới có thể kéo hoặc hãm đáy mảng | Tấm thảm trôi theo dòng nước dưới sàn | Còn tranh luận, tuỳ từng mảng |
| Lực cản ở ranh giới | Ma sát nơi hai mảng cọ hay ép vào nhau làm mảng chậm lại | Ngăn kéo bị kẹt vào khung tủ | Luôn có, quyết định chỗ tích luỹ ứng suất |
Cách nhìn này đổi hẳn vai trò so với hình dung cũ. Trước đây người ta hay vẽ các mảng như bị dòng đối lưu "chở" trên lưng như hàng trên băng chuyền. Ngày nay nhiều bằng chứng cho thấy chính các mảng là một phần của dòng đối lưu: mảng nguội đi rồi chìm xuống, đó là nhánh đi xuống của cỗ máy nhiệt.
Vì sao người ta tin sức kéo của mảng chìm là mạnh nhất?
Một manh mối nằm ngay trên tấm bản đồ tốc độ. Những mảng có mép đang chìm dài, như mảng Thái Bình Dương với vành rãnh biển bao quanh, đi nhanh hơn hẳn những mảng hầu như không có mép chìm, như phần lớn mảng Á – Âu hay mảng châu Phi. Nếu lực chính đến từ dòng chảy bên dưới, khó giải thích vì sao lại có quy luật đó.
Lý do vật lý cũng dễ hiểu. Đáy đại dương sinh ra nóng ở sống núi, rồi càng đi xa càng nguội, co lại, dày lên và nặng dần. Sau hàng chục triệu năm, nó nặng hơn lớp đá dẻo bên dưới. Khi gặp một mảng khác ở rãnh biển, nó chúi xuống, và phần đã chìm như một sợi dây chì buộc vào mép lưới, kéo căng cả tấm.
Chỗ thú vị là phép so sánh với đáy đại dương "già" và "trẻ". Phần lớn đáy đại dương ngày nay không già quá chừng hai trăm triệu năm, trong khi lõi các lục địa có những khối đá cổ hơn hàng tỷ năm. Đáy biển giống như một băng chuyền liên tục được làm mới, còn lục địa nhẹ nên nổi lại trên bề mặt như váng trên nồi canh, không chìm được.
Một cô giáo và nồi nước gạo
Trong giờ khoa học ở một lớp học vùng núi, cô giáo đặt nồi nước có rắc ít cám gạo lên bếp ga mini. Cả lớp chụm đầu nhìn: ở giữa đáy, nơi lửa táp, những hạt cám bị cuốn lên trên, chạm mặt nước rồi tản ra hai bên, đến thành nồi thì chìm xuống. Cô thả lên mặt nước hai mảnh bánh tráng nhỏ. Chúng trôi tách xa nhau, dạt về hai thành nồi rồi dừng lại, chồng mép lên nhau.
Mô hình nồi nước ấy là cách nhiều giáo viên mở đầu bài học về các mảng, và nó đúng ở tinh thần: nhiệt dưới đáy tạo dòng đi lên, đi ngang và đi xuống, vật nổi phía trên bị kéo theo. Nhưng cô giáo giỏi sẽ nói thêm hai điều nồi nước không làm được.
Thứ nhất, nước trong nồi là chất lỏng thật, còn lớp phủ là đá rắn chảy chậm gấp vô số lần. Thứ hai, trong nồi nước thì miếng bánh tráng chỉ bị động bị đẩy đi, còn trên Trái Đất, mép mảng nặng tự chìm xuống và kéo cả mảng, tức là "miếng bánh" cũng góp sức vào chuyển động. Hiểu chỗ mô hình sai cũng quan trọng như hiểu chỗ nó đúng.
Những gì còn đang tranh luận
Dòng đối lưu sâu đến đâu? Một số mô hình cho rằng đá trong lớp phủ đảo trộn suốt từ đáy tới đỉnh, số khác cho rằng có những tầng đảo riêng. Hình ảnh chụp bằng sóng động đất cho thấy một số mảng chìm xuống rất sâu, gần tới ranh giới với nhân, nhưng chi tiết còn được bàn cãi.
Cột đá nóng từ sâu có vai trò gì? Ở vài nơi như các quần đảo núi lửa giữa đại dương, có thể có những cột đá nóng bốc lên từ rất sâu. Nhiều nhà khoa học ủng hộ giả thuyết này, nhưng mức ảnh hưởng của chúng lên chuyển động của cả mảng thì chưa ngã ngũ.
Kiến tạo mảng bắt đầu từ bao giờ? Có dấu hiệu cho thấy kiến tạo mảng đã vận hành từ rất sớm trong lịch sử Trái Đất, nhưng con số cụ thể thì các nhóm nghiên cứu đưa ra khác nhau khá xa. Khi Trái Đất trẻ và nóng hơn, có thể các mảng hoạt động theo cách khác bây giờ.
Vì sao chỉ Trái Đất có mảng? Trong các hành tinh đá gần ta, chỉ Trái Đất được biết là có kiến tạo mảng rõ ràng. Một giả thuyết được nhiều nhà khoa học nhắc tới là nước: nước làm đá mềm hơn, giúp mép mảng chìm xuống dễ hơn. Nhưng đây vẫn là câu hỏi mở.
Cỗ máy ấy còn chạy bao lâu nữa?
Trái Đất mất nhiệt đều đặn qua núi lửa, qua đáy biển mới sinh, qua mặt đất ấm. Lượng nhiệt mới do phóng xạ sinh ra cũng giảm dần vì các chất phóng xạ cứ phân rã bớt đi. Theo thời gian rất xa, lòng hành tinh sẽ nguội hơn, lớp phủ đặc quánh hơn, và chuyển động của các mảng có thể chậm lại.
Nhưng "rất xa" ở đây là hàng tỷ năm. Trong mọi khoảng thời gian có ý nghĩa với loài người, cỗ máy vẫn chạy như hôm nay: sống núi vẫn nhả đáy biển mới, rãnh biển vẫn nuốt đáy biển cũ, lục địa vẫn chầm chậm đổi chỗ.
Sao Hoả là tấm gương để so sánh. Hành tinh ấy nhỏ hơn nên nguội nhanh hơn, và những núi lửa khổng lồ trên đó cho thấy bề mặt của nó từng đứng yên trên một điểm nóng rất lâu, có lẽ vì không có mảng nào trôi qua. Một hành tinh còn mảng chuyển động là một hành tinh còn "sống" về mặt địa chất — và Trái Đất của chúng ta vẫn đang sống.
Câu hỏi thường gặp
Lõi Trái Đất có làm các mảng chuyển động trực tiếp không?
Không trực tiếp. Nhân Trái Đất cung cấp một phần nhiệt cho lớp phủ phía trên, nhưng chuyển động của các mảng chủ yếu do đá trong lớp phủ chảy chậm và do mép mảng nặng chìm xuống. Nhân nằm quá sâu để kéo đẩy vỏ một cách trực tiếp.
Đối lưu lớp phủ có giống nước sôi trong nồi không?
Giống ở nguyên lý: chỗ nóng đi lên, chỗ nguội đi xuống. Khác ở tốc độ và vật chất: lớp phủ là đá rắn, chỉ dịch chuyển cỡ vài xăng-ti-mét mỗi năm, nên một vòng đối lưu có thể kéo dài hàng chục đến hàng trăm triệu năm.
Vì sao đáy đại dương chìm được còn lục địa thì không?
Đáy đại dương làm bằng đá bazan nặng, càng già càng nguội và đặc lại, tới lúc nặng hơn lớp đá dẻo bên dưới thì chìm. Lục địa làm bằng đá nhẹ hơn, giàu khoáng vật sáng màu, nên dù bị ép vẫn có xu hướng nổi lại trên bề mặt.
Nếu Trái Đất nguội hẳn thì sao?
Khi lòng hành tinh nguội đủ nhiều, đá bên dưới sẽ cứng hơn và các mảng có thể ngừng chuyển động, như điều được cho là đã xảy ra với những hành tinh nhỏ hơn. Nhưng quá trình đó kéo dài hàng tỷ năm, không phải mối bận tâm của thời đại chúng ta.
Có phải Mặt Trăng kéo các mảng đi không?
Lực hút của Mặt Trăng tạo thuỷ triều trong nước biển và cả những biến dạng rất nhỏ trong đá, nhưng không phải nguồn năng lượng chính đẩy các mảng. Nguồn chính vẫn là nhiệt trong lòng Trái Đất và sức nặng của mép mảng chìm.