HinhThanh.comHình Thành
Lục địa trôi dạt

Pangaea là gì: siêu lục địa cuối cùng ghép lại rồi vỡ ra như thế nào

Pangaea là siêu lục địa gom gần hết đất liền vào một khối, hình thành hơn 300 triệu năm trước rồi vỡ dần từ khoảng 200 triệu năm trước thành các châu lục hôm nay.

Red sandstone desert cliffs with cross-bedded dune layers glowing at sunset, ancient wind-blown sand turned to stone, low angle looking up the cliff face, a lone juniper tree

Pangaea là siêu lục địa từng gom gần như toàn bộ đất liền của Trái Đất vào một khối duy nhất, hình chữ C khổng lồ vắt từ cực bắc xuống cực nam, bao quanh là một đại dương mênh mông. Nó ghép xong hơn ba trăm triệu năm trước, tồn tại khoảng một trăm triệu năm, rồi bắt đầu nứt vỡ từ khoảng hai trăm triệu năm trước, và các mảnh vỡ trôi đi thành những châu lục bạn thấy trên bản đồ ngày nay.

Tên Pangaea ghép từ tiếng Hy Lạp, nghĩa là "toàn bộ đất liền". Nhưng nó không phải siêu lục địa đầu tiên, cũng sẽ không phải cuối cùng. Mục từ này đi theo dòng thời gian: những mảnh nào ghép thành Pangaea, sống trên đó ra sao, nó vỡ theo thứ tự nào và vì sao các nhà khoa học tin nó từng có thật.

Trước Pangaea: những lần ghép và tách cũ hơn

Nếu bạn tưởng Pangaea là trạng thái "ban đầu" của các lục địa, đó là một hiểu lầm rất phổ biến. Trái Đất đã khoảng 4,6 tỷ năm tuổi, còn Pangaea chỉ ghép xong vài trăm triệu năm trước. Trong khoảng thời gian dài gấp hơn mười lần ấy, các khối lục địa đã nhiều lần xô vào nhau thành một khối lớn rồi lại tách ra.

Các nhà khoa học đặt tên cho vài siêu lục địa cổ hơn. Rodinia là cái tên quen thuộc nhất, được cho là tồn tại khoảng một tỷ năm trước. Cũ hơn nữa còn có những siêu lục địa giả định khác, nhưng càng lùi xa thì bằng chứng càng mờ, vì đá cổ đã bị nung, bị ép, bị bào mòn nhiều lần. Hình dạng của chúng vì vậy còn nhiều tranh luận, giống như ghép một bức tranh mà nửa số mảnh đã bị nước làm nhoè.

Quy luật ghép rồi tách lặp đi lặp lại ấy được gọi là chu kỳ siêu lục địa. Một vòng kéo dài hàng trăm triệu năm: đại dương mở ra, già đi, bắt đầu bị nuốt xuống ở mép, khép lại, các lục địa va nhau dựng núi, rồi khối lớn lại nứt ra ở chỗ khác. Pangaea chỉ là vòng gần nhất, nên cũng là vòng được hiểu rõ nhất.

Pangaea qua từng chặng

Các con số dưới đây là mốc tròn mà sách phổ thông thường dùng; từng vùng có thể sớm hơn hay muộn hơn hàng triệu năm.

ChặngChuyện gì xảy raKhoảng thời gianDấu vết còn thấy
Các khối lớn tiến lại gầnKhối phía nam (gọi là Gondwana, gồm Nam Mỹ, châu Phi, Ấn Độ, Úc, Nam Cực) và các khối phía bắc dần áp sát nhaukéo dài nhiều chục triệu năm, trước khoảng 300 triệu nămđai núi cổ đã mòn thấp ở bờ đông Bắc Mỹ, ở Tây Âu
Pangaea ghép xongGần hết đất liền thành một khối, bao quanh là đại dương Panthalassa; phía đông có một vịnh biển lớn là biển Tethyskhoảng hơn 300 triệu năm trướcđá trầm tích sa mạc rộng lớn, đá muối
Pangaea còn nguyên khốiSự sống trên cạn lan rộng; những con khủng long đầu tiên xuất hiện khi khối đất còn liềnkhoảng từ 300 tới 200 triệu năm trướchoá thạch cùng loài trải trên nhiều châu lục cách xa nhau ngày nay
Vết nứt đầu tiênBắc Mỹ tách khỏi Tây Phi, mở ra phần giữa Đại Tây Dươngtừ khoảng 200 triệu năm trướcnhững dải đá bazan cổ hai bên bờ Đại Tây Dương
Phía nam vỡ tiếpNam Mỹ rời châu Phi; Ấn Độ, Úc, Nam Cực lần lượt tách ratrải dài hàng chục triệu năm sau đóbờ biển hai bên Nam Đại Tây Dương khớp nhau
Thành bản đồ hôm nayCác mảnh vẫn trôi; Ấn Độ va châu Á, Úc đi lên phía bắcvẫn đang tiếp diễnHimalaya, Đại Tây Dương ngày càng rộng

Bảng cho thấy Pangaea không vỡ "một phát" như chiếc đĩa rơi. Nó nứt dần, chỗ này trước, chỗ kia sau, mỗi vết nứt mất hàng triệu năm mới thành một đại dương thật sự.

Sống trên một lục địa duy nhất

Thử hình dung đứng giữa Pangaea. Khối đất rộng đến mức nhiều vùng nằm cách biển hàng nghìn ki-lô-mét. Hơi ẩm từ đại dương khó vào sâu tới đó, nên lòng siêu lục địa có những vùng khô hạn mênh mông, có những biển cát lớn mà sau này bị vùi lấp, ép thành đá cát với những lớp xiên chéo — dấu vết của cồn cát cổ còn thấy được ở vách đá ngày nay.

Không có đại dương chia cắt, nhiều loài động vật và thực vật trên cạn có thể lan rất rộng. Đó là lý do một số loài bò sát cổ và cây dương xỉ hạt cổ để lại hoá thạch ở những nơi giờ đây cách nhau cả một đại dương. Với các nhà nghiên cứu sự sống xưa, đó là manh mối mạnh: một con vật nhỏ sống ở nước ngọt không thể bơi qua biển khơi, vậy hai nơi có hoá thạch của nó hẳn từng nằm sát nhau.

Bờ biển của Pangaea cũng ngắn hơn nhiều so với tổng bờ biển của các châu lục ngày nay. Ít bờ biển nghĩa là ít vùng nước nông ven bờ, nơi sinh vật biển đông đúc nhất. Một số nhà khoa học cho rằng điều đó có ảnh hưởng tới sự đa dạng của sự sống biển thời ấy, nhưng đây vẫn là giả thuyết được bàn luận.

Vì sao Pangaea vỡ ra

Một khối lục địa khổng lồ giống như chiếc nắp đậy lên nồi. Lục địa dày, cách nhiệt tốt hơn đáy biển, nên nhiệt từ lòng đất có thể bị giữ lại bên dưới nó lâu ngày. Nhiều nhà khoa học ủng hộ giả thuyết rằng sức nóng tích tụ ấy làm vỏ phía trên phồng lên, mỏng đi, rồi nứt.

Song song đó, ở mép các khối, đáy đại dương già vẫn đang chìm xuống và kéo căng lục địa về nhiều hướng. Khi vỏ bị kéo, nó mỏng ra như miếng bột bánh bị căng, xuất hiện những thung lũng sụt dài. Macma dâng lên theo các khe nứt, đổ thành những dải đá bazan rộng. Nếu vết nứt tiếp tục, nước biển tràn vào, và một đại dương non ra đời.

Không phải mọi vết nứt đều đi tới cùng. Có những thung lũng sụt bắt đầu mở rồi dừng lại giữa chừng, nằm lại giữa lục địa như một vết sẹo, sau này thành chỗ đọng trầm tích dày, có khi thành lòng chảo chứa dầu khí. Những vết nứt thành công mới trở thành đại dương.

Hình dung một tấm bánh đa nướng phồng lên rồi nứt theo những đường cong ngoằn ngoèo: các mép nứt sau đó sẽ trở thành bờ biển. Vì thế khi nhìn bản đồ, bờ đông Nam Mỹ và bờ tây châu Phi trông như hai mép của một vết rách — đúng là vậy.

Cách các nhà khoa học vẽ lại một thứ không còn tồn tại

Ghép bờ thềm lục địa. Thay vì ghép theo bờ biển (vốn thay đổi theo mực nước biển), người ta ghép theo mép thềm lục địa dưới nước. Các khối ghép vào nhau khít đến bất ngờ, đặc biệt là Nam Mỹ và châu Phi.

Nối các dãy núi cổ. Một số đai núi cổ bị cắt cụt ở bờ biển bên này lại "đi tiếp" ở bờ bên kia đại dương, với cùng loại đá, cùng tuổi, cùng kiểu uốn nếp. Ghép lại, chúng thành một dãy liền.

Đọc từ tính trong đá. Khi đá núi lửa nguội, những hạt khoáng chứa sắt trong đó ghi lại hướng từ trường Trái Đất lúc ấy, như chiếc kim la bàn bị đóng băng. Đọc hướng kim, người ta suy ra vĩ độ cũ của khối đá và lần ngược đường đi của nó.

Đặt hoá thạch và dấu vết khí hậu lên bản đồ. Dấu vết sông băng cổ ở những nơi nay nóng bức, hay than đá hình thành từ những khu rừng cổ ở những nơi nay phủ băng quanh năm, chỉ hợp lý khi đặt các lục địa về vị trí cũ trong Pangaea.

Đứng trước một vách đá sa mạc

Một nhóm bạn đứng dưới chân vách đá cát đỏ ở một vùng sa mạc, nắng chiều rọi xiên làm hiện rõ những đường vân nghiêng chạy chéo nhau trong đá. Người dẫn đường địa phương đưa tay vuốt theo một lớp: đây từng là sườn của một cồn cát, gió thời Pangaea đã đẩy cát trượt xuống theo hướng này. Cả nhóm im lặng một lúc, tưởng tượng một biển cát khô cháy giữa siêu lục địa, xa biển hàng nghìn ki-lô-mét.

Những vách đá như thế là trang sách của thời Pangaea. Hướng nghiêng của lớp cát cho biết gió thổi hướng nào; muối và thạch cao kết tinh trong đá kể về những hồ nước mặn bốc hơi dưới nắng. Đặt hàng trăm trang sách như thế lên bản đồ, các nhà khoa học vẽ được khí hậu của một thế giới không còn.

Khi tham quan những vách đá cổ như vậy, hãy đi trên lối đã mở, không khắc tên, không cạy đá mang về. Mỗi lớp đá mất hàng triệu năm để hình thành, còn một vết khắc chỉ cần vài phút để làm hỏng nó mãi mãi.

Pangaea sẽ quay lại không?

Nếu chu kỳ siêu lục địa tiếp tục, câu trả lời là có — theo một cách nào đó. Các nhà khoa học đã đưa ra nhiều mô hình cho siêu lục địa tương lai, khác nhau ở chỗ đại dương nào sẽ khép lại: Đại Tây Dương hay Thái Bình Dương. Tất cả đều là giả thuyết, dựa trên hướng đi hiện nay của các mảng kéo dài ra hàng trăm triệu năm.

Một điều khá chắc là khối đất mới sẽ không giống Pangaea. Các mảnh đã đổi chỗ, đã va những mảnh khác, đã mọc thêm núi, mòn đi núi cũ. Giống như một bộ bài được xào lại: cùng những lá ấy nhưng thứ tự đã khác.

Với người đọc hôm nay, Pangaea là lời nhắc rằng tấm bản đồ treo trong lớp học không phải bản đồ vĩnh viễn. Nó chỉ là một khung hình dừng lại giữa một bộ phim dài hàng tỷ năm, mà trong đó Pangaea chỉ là một cảnh.

Câu hỏi thường gặp

Pangaea tồn tại bao lâu?

Theo những mốc phổ thông, Pangaea ghép xong vào khoảng hơn 300 triệu năm trước và bắt đầu nứt vỡ từ khoảng 200 triệu năm trước. Như vậy nó giữ nguyên dạng một khối trong chừng một trăm triệu năm, dù có vùng đã nứt sớm hơn.

Pangaea có phải siêu lục địa đầu tiên không?

Không. Trước Pangaea còn có những siêu lục địa cổ hơn, trong đó Rodinia được nhắc nhiều nhất, tồn tại khoảng một tỷ năm trước. Pangaea chỉ là vòng gần đây nhất của chu kỳ ghép rồi tách mà các lục địa đã trải qua nhiều lần.

Khủng long có sống trên Pangaea không?

Có. Những con khủng long đầu tiên xuất hiện khi Pangaea còn là một khối liền, và chúng tiếp tục sống suốt thời gian siêu lục địa tách ra. Vì vậy hoá thạch của nhiều nhóm khủng long cổ có mặt trên nhiều châu lục khác nhau.

Gondwana và Laurasia là gì?

Đó là tên hai khối lớn liên quan đến Pangaea. Gondwana ở phía nam, gồm Nam Mỹ, châu Phi, Ấn Độ, Úc, Nam Cực. Laurasia ở phía bắc, gồm Bắc Mỹ và phần lớn châu Á, châu Âu. Khi Pangaea vỡ, hai khối này tách nhau trước rồi mới vỡ tiếp.

Việt Nam ở đâu trong Pangaea?

Phần đất Việt Nam ngày nay thuộc những mảnh lục địa nhỏ ở rìa phía đông, giáp biển Tethys. Vị trí chính xác của từng mảnh vẫn được các nhà địa chất nghiên cứu, nên các bản vẽ thường chỉ thể hiện khu vực này một cách gần đúng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138