Đới hút chìm là nơi hai mảng kiến tạo xô vào nhau và mảng nặng hơn — thường là đáy đại dương già, lạnh — chúi xuống bên dưới mảng kia, trượt dần vào lòng Trái Đất như tấm thảm bị kéo tuột vào khe cửa. Ở mặt đất, nó để lại ba dấu vết lớn: một rãnh biển sâu hun hút, một chuỗi núi lửa chạy song song phía sau, và những trận động đất mạnh nhất hành tinh.
Nếu sống núi giữa đại dương là nơi đáy biển ra đời, thì đới hút chìm là nơi nó trở về. Mục từ này đi theo lối "hiểu lầm → hiểu đúng": mỗi mục bắt đầu bằng một hình dung hay gặp, rồi kể điều khoa học biết, để bạn thấy vì sao những chỗ "hút" đáy biển này lại góp phần dựng nên nhiều quần đảo và dãy núi lửa nổi tiếng.
Hiểu lầm: mảng chìm vì bị mảng kia đè xuống
Nghe chữ "hút chìm", nhiều người hình dung một mảng mạnh hơn dùng sức đè mảng yếu hơn xuống. Thật ra mảng đại dương chìm chủ yếu vì chính nó đã quá nặng. Đáy biển sinh ra nóng ở sống núi, càng trôi xa càng nguội, co lại, dày lên. Sau hàng chục triệu năm, nó đặc hơn lớp đá dẻo bên dưới — như một tờ giấy thấm nước dần dần trĩu xuống rồi chìm hẳn khỏi mặt chậu.
Khi tấm đáy biển nặng ấy gặp một mảng khác, nó cúi xuống dưới và bắt đầu chìm theo một góc nghiêng. Phần đã chìm lại kéo phần còn trên bề mặt đi theo. Nhiều nhà khoa học xem sức kéo này là lực quan trọng nhất làm các mảng chuyển động.
Vậy mảng nào sẽ chìm khi hai mảng gặp nhau? Quy tắc đơn giản: mảng nào nặng hơn. Đáy đại dương bằng đá bazan nặng sẽ chìm dưới lục địa nhẹ. Hai đáy đại dương gặp nhau thì tấm già hơn, nguội hơn thường chìm. Còn hai lục địa gặp nhau thì không bên nào chịu chìm sâu — đó là lúc núi lớn được dựng lên, câu chuyện của mục từ về núi.
Ba kiểu gặp nhau và những gì chúng để lại
Ba cách hai mảng xô vào nhau tạo ra ba kiểu địa hình khác hẳn:
| Ai gặp ai | Ai chìm | Để lại trên bề mặt | Ví dụ dễ hình dung |
|---|---|---|---|
| Đáy đại dương gặp đáy đại dương | Tấm già, nặng hơn | Rãnh biển sâu và một chuỗi đảo núi lửa cong như vòng cung | Các quần đảo hình vòng cung ở tây Thái Bình Dương |
| Đáy đại dương gặp lục địa | Đáy đại dương | Rãnh biển sát bờ và một dãy núi lửa chạy dọc mép lục địa | Dãy núi lửa chạy dọc bờ tây Nam Mỹ |
| Lục địa gặp lục địa | Không bên nào chìm sâu được | Núi uốn nếp đồ sộ, cao nguyên rộng | Himalaya và cao nguyên Tây Tạng |
Chú ý cột cuối: không phải mọi chỗ mảng va nhau đều là đới hút chìm. Khi đáy biển giữa hai lục địa đã bị nuốt hết, lục địa chạm lục địa, quá trình hút chìm dừng lại và chuyển sang va chạm. Ấn Độ và châu Á là ví dụ rõ nhất.
Hiểu lầm: rãnh biển sâu là nơi đáy biển bị nứt toác
Rãnh đại dương không phải vết nứt mà là một nếp gấp. Khi mảng đại dương cúi xuống để chìm, bề mặt của nó uốn cong, tạo thành một máng dài và sâu ngay chỗ hai mảng gặp nhau, giống như mép tờ giấy bị bạn ấn xuống dưới mép bàn tạo thành một đường lõm.
Những rãnh này là nơi sâu nhất của đại dương. Rãnh sâu nhất được biết hiện nay nằm ở tây Thái Bình Dương, đáy của nó sâu gần mười một ki-lô-mét dưới mặt biển. Nếu đặt đỉnh Everest cao khoảng 8.849 mét xuống đó, đỉnh núi vẫn còn chìm dưới hơn hai nghìn mét nước.
Rãnh không chỉ sâu mà còn dài, có rãnh kéo dài hàng nghìn ki-lô-mét theo vòng cung của ranh giới mảng. Trầm tích trên đáy biển, khi tới mép rãnh, có phần bị cạo xuống và dồn lại như lớp bọt bị gạt vào thành chậu, chất thành những nêm đá nhàu nát ở mép mảng phía trên. Một số đảo và dãy đồi ven biển thật ra chính là những nêm trầm tích bị dồn lên ấy.
Hiểu lầm: núi lửa mọc lên vì mảng chìm bị "nấu chảy"
Một hình dung phổ biến là mảng đại dương chìm xuống sâu, bị nung nóng rồi tự tan chảy thành dung nham trào lên. Câu chuyện thật tinh tế hơn, và nhân vật chính là nước.
Đáy biển khi chìm mang theo rất nhiều nước, ngậm trong trầm tích và trong khoáng vật của đá bazan. Xuống tới độ sâu khoảng một trăm ki-lô-mét, sức nóng và áp suất "vắt" nước ra khỏi mảng chìm. Nước ấy thấm lên lớp đá nóng của lớp phủ nằm phía trên, và làm điều giống như muối rắc lên nước đá: hạ nhiệt độ nóng chảy xuống. Đá vốn đang rắn bỗng một phần tan ra thành macma.
Macma nhẹ hơn đá xung quanh nên dâng lên, có phần nguội lại trong lòng đất thành đá như đá hoa cương, có phần phun lên mặt thành núi lửa. Vì mảng chìm theo một góc nghiêng, chỗ nó đạt tới độ sâu "vắt nước" nằm cách rãnh biển một khoảng nhất định, nên núi lửa xếp thành một vệt song song với rãnh, có khi uốn cong thành vòng cung. Đó là vì sao bạn thấy những chuỗi núi lửa cong như vành trăng trên bản đồ.
Đứng trên sườn núi nhìn ra chuỗi núi lửa
Buổi chiều trên một con đèo cao ở vùng ven Thái Bình Dương, hai mẹ con đứng trên lối ngắm cảnh có lan can. Trước mặt, những ngọn núi lửa hình nón phủ tuyết đầu xếp hàng về phía chân trời, ngọn nọ cách ngọn kia một quãng gần đều. Đứa con hỏi sao núi lửa lại "đứng xếp hàng". Người mẹ chỉ về phía biển xa mờ: ngoài kia, dưới đáy, có một rãnh sâu chạy song song; tấm đáy biển chìm xuống dưới chỗ mẹ con đang đứng, và nơi nó đủ sâu thì nhả nước ra, nấu chảy đá, mọc thành hàng núi lửa này.
Những cảnh như thế lặp lại quanh gần như toàn bộ rìa Thái Bình Dương: bờ tây châu Mỹ, các quần đảo phía đông châu Á, vòng cung đảo Đông Nam Á. Người ta gọi chung là vành đai lửa Thái Bình Dương, vì phần lớn núi lửa đang hoạt động trên Trái Đất nằm dọc vòng đó.
Việt Nam không nằm trên vành đai này. Các núi lửa ở Tây Nguyên hay ngoài khơi miền Trung có nguồn gốc khác, không gắn với một đới hút chìm, và là câu chuyện của mục từ về núi lửa và về đất nước thành hình.
Vì sao những trận động đất lớn nhất sinh ra ở đây
Mặt tiếp xúc giữa mảng chìm và mảng phía trên không trơn như mặt kính. Ở phần nông, hai mảng bị kẹt vào nhau trong nhiều chục, nhiều trăm năm, trong khi mảng chìm vẫn tiếp tục đẩy tới. Mép mảng phía trên bị kéo cong xuống từ từ, như thanh tre bị bẻ dần mà chưa gãy.
Đến lúc sức ép vượt quá ma sát, chỗ kẹt trượt đột ngột, mép mảng phía trên bật trở lại. Vì mặt tiếp xúc ở đới hút chìm có thể rộng hàng trăm ki-lô-mét, lượng năng lượng giải phóng có thể rất lớn. Phần lớn những trận động đất mạnh nhất từng được ghi nhận đều xảy ra ở các đới hút chìm. Khi đáy biển bị nâng lên hạ xuống đột ngột, nó có thể đẩy cả khối nước phía trên, sinh ra sóng thần.
Đây là lý do các nước nằm dọc các đới hút chìm đầu tư rất nhiều cho trạm quan trắc và hệ thống cảnh báo. Không ai báo trước được ngày giờ của một trận động đất, nhưng hiểu đúng cơ chế giúp xây nhà chắc hơn, quy hoạch bờ biển an toàn hơn, và giúp người dân biết làm theo cảnh báo chính thức thay vì đứng lại tò mò.
Nên và không nên khi đến vùng đới hút chìm
Nhiều vùng gần đới hút chìm là điểm tham quan đẹp, nhưng cũng là nơi có núi lửa đang hoạt động và động đất mạnh. Vài nguyên tắc chung:
- Theo dõi thông báo của cơ quan quan trắc núi lửa, động đất của nước sở tại trước và trong chuyến đi; vùng bị cấm thì không vào.
- Chỉ đi trên các tuyến được phép, có người dẫn đường địa phương ở các khu núi lửa; không tự ý tiến gần miệng núi lửa, khe khí nóng, vùng đất bốc hơi.
- Khi ở ven biển và cảm thấy rung lắc mạnh, làm theo biển chỉ dẫn và hướng dẫn sơ tán của địa phương, không đứng lại ngắm biển.
- Không nhặt đá núi lửa, tro, khoáng vật trong khu bảo tồn mang về; chụp ảnh là đủ.
- Nếu gặp tình huống khẩn cấp khi đang ở Việt Nam, gọi 112, 114 hoặc 115 tuỳ việc; ở nước ngoài, tìm hiểu trước số khẩn cấp nơi mình đến.
Hiểu cơ chế hút chìm giúp bạn biết vì sao vùng đó có núi lửa, nhưng không giúp ai đoán được lúc nào núi lửa phun hay đất rung. Việc đó thuộc về các trạm quan trắc và cảnh báo chính thức.
Hiểu lầm: đáy biển chìm xuống là biến mất vĩnh viễn
Mảng chìm không biến mất ngay. Nhờ những hình ảnh dựng từ sóng động đất truyền qua lòng đất — giống như chụp cắt lớp cơ thể — các nhà khoa học thấy những tấm đá lạnh hơn xung quanh đang chìm sâu vào lớp phủ, có tấm như dừng lại ở độ sâu vài trăm ki-lô-mét, có tấm dường như chìm gần tới ranh giới với nhân.
Trên đường xuống, mảng chìm trả lại cho bề mặt nước, khí và vật chất qua núi lửa. Phần còn lại hoà dần vào lớp phủ qua hàng trăm triệu năm, có thể một ngày nào đó lại dâng lên ở nơi khác. Đới hút chìm vì vậy là một nhà máy tái chế khổng lồ, giữ cho bề mặt Trái Đất không phình to ra khi sống núi liên tục sinh đáy biển mới.
Nhiều nhà khoa học còn cho rằng chính quá trình macma sinh ra ở các đới hút chìm, lặp đi lặp lại qua hàng tỷ năm, đã góp phần dựng nên lớp vỏ lục địa nhẹ, sáng màu — mặt đất mà con người đang sống. Nếu đúng như vậy, mỗi lục địa mang trong mình dấu vết của vô số tấm đáy biển đã chìm.
Câu hỏi thường gặp
Đới hút chìm và rãnh đại dương khác nhau thế nào?
Rãnh đại dương là dấu vết nhìn thấy trên đáy biển, một máng sâu chạy dọc chỗ hai mảng gặp nhau. Đới hút chìm là toàn bộ vùng mảng chìm xuống, gồm rãnh, tấm mảng nghiêng đi sâu vào lòng đất và chuỗi núi lửa phía trên.
Vì sao vành đai lửa Thái Bình Dương có nhiều núi lửa?
Vì quanh rìa Thái Bình Dương có rất nhiều đới hút chìm. Đáy đại dương chìm xuống mang theo nước, nước được vắt ra ở độ sâu lớn làm đá phía trên tan chảy một phần, sinh ra macma nuôi những chuỗi núi lửa dọc vòng cung.
Việt Nam có nằm gần đới hút chìm không?
Lãnh thổ Việt Nam không nằm trên một đới hút chìm đang hoạt động mạnh. Những đới hút chìm gần nhất nằm ở phía đông và phía nam, quanh các quần đảo của Đông Nam Á hải đảo, cách đất liền Việt Nam khá xa.
Mảng chìm xuống sâu bao nhiêu?
Hình ảnh dựng từ sóng động đất cho thấy mảng chìm có thể đi xuống vài trăm ki-lô-mét, và một số tấm dường như chìm gần tới ranh giới giữa lớp phủ và nhân. Độ sâu chính xác khác nhau tuỳ từng đới hút chìm.
Nước biển chìm theo mảng có quay lại mặt đất không?
Có, một phần. Nước bị vắt ra khỏi mảng chìm sẽ thấm lên lớp đá phía trên, làm đá tan chảy thành macma, rồi theo macma phun ra núi lửa dưới dạng hơi nước. Một phần khác có thể bị mang sâu hơn vào lòng đất.
Đới hút chìm có liên quan tới đá quý không?
Có. Nhiệt độ tương đối thấp nhưng áp suất rất cao trong mảng chìm tạo điều kiện cho một số khoáng vật đặc biệt hình thành. Khi một phần đá ấy bị đẩy ngược lên bề mặt, người ta tìm thấy những loại đá hiếm mà nơi khác không có.