HinhThanh.comHình Thành
Lục địa trôi dạt

Sống núi giữa đại dương: nơi đáy biển mới ra đời và đẩy hai bờ xa nhau

Sống núi giữa đại dương là dãy núi ngầm dài nhất Trái Đất, nơi macma dâng lên tạo đáy biển mới, ghi lại từ trường cổ thành những dải đối xứng hai bên.

Rounded pillow lava mounds of dark basalt exposed on a rocky shoreline at low tide, close-up of glassy cracked rinds with green algae, overcast silver light

Sống núi giữa đại dương là một dãy núi ngầm dài hàng chục nghìn ki-lô-mét chạy vòng quanh Trái Đất như đường chỉ khâu trên quả bóng chày. Dọc trục của nó, hai mảng kiến tạo tách xa nhau, macma từ dưới sâu dâng lên lấp khe hở rồi nguội thành đá bazan, tạo ra đáy biển mới. Mỗi năm, nhà máy ngầm ấy "in" thêm vài xăng-ti-mét đáy đại dương, đẩy hai bờ lục địa xa nhau dần.

Gần như toàn bộ dãy núi này chìm dưới hàng nghìn mét nước, nên trong suốt lịch sử loài người không ai biết nó tồn tại cho tới khi có cách đo độ sâu đáy biển. Mục từ này kể sống núi được sinh ra thế nào, đáy biển mới lớn lên ra sao, và vì sao những dải từ tính trong đá trở thành chìa khoá của cả câu chuyện lục địa trôi.

Dãy núi lớn nhất mà không ai thấy

Nếu rút cạn nước các đại dương, thứ đầu tiên đập vào mắt bạn sẽ không phải Himalaya mà là một dãy núi liền mạch uốn lượn qua giữa Đại Tây Dương, vòng xuống phía nam châu Phi, qua Ấn Độ Dương, vòng quanh Nam Cực rồi chạy lên Thái Bình Dương. Tính tổng chiều dài, nó là dãy núi dài nhất hành tinh.

Dãy núi ấy không nhọn hoắt như núi trên đất liền. Nó giống một cái lưng rộng phồng lên, cao hơn đáy biển hai bên vài nghìn mét, sườn thoai thoải trải ra hàng trăm ki-lô-mét. Ở những đoạn tách giãn chậm, như giữa Đại Tây Dương, ngay trên đỉnh có một thung lũng sụt hẹp và sâu, như vết chẻ trên một ổ bánh mì nướng. Ở những đoạn tách nhanh hơn, đỉnh trơn và bằng hơn.

Dãy núi cũng không liền một đường thẳng mà bị cắt khúc bởi vô số đứt gãy ngang, khiến nó trông như một chuỗi bậc thang lệch nhau. Mỗi đoạn có thể dịch sang bên vài chục ki-lô-mét so với đoạn kế tiếp.

Một mẩu đáy biển ra đời: từng chặng

Hãy đi theo một mẩu đá từ lúc nó còn là đá nóng sâu dưới sống núi:

  1. Hai mảng kéo xa nhau ở trục sống núi, khiến đá nóng của lớp phủ bên dưới dâng lên để lấp chỗ trống.
  2. Khi dâng lên, áp suất trên khối đá giảm. Đá nóng ở áp suất thấp hơn thì dễ nóng chảy hơn, nên một phần của nó tan chảy thành macma, giống như nồi áp suất mở nắp làm nước bên trong sôi bùng lên.
  3. Macma tụ lại thành những túi bên dưới trục sống núi, một phần len vào các khe nứt dựng đứng và nguội lại bên trong thành những bức tường đá.
  4. Một phần trào ra đáy biển. Gặp nước lạnh, lớp ngoài của dòng dung nham đông cứng gần như tức thì, bên trong vẫn nóng chảy và tiếp tục đùn ra, tạo những khối tròn như chiếc gối xếp chồng, gọi là dung nham gối.
  5. Lớp đá mới nguội dần, dày lên, rồi bị mảng mang đi dần ra xa trục, nhường chỗ cho lớp đá mới hơn. Càng xa trục, đáy biển càng già, càng lạnh, càng nặng và càng nằm sâu hơn.

Cả chu trình ấy lặp lại không ngừng dọc hàng chục nghìn ki-lô-mét sống núi. Phần lớn hoạt động núi lửa trên Trái Đất diễn ra lặng lẽ ở đây, dưới đáy biển, không ai trông thấy.

Những dải từ tính: cuộn băng ghi âm của đáy biển

Từ trường Trái Đất không cố định hướng mãi mãi. Trong lịch sử, cực từ bắc và cực từ nam đã nhiều lần đổi chỗ cho nhau, cách nhau những khoảng thời gian không đều, từ hàng chục nghìn năm đến hàng triệu năm, có lúc còn lâu hơn nữa. Kim la bàn nếu sống được hàng triệu năm sẽ có những lúc chỉ ngược lại.

Khi dung nham bazan nguội ở trục sống núi, những hạt khoáng chứa sắt trong nó xoay theo hướng từ trường lúc đó rồi bị "đóng băng" trong đá. Đáy biển mới liên tục sinh ra rồi bị đẩy sang hai bên, nên mỗi thời kỳ từ trường để lại một dải đá có cùng hướng từ. Hai bên trục, các dải giống nhau như hai nửa của một bức tranh gấp đôi.

Khi tàu khảo sát kéo máy đo từ qua sống núi, người ta thấy đúng mô hình sọc vằn đối xứng ấy. Không có cách giải thích nào gọn hơn việc đáy biển sinh ra ở trục và tách dần sang hai bên. Giống như cuộn băng từ của máy ghi âm cũ chạy ra từ giữa, đáy biển đã lặng lẽ ghi lại lịch sử từ trường suốt hàng triệu năm.

Vỏ đại dương và vỏ lục địa: hai chất liệu khác hẳn

Hiểu sống núi cũng là hiểu vì sao đáy biển và lục địa khác nhau đến vậy:

Đặc điểmVỏ đại dươngVỏ lục địa
Sinh ra ở đâuLiên tục ở sống núi giữa đại dươngHình thành dần qua hàng tỷ năm, chủ yếu quanh các vùng mảng va nhau
Đá chínhĐá bazan sẫm màu, nặngNhiều loại, phổ biến là đá sáng màu, nhẹ hơn như đá hoa cương
Độ dàyMỏng, thường chỉ vài ki-lô-métDày hơn nhiều, có nơi vài chục ki-lô-mét, dưới núi cao còn dày hơn
TuổiTrẻ, phần lớn không quá khoảng hai trăm triệu nămCó những khối già hàng tỷ năm
Số phậnCuối cùng phần lớn chìm trở lại lòng đất ở rãnh biểnNhẹ nên khó chìm, tồn tại rất lâu trên bề mặt

Từ bảng này có thể thấy vì sao nói đáy biển là "băng chuyền": nó sinh ra ở một đầu, chạy qua đại dương, rồi biến mất ở đầu kia. Lục địa là những chiếc hộp nổi trên băng chuyền ấy.

Lớp bùn đáy biển cũng biết đếm năm

Ngoài từ tính, còn một cách khác để kiểm tra đáy biển sinh ra ở sống núi: nhìn vào lớp bùn phủ lên trên. Dưới đáy đại dương sâu, trầm tích lắng xuống cực chậm — xác sinh vật phù du li ti, bụi do gió mang ra từ lục địa, tro núi lửa — mỗi nghìn năm chỉ dày thêm một chút, mỏng như lớp bụi bám trên nóc tủ lâu ngày không lau.

Nếu đáy biển sinh ra ở sống núi rồi trôi dần ra xa, thì càng gần trục, đáy biển càng mới, lớp bùn phủ trên càng mỏng. Càng xa trục, đáy càng già, lớp bùn càng dày, và lớp bùn sát đá bazan càng cổ. Đó đúng là điều các tàu khoan sâu tìm thấy khi lấy mẫu ở nhiều điểm trên một đường cắt ngang sống núi.

Hai cách đo độc lập — sọc từ tính trong đá và độ dày, tuổi của bùn phủ — cho ra cùng một bức tranh. Trong khoa học, khi hai chiếc thước đo khác nhau cùng chỉ một con số, người ta mới thật sự yên tâm. Từ đó, việc đáy đại dương sinh ra ở sống núi trở thành một trong những điều chắc chắn nhất của khoa học Trái Đất.

Chỗ sống núi ngoi lên khỏi mặt nước

Trên bờ một hòn đảo núi lửa vùng Bắc Đại Tây Dương, lúc thuỷ triều rút, một cô giáo dẫn nhóm học sinh đi trên lối mòn dọc bờ đá. Cô dừng lại trước những khối đá đen tròn trịa chất lên nhau, mặt ngoài nứt nẻ như vỏ bánh mì, có lớp bóng như thuỷ tinh. Cô bảo cả nhóm nhìn kỹ nhưng không cạy: đây là dung nham gối, sinh ra khi dung nham phun dưới nước lạnh, giống hệt những gì đang diễn ra dưới đáy đại dương lúc này.

Có vài nơi trên Trái Đất mà sống núi giữa đại dương nhô lên khỏi mặt biển, phổ biến nhất là ở hòn đảo băng giá vùng Bắc Đại Tây Dương. Ở đó, nguồn macma dồi dào bất thường đã chất đá chồng lên cao tới mức thành đảo, cho phép người ta đứng ngay trên ranh giới đang tách giãn.

Dung nham gối cũng có thể lộ ra ở những vùng núi trên đất liền, nơi một mẩu đáy biển cổ bị đẩy lên khi các mảng va nhau. Gặp chúng trên núi là gặp một mẩu đáy đại dương đã đi một hành trình rất dài.

Hiểu lầm phổ biến về sống núi

"Sống núi là núi lửa phun dữ dội liên tục." Phần lớn hoạt động ở đây là những đợt phun lặng lẽ, dung nham trào ra từ từ dưới áp lực của hàng nghìn mét nước. Không có những cột tro khổng lồ như núi lửa trên cạn.

"Macma ở sống núi có sẵn từ một biển đá lỏng." Macma sinh ra tại chỗ khi đá nóng dâng lên và được giảm áp, chứ không hút từ một biển dung nham ngầm. Bên dưới sống núi chủ yếu vẫn là đá rắn.

"Trái Đất phình to ra vì đáy biển mới cứ sinh ra mãi." Đáy biển mới ở sống núi được bù bằng đáy biển cũ chìm xuống ở các rãnh sâu. Nhìn tổng thể, diện tích bề mặt gần như không đổi.

"Sống núi chỉ có ở Đại Tây Dương." Sống núi ở Đại Tây Dương nổi tiếng vì nằm giữa hai bờ khớp nhau, nhưng hệ thống sống núi trải qua mọi đại dương lớn, nối thành một mạng gần như liền mạch.

Sống núi đang thay đổi thế nào

Sống núi không đứng yên. Có đoạn tách nhanh, có đoạn tách chậm, có đoạn đang nhảy sang vị trí mới. Các vùng gần sống núi thường xuyên có những trận động đất nhỏ dưới đáy biển, phần lớn không ai cảm thấy trên đất liền.

Trên những hòn đảo nằm ngay trên sống núi, người dân sống chung với các khe nứt mở rộng dần, những cánh đồng dung nham mới, những vùng đất nóng. Họ làm được điều đó vì có hệ thống quan trắc và cảnh báo của cơ quan chức năng. Nếu bạn đến những nơi như vậy, hãy đi đúng tuyến, tôn trọng các vùng bị rào chắn và theo dõi thông báo chính thức, nhất là khi có dấu hiệu núi lửa hoạt động.

Trong tương lai xa, chính những sống núi đang mở rộng sẽ quyết định đại dương nào lớn lên. Đại Tây Dương còn rộng ra chừng nào sống núi ở giữa nó còn hoạt động và chưa có rìa nào bắt đầu chìm xuống. Câu chuyện của các lục địa vì vậy được viết ở nơi sâu thẳm mà rất ít người từng tận mắt nhìn thấy.

Câu hỏi thường gặp

Sống núi giữa đại dương cao bao nhiêu?

Sống núi thường cao hơn đáy biển xung quanh vài nghìn mét, nhưng đỉnh của nó vẫn nằm sâu dưới mặt nước ở phần lớn chiều dài. Chỉ ở vài nơi có nguồn macma dồi dào bất thường, sống núi mới nhô lên khỏi mặt biển thành đảo.

Đáy biển mới sinh ra nhanh cỡ nào?

Mỗi đoạn sống núi có tốc độ riêng, phổ biến từ vài xăng-ti-mét đến hơn mười xăng-ti-mét mỗi năm tính cho cả hai bên cộng lại. Sau một triệu năm, một đoạn sống núi có thể đã tạo thêm hàng chục ki-lô-mét đáy biển.

Vì sao đáy biển gần sống núi nông hơn?

Đá vừa sinh ra còn nóng nên nở ra và nhẹ hơn, làm đáy biển phồng lên. Khi bị đẩy ra xa, đá nguội dần, co lại, đặc hơn và lún xuống, nên đáy đại dương càng xa sống núi càng sâu hơn.

Dung nham gối là gì?

Đó là dung nham phun ra dưới nước. Lớp ngoài gặp nước lạnh đông cứng ngay, bên trong vẫn nóng chảy và tiếp tục đẩy ra, tạo những khối tròn như chiếc gối chồng lên nhau. Thấy dung nham gối trên cạn là dấu hiệu chỗ đó từng là đáy biển.

Từ trường Trái Đất đảo chiều có nguy hiểm không?

Từ trường đã đảo chiều nhiều lần trong lịch sử địa chất, mỗi lần diễn ra qua thời gian rất dài. Trong mục từ này, điều đáng chú ý là các lần đảo chiều được đá đáy biển ghi lại, giúp các nhà khoa học đọc được tuổi và tốc độ hình thành của đáy đại dương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138