HinhThanh.comHình Thành
Lục địa trôi dạt

Thung lũng tách giãn Đông Phi: một lục địa đang nứt đôi rất chậm

Thung lũng tách giãn Đông Phi là nơi châu Phi đang bị kéo nứt dần: vách sụt dài, hồ sâu, núi lửa và biển non cho thấy một đại dương có thể ra đời ở đây.

Steep green escarpment wall dropping into a wide dry rift valley floor with acacia trees and a distant volcanic cone, aerial-style view in clear morning light, long shadows

Thung lũng tách giãn Đông Phi là một vết nứt khổng lồ chạy dọc phía đông châu Phi, nơi lục địa đang bị kéo căng và tách dần làm hai. Mặt đất ở giữa sụt xuống thành những thung lũng dài hàng nghìn ki-lô-mét, hai bên là vách đứng, đáy rải rác hồ sâu và núi lửa. Nếu quá trình này đi tới cùng, sau hàng triệu năm, nước biển có thể tràn vào và một đại dương non sẽ ra đời ngay giữa đất liền.

Ở những nơi khác, bạn chỉ có thể đoán một đại dương bắt đầu thế nào qua đá cổ. Ở Đông Phi, bạn nhìn được mọi chặng cùng lúc: chỗ mới rạn, chỗ đã sụt sâu, chỗ biển đã tràn vào. Mục từ này đi theo các chặng ấy, và gỡ vài hiểu lầm xuất hiện mỗi khi mạng xã hội lan truyền tấm ảnh "châu Phi nứt đôi".

Một lục địa bị kéo căng như miếng bột

Hãy cầm một miếng bột mì đã nhồi rồi kéo hai đầu ra. Miếng bột không đứt ngay mà mỏng dần ở giữa, bề mặt rạn những vết nứt song song, phần giữa võng xuống. Vỏ lục địa cũng phản ứng như thế khi bị kéo: nó mỏng đi, gãy thành những khối dài, khối giữa sụt xuống giữa hai vách đứt gãy, tạo nên một thung lũng tách giãn.

Ở Đông Phi, sức kéo đến từ bên dưới. Nhiều nhà khoa học ủng hộ giả thuyết rằng có một vùng đá nóng bất thường nằm dưới lục địa, làm vỏ phía trên phồng lên như mái vòm rồi nứt. Đó là lý do quanh thung lũng có những cao nguyên cao, như chiếc bánh bông lan phồng lên rồi nứt dọc lưng trong lò.

Thung lũng chia thành hai nhánh lớn ôm lấy một vùng cao nguyên ở giữa: nhánh phía đông và nhánh phía tây. Dọc hai nhánh là những vách đứt gãy cao hàng trăm, có chỗ hơn một nghìn mét, kéo dài như bức tường thành tự nhiên. Đứng trên mép vách nhìn xuống, đáy thung lũng trải rộng hàng chục ki-lô-mét, tưởng như cả một vùng đất bị ai ấn tay xuống.

Một đại dương ra đời: các chặng nhìn thấy ở Đông Phi

Điều đặc biệt của vùng này là có thể đi từ nam lên bắc mà xem được cả một câu chuyện đang diễn ra theo từng chặng:

  1. Rạn. Vỏ lục địa phồng lên và bắt đầu rạn; xuất hiện những đứt gãy song song, mặt đất giữa chúng sụt nhẹ. Đây là tình trạng của nhiều đoạn phía nam.
  2. Sụt sâu. Thung lũng sâu dần, vách đứt gãy cao lên. Nước sông suối đổ về đáy tạo thành những hồ dài, hẹp và rất sâu. Núi lửa mọc lên dọc thung lũng, nơi macma tìm được đường thoát.
  3. Vỏ mỏng tới mức gần như vỏ đại dương. Ở vùng đất thấp phía đông bắc, gần nơi ba vết nứt gặp nhau, vỏ đã mỏng đến mức có nơi nằm thấp hơn mực nước biển, nóng bỏng, đầy hồ muối và núi lửa.
  4. Biển tràn vào. Xa hơn về phía bắc, Biển Đỏ và vịnh Aden là những đại dương non: nước biển đã tràn vào khe nứt, đáy của chúng đang bắt đầu sinh ra vỏ đại dương mới như ở sống núi giữa đại dương.
  5. Thành đại dương rộng. Chặng này không còn thấy ở Đông Phi, nhưng có thể nhìn sang Đại Tây Dương: đó là một vết nứt từng giống hệt, đã mở rộng qua hàng trăm triệu năm.

Năm chặng ấy giống như những khung hình của cùng một đoạn phim, nhưng được bày ra trên những vùng đất khác nhau. Các nhà địa chất xem đây là một trong những phòng thí nghiệm tự nhiên quý giá nhất để hiểu lục địa vỡ ra như thế nào.

Hồ sâu, núi lửa và vùng đất dưới mực nước biển

Khi đáy thung lũng sụt, nước tìm về chỗ thấp. Kết quả là một chuỗi hồ dài hẹp nằm gọn trong lòng thung lũng như nước đọng trong rãnh cày. Hồ Tanganyika ở nhánh phía tây là một trong những hồ nước ngọt sâu nhất thế giới, dài và hẹp đúng hình dạng của khe sụt. Những hồ như thế là bằng chứng sống của sức kéo: hồ càng sâu, đáy thung lũng càng sụt mạnh.

Dọc thung lũng còn có nhiều núi lửa, từ những ngọn núi lửa hình nón cao chót vót phủ tuyết trên đỉnh dù nằm gần xích đạo, tới những núi lửa lạ lùng phun ra loại dung nham hiếm, màu sẫm khi mới phun rồi bạc trắng sau khi gặp không khí ẩm. Hơi nóng lòng đất còn sinh ra suối nước nóng, hồ kiềm, những đồng muối lấp lánh.

Ở vùng tam giác phía đông bắc, nơi ba vết nứt gặp nhau, có những vùng trũng nằm thấp hơn mực nước biển. Ở đó có ruộng muối, hồ axit màu vàng xanh, và hồ dung nham trong miệng núi lửa. Chỉ cần một dải đất thấp ven biển bị vỡ, nước biển có thể tràn vào lấp cả vùng trũng — điều mà theo nhiều nhà khoa học, có thể sẽ xảy ra trong tương lai địa chất.

Hiểu lầm khi nghe "châu Phi đang tách đôi"

Mỗi khi xuất hiện một vết nứt mới ở vùng này, mạng xã hội lại lan truyền những lời đồn. Đây là cách đọc đúng:

Hay ngheĐiều khoa học biết
Một vết nứt dài trên đường sau mưa lớn chứng tỏ châu Phi sắp tách đôi.Nhiều vết nứt như vậy là do nước mưa xói mòn lớp tro, đất mềm lấp trên một đứt gãy cũ. Chúng nằm trong vùng tách giãn nhưng không phải bằng chứng lục địa đang tách nhanh lên.
Châu Phi sẽ tách làm hai trong vài năm tới.Sức kéo ở đây chỉ vài mi-li-mét mỗi năm. Để biển tràn vào cả thung lũng cần hàng triệu đến hàng chục triệu năm, nếu quá trình không dừng giữa chừng.
Một vết nứt đã bắt đầu thì chắc chắn thành đại dương.Nhiều thung lũng tách giãn trong lịch sử đã dừng lại giữa chừng và trở thành lòng chảo chứa trầm tích. Không ai khẳng định chắc thung lũng Đông Phi sẽ thành đại dương.
Ở đây mặt đất có thể sụp ngay dưới chân người.Phần lớn chuyển động diễn ra chậm và đều. Nguy hiểm thật sự đến từ động đất, núi lửa, lũ và đất sụt cục bộ, những thứ cơ quan chức năng địa phương theo dõi và cảnh báo.

Đôi khi, chuyển động ở đây cũng diễn ra theo đợt. Đã có lần ở vùng tam giác phía đông bắc, macma len vào lòng đất làm mặt đất nứt toác một vệt dài hàng chục ki-lô-mét chỉ trong vài tuần. Nhưng đó là sự kiện hiếm, được giới khoa học nghiên cứu kỹ, khác xa những tấm ảnh "nứt đôi lục địa" lan truyền trên mạng.

Đứng trên vách sụt lúc bình minh

Trên lối ngắm cảnh có lan can ở mép một vách đứt gãy, nhóm bạn trẻ dậy sớm đứng chờ mặt trời. Ánh sáng đầu tiên trượt xuống vách đá, rồi trải ra đáy thung lũng phía dưới: những tán keo thưa thớt, một con đường đất đỏ như sợi chỉ, và xa tít là một ngọn núi lửa hình nón tắt từ lâu. Người dẫn đường địa phương chỉ sang vách bên kia, mờ trong sương, và nói rằng hai bức tường ấy đang rời nhau từng chút, chậm đến mức cả đời người chỉ đủ để chúng xa thêm vài gang tay.

Khoảnh khắc ấy là cách tốt nhất để cảm nhận thời gian địa chất. Thung lũng trước mặt rộng hàng chục ki-lô-mét, mà được tạo ra bởi những chuyển động chỉ vài mi-li-mét mỗi năm. Phép nhân giữa cái rất nhỏ và cái rất lâu tạo ra cái rất lớn.

Thung lũng tách giãn còn là nơi lưu giữ nhiều hoá thạch nổi tiếng của tổ tiên loài người, vì những lớp trầm tích hồ và tro núi lửa ở đây vừa vùi lấp nhanh vừa dễ xác định tuổi. Câu chuyện ấy thuộc về một mục từ khác, nhưng nó cho thấy một vết nứt lục địa có thể vừa là phòng thí nghiệm địa chất, vừa là cuốn album gia đình của loài người.

Khi tham quan vùng tách giãn và núi lửa

Thung lũng tách giãn là vùng đất đẹp nhưng đang hoạt động. Vài nguyên tắc chung khi bạn đến những nơi như thế:

  • Đi theo tuyến được phép và có người dẫn đường địa phương, nhất là ở các khu núi lửa, hồ axit, đồng muối nóng.
  • Đứng sau lan can, không ra mép vách đứt gãy để chụp ảnh; đất ở mép vách thường vụn và dễ sạt.
  • Không tự ý đến gần miệng núi lửa đang hoạt động hay vùng có khí bốc lên; khí núi lửa có thể độc dù không ngửi thấy mùi.
  • Theo dõi thông báo chính thức về núi lửa, động đất, lũ quét của nơi mình đến, nhất là mùa mưa.
  • Không mang đá, muối, khoáng vật từ khu bảo tồn về làm kỷ niệm.

Ở Việt Nam, khi gặp tình huống khẩn cấp, bạn gọi 112, 114 hoặc 115 tuỳ việc. Khi đi xa, hãy tìm hiểu trước số khẩn cấp và cách nhận cảnh báo của nước sở tại.

Thung lũng còn đang thay đổi thế nào

Các trạm định vị bằng vệ tinh đặt hai bên thung lũng cho thấy chúng đang xa nhau từng chút mỗi năm. Nhánh phía đông và nhánh phía tây không mở cùng tốc độ, có đoạn hoạt động mạnh, có đoạn gần như ngủ yên. Những trận động đất nhỏ và những đợt phun trào thỉnh thoảng nhắc rằng lòng đất bên dưới vẫn đang làm việc.

Nếu sức kéo tiếp tục, phần đất phía đông thung lũng — gồm một phần sừng châu Phi và vùng ven Ấn Độ Dương — có thể trở thành một khối riêng, tách khỏi phần còn lại của lục địa như Madagascar đã từng tách đi rất lâu trước đây. Nhưng đây là kịch bản cho tương lai rất xa, và các nhà khoa học vẫn bàn xem nó có thật sự xảy ra không.

Với người đọc hôm nay, Đông Phi là bài học về sự kiên nhẫn của Trái Đất: một đại dương có thể đang thành hình ngay dưới chân những đàn linh dương đang gặm cỏ, mà chẳng con vật nào hay biết.

Câu hỏi thường gặp

Thung lũng tách giãn Đông Phi dài bao nhiêu?

Hệ thống thung lũng kéo dài hàng nghìn ki-lô-mét, từ vùng đất thấp phía đông bắc gần Biển Đỏ xuống phía nam qua nhiều nước Đông Phi, chia thành hai nhánh chính. Chiều dài chính xác tuỳ cách các nhà khoa học tính các đoạn nhánh.

Bao giờ châu Phi tách hẳn làm hai?

Không ai biết chắc, và cũng chưa chắc điều đó sẽ xảy ra. Sức kéo hiện nay chỉ vài mi-li-mét mỗi năm. Nếu quá trình tiếp tục, để biển tràn vào thung lũng cần hàng triệu đến hàng chục triệu năm.

Biển Đỏ có liên quan gì đến thung lũng tách giãn?

Biển Đỏ là chặng tiếp theo của cùng một câu chuyện: một vết nứt lục địa đã mở đủ rộng để nước biển tràn vào, và đáy của nó bắt đầu sinh vỏ đại dương mới. Nhìn Biển Đỏ là nhìn thấy tương lai có thể có của thung lũng Đông Phi.

Vì sao các hồ trong thung lũng lại sâu như vậy?

Vì đáy thung lũng là một khối vỏ bị sụt xuống giữa hai vách đứt gãy. Khối này càng sụt, lòng hồ càng sâu, trong khi trầm tích không kịp lấp đầy. Các hồ thường dài và hẹp, nằm dọc theo hướng của thung lũng.

Thung lũng tách giãn có giống sống núi giữa đại dương không?

Về nguyên lý thì giống: cả hai là nơi vỏ bị kéo dãn và macma dâng lên. Khác ở chỗ sống núi nằm dưới đáy biển và đã tạo vỏ đại dương, còn thung lũng Đông Phi phần lớn vẫn đang xé vỏ lục địa, chưa trở thành đại dương.

Có nên đến thung lũng tách giãn khi núi lửa đang hoạt động không?

Chỉ nên đến những khu được cơ quan chức năng địa phương cho phép, đi cùng người dẫn đường và theo dõi cảnh báo chính thức. Khi có thông báo hạn chế hay sơ tán, hãy làm theo ngay, không cố đến gần để quan sát hay chụp ảnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138