Lục địa trôi dạt là chuyện mặt đất dưới chân bạn không đứng yên: lớp vỏ cứng của Trái Đất vỡ thành nhiều mảnh lớn, gọi là mảng kiến tạo, và các mảng ấy trườn đi mỗi năm vài xăng-ti-mét, cỡ tốc độ móng tay bạn mọc dài ra. Lục địa nằm trên các mảng nên đi theo, như những chiếc lá dính trên tấm bè đang trôi.
Vài xăng-ti-mét thì chẳng ai cảm thấy. Nhưng nhân lên với hàng trăm triệu năm, chuyến đi chậm ấy đủ để xé một siêu lục địa thành nhiều mảnh, mở ra cả một đại dương, dựng lên những dãy núi cao nhất hành tinh. Mục từ này kể lại ý tưởng cốt lõi đó: thứ gì đang trôi, trôi trên cái gì, nhanh đến đâu và vì sao các nhà khoa học tin vào điều nghe như chuyện hoang đường này.
Thứ gì đang trôi: lớp vỏ vỡ như vỏ trứng luộc
Hãy hình dung một quả trứng luộc bị gõ nhẹ: vỏ nứt thành nhiều mảnh nhưng vẫn ôm sát lòng trắng. Trái Đất cũng có một lớp ngoài cứng như thế, các nhà địa chất gọi là thạch quyển — gồm lớp vỏ và phần trên cùng của lớp phủ bên dưới, dày từ vài chục đến hơn một trăm ki-lô-mét. So với bán kính hơn sáu nghìn ki-lô-mét của hành tinh, đó chỉ là một lớp áo mỏng.
Thạch quyển không liền một khối mà vỡ thành khoảng bảy, tám mảng lớn và nhiều mảng nhỏ hơn. Có mảng mang cả một lục địa lẫn đáy đại dương bên cạnh, như mảng Á – Âu mà Việt Nam nằm trên đó. Có mảng gần như toàn là đáy biển, như mảng Thái Bình Dương. Ranh giới giữa các mảng không trùng với bờ biển mà chạy ngang đáy đại dương, xuyên qua núi, có khi cắt ngang cả một đất nước.
Vì vậy cái tên "lục địa trôi dạt" thật ra hơi lệch: không phải lục địa một mình lướt trên biển, mà cả tấm mảng mang nó cùng đi. Các nhà khoa học ngày nay dùng tên kiến tạo mảng cho bức tranh đầy đủ, còn "lục địa trôi dạt" là cái tên cũ, gần gũi, kể đúng cái phần mắt người dễ hình dung nhất.
Trôi trên cái gì: lớp đá rắn mà vẫn "chảy"
Chữ "trôi" dễ khiến bạn nghĩ bên dưới là một biển đá lỏng sôi sùng sục. Thực ra lớp phủ dưới các mảng gần như toàn là đá rắn. Điều kỳ lạ là đá ấy, khi bị nung nóng và ép dưới sức nặng khổng lồ trong hàng triệu năm, có thể biến dạng và dịch chuyển cực chậm, giống như một khối sáp ong để gần bếp: cầm lên thấy cứng, nhưng để lâu nó võng xuống và chảy xệ.
Ngay bên dưới thạch quyển có một đới mềm hơn, nóng hơn, các nhà địa chất gọi là quyển mềm. Đá ở đây vẫn rắn nhưng đủ dẻo để các mảng phía trên trượt qua, như tấm thảm trượt trên sàn lau còn ướt. Chỗ này chỉ có một tỷ lệ nhỏ đá nóng chảy len giữa các hạt khoáng, chứ không phải một đại dương macma — macma là đá nóng chảy trong lòng đất.
Hình dung đúng chỗ này giúp bạn tránh một hiểu lầm rất phổ biến: núi lửa phun không phải vì "lục địa nổi trên biển lửa" bị thủng. Macma chỉ hình thành ở những nơi đặc biệt — chỗ các mảng tách ra, chỗ một mảng chìm xuống, hay trên những cột đá nóng từ sâu bốc lên — và đó là câu chuyện của những mục từ khác trên Hình Thành.
Nhanh đến đâu: so với những thứ quen thuộc
Tốc độ của các mảng khác nhau tuỳ nơi, nhưng đều nằm trong khoảng vài xăng-ti-mét mỗi năm. Đặt cạnh những thứ quen thuộc, con số bỗng dễ hình dung hơn:
| Thứ đang chuyển động | Nhanh cỡ nào | Sau 1 triệu năm đi được |
|---|---|---|
| Mảng chậm, như phần lớn mảng Á – Âu | chừng một, hai xăng-ti-mét mỗi năm, chậm hơn móng tay mọc | khoảng mười, hai mươi ki-lô-mét |
| Hai bờ Đại Tây Dương tách nhau | vài xăng-ti-mét mỗi năm, cỡ tốc độ móng tay mọc | vài chục ki-lô-mét |
| Mảng Thái Bình Dương, thuộc loại nhanh | gần mười xăng-ti-mét mỗi năm, cỡ tóc mọc | gần một trăm ki-lô-mét |
| Một con ốc sên bò | vài xăng-ti-mét mỗi phút | chỉ cần vài phút là vượt quãng đường mảng nhanh nhất đi trong cả một năm |
Cột cuối mới là điều đáng nhớ. Một trăm ki-lô-mét sau một triệu năm nghe chậm, nhưng Trái Đất đã khoảng 4,6 tỷ năm tuổi. Trong khoảng thời gian ấy, các mảng có đủ thời gian để đi vòng quanh hành tinh hơn một lần, ghép lại rồi tách ra nhiều lượt.
Ngày nay các nhà khoa học không cần đoán: những trạm thu tín hiệu vệ tinh định vị đặt cố định trên đá gốc ở khắp các lục địa cho thấy khoảng cách giữa chúng thay đổi đều đặn từng mi-li-mét mỗi năm, đúng hướng mà lý thuyết dự đoán.
Ba kiểu gặp nhau ở ranh giới mảng
Hai mảng tách xa nhau. Ở đây đá nóng từ dưới sâu dâng lên lấp chỗ trống, nguội lại thành vỏ mới. Dưới đáy đại dương, kiểu ranh giới này tạo nên dãy núi ngầm dài nhất hành tinh; trên đất liền, nó xé lục địa thành thung lũng sâu, như vùng Đông Phi đang trải qua.
Hai mảng xô vào nhau. Khi một mảng mang đáy đại dương nặng gặp mảng khác, nó chúi xuống bên dưới và chìm vào lòng đất, để lại rãnh biển sâu và một chuỗi núi lửa song song. Khi hai lục địa đều nhẹ, không cái nào chịu chìm, chúng ép nhau dựng lên núi lớn như Himalaya.
Hai mảng trượt ngang qua nhau. Không tạo vỏ mới cũng không nuốt vỏ cũ, hai mảng chỉ cọ sát dọc một đường đứt gãy dài. Đá hai bên bị kéo lệch dần: hàng rào, con suối, cả con đường chạy cắt ngang đường đứt gãy có thể bị bẻ gãy khúc sau nhiều năm.
Giữa mảng thì sao? Phần lõi của một mảng thường yên ả hơn hẳn. Việt Nam nằm trong lòng mảng Á – Âu, cách khá xa những ranh giới hoạt động mạnh nhất, nên không có núi lửa đang phun hay rãnh biển sâu ngay sát bờ. Nhưng "yên ả hơn" không có nghĩa là bất động, vì cả mảng vẫn đang đi.
Hiểu lầm phổ biến và điều khoa học biết
Lục địa trôi dạt là ý tưởng lớn nên cũng sinh ra nhiều hình dung lệch. Vài điều hay gặp nhất:
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Lục địa nổi trên mặt biển như chiếc bè. | Lục địa là phần cao, nhẹ của mảng; cả mảng (gồm đáy biển) di chuyển trên lớp đá dẻo bên dưới, không phải trên nước. |
| Bên dưới mặt đất là biển dung nham. | Lớp phủ gần như toàn là đá rắn, chỉ "chảy" cực chậm qua hàng triệu năm. Đá nóng chảy chỉ có ở một số nơi. |
| Lục địa trôi là chuyện thời khủng long, nay đã dừng. | Các mảng vẫn đi, đo được bằng vệ tinh mỗi năm. Đại Tây Dương hôm nay rộng hơn hôm qua một chút. |
| Một ngày nào đó lục địa sẽ trôi nhanh, bất ngờ. | Tốc độ thay đổi rất chậm qua hàng triệu năm. Những cú giật mạnh cục bộ là động đất ở ranh giới mảng, không phải cả lục địa lao đi. |
| Bản đồ thế giới hiện nay là cố định. | Bản đồ chỉ là một tấm ảnh chụp nhanh của một khoảnh khắc. Hàng trăm triệu năm nữa, hình dạng các châu lục sẽ khác hẳn. |
Điểm chung của mọi hiểu lầm là đánh giá thấp thời gian. Đầu óc con người quen với năm, với đời người; Trái Đất thì tính bằng triệu năm. Lục địa trôi dạt chỉ trở nên hợp lý khi bạn chịu kéo dài thước đo thời gian của mình ra hàng nghìn lần.
Một buổi chiều đứng giữa hai mảng
Trên một cao nguyên dung nham ở vùng Bắc Đại Tây Dương, hai bố con đi dọc lối gỗ dành cho khách tham quan. Bên trái là một vách đá đen dựng đứng, bên phải là một vách khác cách đó vài chục mét, giữa hai vách là một khe đất thấp mọc đầy rêu và cỏ. Cậu bé hỏi vì sao mặt đất lại nứt dài như vết dao cắt bánh. Người bố giải thích: cả vùng đất này nằm trên đường ranh giới giữa mảng Bắc Mỹ và mảng Á – Âu, hai mảng đang kéo xa nhau, nên những khe nứt như thế cứ rộng dần theo năm tháng.
Những nơi như thế là hiếm, vì phần lớn ranh giới tách giãn nằm sâu dưới đáy đại dương. Ở hòn đảo núi lửa nằm vắt ngang sống núi giữa Đại Tây Dương, ranh giới ấy nhô lên khỏi mặt nước, để người ta đi bộ dọc theo nó, thấy những khe nứt song song, những dòng dung nham cũ trải dài.
Mang theo hình ảnh ấy, bạn sẽ thấy mỗi dãy núi, mỗi chuỗi núi lửa trên bản đồ đều có lý do để nằm đúng chỗ của nó: chúng mọc dọc ranh giới mảng như đường chỉ khâu trên một quả bóng.
Điều còn đang thay đổi
Câu chuyện lục địa trôi chưa có đoạn kết. Đại Tây Dương vẫn đang rộng ra. Thái Bình Dương thì đang hẹp lại vì đáy của nó liên tục bị nuốt xuống ở các rãnh biển quanh vành đai. Châu Phi chầm chậm xô lên châu Âu, ép biển Địa Trung Hải. Úc trôi về phía bắc, hướng về phía Đông Nam Á.
Những thay đổi ấy không thể thấy bằng mắt trong một đời người, nhưng để lại dấu vết mà mắt thường nhìn được: núi trẻ còn sắc cạnh, chuỗi núi lửa chạy thành vòng cung, rãnh biển sâu hút song song với bờ. Đọc được những dấu vết đó, bạn đang đọc được chuyến đi của các mảng.
Ở những vùng gần ranh giới mảng hoạt động, chuyển động này cũng gây ra động đất và núi lửa. Nếu bạn sống hay đi qua những nơi đó, hãy nghe cảnh báo chính thức của cơ quan chức năng địa phương, và khi khẩn cấp ở Việt Nam thì gọi 112, 114 hay 115 tuỳ việc. Hiểu vì sao mặt đất chuyển động không có nghĩa là tự đoán được khi nào nó rung.
Câu hỏi thường gặp
Lục địa trôi dạt và kiến tạo mảng khác nhau thế nào?
Lục địa trôi dạt là ý tưởng ban đầu rằng các châu lục từng nằm sát nhau rồi dịch chuyển xa dần. Kiến tạo mảng là bức tranh đầy đủ hơn: cả lớp vỏ cứng vỡ thành nhiều mảng, mảng mang theo cả lục địa lẫn đáy biển, sinh ra và mất đi ở ranh giới.
Con người có cảm nhận được lục địa đang trôi không?
Không cảm nhận được bằng giác quan, vì tốc độ chỉ vài xăng-ti-mét mỗi năm và rất đều. Thứ con người cảm thấy là những cú giật đột ngột ở các đứt gãy, tức động đất, chứ không phải chuyển động trôi chậm của cả mảng.
Việt Nam nằm trên mảng kiến tạo nào?
Việt Nam nằm trên mảng Á – Âu, ở phần phía đông nam của mảng này. Vị trí ấy khá xa những ranh giới hoạt động mạnh nhất như vành đai quanh Thái Bình Dương, nên lãnh thổ không có rãnh biển sâu ngay sát bờ hay núi lửa đang phun.
Làm sao các nhà khoa học đo được lục địa di chuyển?
Họ đặt những trạm thu tín hiệu vệ tinh định vị gắn chặt vào đá gốc ở nhiều nơi, rồi theo dõi toạ độ của chúng qua nhiều năm. Khoảng cách giữa các trạm thay đổi đều đặn từng mi-li-mét, cho biết hướng và tốc độ của từng mảng.
Lục địa có bao giờ ngừng trôi không?
Chừng nào lòng Trái Đất còn nóng thì các mảng còn chuyển động. Sức nóng ấy đến từ nhiệt còn sót lại từ thuở hành tinh hình thành và từ các chất phóng xạ trong đá. Nó nguội rất chậm, nên các mảng sẽ còn đi trong khoảng thời gian dài vô cùng.
Có phải đáy biển cũng đang di chuyển không?
Có. Đáy đại dương là một phần của mảng nên cũng chuyển động, thậm chí nhiều mảng đại dương đi nhanh hơn mảng lục địa. Đáy biển liên tục được sinh ra ở các dãy núi ngầm và bị nuốt xuống lòng đất ở các rãnh sâu.