Ấn Độ không phải lúc nào cũng nằm dưới chân châu Á. Nó từng là một mảnh của khối lục địa lớn phía nam, sát cạnh châu Phi, Nam Cực, Úc. Khi khối ấy vỡ, mảnh Ấn Độ tách ra và trôi lên phía bắc qua một đại dương cổ, đi vài nghìn ki-lô-mét với tốc độ nhanh khác thường, rồi húc vào châu Á. Cú va chạm kéo dài hàng chục triệu năm ấy dựng lên Himalaya và cao nguyên Tây Tạng, và tới nay vẫn chưa dừng.
Đây có lẽ là chuyến đi nổi tiếng nhất trong lịch sử các lục địa. Mục từ này kể theo hành trình: điểm xuất phát, những chặng đi đường, cú va chạm, và những gì nó còn đang làm với phần còn lại của châu Á — kể cả vùng đất gần Việt Nam.
Điểm xuất phát: một mảnh của khối phía nam
Khi Pangaea còn liền khối, Ấn Độ nằm trong phần phía nam gọi là Gondwana, kẹp giữa châu Phi, Madagascar, Nam Cực và Úc. Bằng chứng còn nằm trong đá: những lớp đá có hoá thạch cây có hạt cổ và dấu vết băng hà ở Ấn Độ trùng với những lớp tương tự ở các lục địa phía nam.
Khi khối phía nam bắt đầu vỡ, Ấn Độ cùng Madagascar tách khỏi châu Phi trước. Sau đó, theo nhiều nghiên cứu vào khoảng chín mươi triệu năm trước, Ấn Độ rời Madagascar và bắt đầu đi riêng. Madagascar ở lại, ngày nay là hòn đảo lớn ngoài khơi châu Phi, như người bạn đồng hành đứng trên bến nhìn con tàu rời đi.
Phía trước Ấn Độ là biển Tethys, một đại dương cổ nằm giữa khối phía nam và châu Á. Để tới được châu Á, Ấn Độ phải đi hết bề rộng của đại dương ấy — và đáy Tethys phải chìm xuống ở phía bắc để nhường đường.
Hành trình qua từng chặng
Các mốc dưới đây là con số tròn hay được dùng; từng nhóm nghiên cứu có thể đưa ra mốc lệch nhau vài triệu năm.
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Khoảng thời gian | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Tách khỏi khối phía nam | Ấn Độ cùng Madagascar rời châu Phi, rồi rời Nam Cực, Úc | thời kỳ khủng long còn sống | đá và hoá thạch giống nhau giữa Ấn Độ và các lục địa phía nam |
| Rời Madagascar | Ấn Độ bắt đầu đi một mình lên phía bắc | khoảng chín mươi triệu năm trước, theo nhiều nghiên cứu | bờ tây Ấn Độ và bờ đông Madagascar |
| Băng qua điểm nóng | Trên đường đi, Ấn Độ đi ngang một nguồn nhiệt sâu, hứng những đợt phun bazan khổng lồ | quanh thời điểm khủng long tuyệt chủng, khoảng 66 triệu năm trước | cao nguyên Deccan với những bậc đá bazan chồng lớp |
| Chạm châu Á | Đáy Tethys chìm hết, mép Ấn Độ chạm mép châu Á | khoảng 50 triệu năm trước, còn bàn cãi | đá đáy biển cổ bị kẹp lại dọc vết nối |
| Húc tiếp | Ấn Độ vẫn đẩy lên phía bắc, ép châu Á co lại và dày lên | đang diễn ra | Himalaya, cao nguyên Tây Tạng, động đất trong vùng |
Nếu nén toàn bộ chuyến đi từ lúc rời Madagascar đến hôm nay vào một ngày, thì Ấn Độ băng đại dương suốt buổi sáng, chạm châu Á lúc gần trưa, và từ đó tới tận nửa đêm vẫn đang húc tiếp. Phần "sau va chạm" dài không kém phần đi đường.
Vì sao Ấn Độ đi nhanh khác thường
Phần lớn các mảng đi chậm cỡ móng tay mọc. Riêng Ấn Độ trong chặng băng qua Tethys được cho là đã đi nhanh hơn nhiều lần, thuộc hàng nhanh nhất từng ghi nhận cho một mảng mang lục địa. Vì sao thì các nhà khoa học còn tranh luận.
Một lời giải thích được nhắc nhiều là sức kéo: phía trước Ấn Độ có một (thậm chí có thể là hai) đới hút chìm, nơi đáy Tethys chúi xuống. Tấm đáy biển đang chìm như sợi dây kéo căng, lôi cả mảng Ấn Độ đi. Một giả thuyết khác cho rằng mảng Ấn Độ mỏng hơn các lục địa khác, có thể do từng bị hâm nóng khi đi qua nguồn nhiệt sâu, nên ít bị "níu" từ bên dưới.
Dù lý do là gì, khi chạm châu Á, tốc độ ấy giảm hẳn. Lục địa không chìm được như đáy biển; Ấn Độ không thể chui xuống dưới châu Á mà phải ép, nén, đẩy. Giống như chiếc xe đang chạy nhanh chuyển sang đẩy một đống cát: vẫn tiến tới, nhưng chậm lại nhiều, và đống cát dồn cao lên trước đầu xe.
Cú va chạm làm gì với châu Á
Khi hai lục địa ép vào nhau, đá ở vùng giáp ranh bị uốn cong, gãy, xếp chồng lên nhau như những tấm thảm bị đẩy dồn vào chân tường. Đá vốn từng nằm dưới đáy biển Tethys bị đẩy lên cao hàng nghìn mét. Đây là lý do người ta tìm thấy đá vôi có hoá thạch sinh vật biển ở những độ cao rất lớn của Himalaya — câu chuyện chi tiết về cách núi được nâng lên là phần của mục từ về núi.
Phía sau Himalaya, vỏ lục địa của châu Á bị ép dày lên gần gấp đôi bình thường, tạo nên cao nguyên Tây Tạng rộng lớn, nơi độ cao trung bình vượt bốn nghìn mét. Có thể hình dung như khi bạn đẩy một tấm khăn bàn, không chỉ mép khăn nhăn lại mà cả vùng khăn phía sau cũng chồm lên.
Ảnh hưởng còn lan xa. Một giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ cho rằng sức ép từ Ấn Độ đã đẩy một số khối đá phía đông, trong đó có khối Đông Dương, trượt dần về phía đông nam dọc theo những đứt gãy lớn. Một trong những đứt gãy quan trọng của vùng chạy theo hướng thung lũng sông Hồng. Mức độ trượt và thời gian cụ thể vẫn còn tranh luận, nhưng ý tưởng ấy cho thấy cú va chạm ở xa hàng nghìn ki-lô-mét vẫn có thể góp phần định hình đất đai gần ta.
Đáy biển cổ bị kẹp giữa hai lục địa
Khi Ấn Độ áp sát châu Á, gần như toàn bộ đáy biển Tethys giữa chúng đã chìm xuống lòng đất. Nhưng không phải tất cả. Có những mảnh đáy đại dương bị kẹt lại, bị đẩy ngược lên và ép giữa hai lục địa như miếng chả kẹp giữa hai lát bánh mì.
Dọc vết nối giữa hai khối, các nhà địa chất tìm thấy những dải đá trông rất lạ giữa vùng núi: đá bazan sẫm màu, dung nham gối vốn chỉ sinh ra dưới nước, đá lớp phủ màu xanh lục, những lớp bùn biển sâu đã hoá đá. Ở trên đất liền, cách biển hàng nghìn ki-lô-mét, chúng là những "tấm hộ chiếu" chứng minh nơi ấy từng là đáy một đại dương.
Vệt đá ấy có tên là đường khâu, giống như vết khâu nối hai mảnh vải. Lần theo nó, người ta vẽ lại được chỗ Tethys khép lại. Ở nhiều vùng núi khác trên thế giới, kể cả những dãy núi rất cổ, những vết khâu tương tự cho thấy các đại dương đã mở ra và khép lại nhiều lần trong lịch sử Trái Đất, đúng như chu kỳ siêu lục địa dự đoán.
Lớp đá bazan bậc thang và người du khách nhỏ
Trên một sườn đồi khô ở cao nguyên miền tây Ấn Độ, một cô bé đi sau bố mẹ dọc con đường mòn, ngước nhìn vách đồi xếp thành những bậc nối nhau như cầu thang khổng lồ. Mỗi bậc là một dòng dung nham bazan đã nguội, chồng lên dòng trước. Bố cô kể rằng mỗi lớp từng là một biển dung nham đổ tràn khi mảnh đất này còn đang trên đường đi lên phía bắc, rất lâu trước khi có con người.
Cao nguyên Deccan là một trong những vùng bazan lớn nhất trên các lục địa. Nó hình thành vào quãng thời gian khủng long tuyệt chủng, và vì sự trùng hợp về thời gian ấy, một số nhà khoa học cho rằng các đợt phun khổng lồ ở đây đã góp phần làm khí hậu toàn cầu xáo trộn. Giả thuyết được nhiều người ủng hộ hơn đặt nguyên nhân chính ở vụ va chạm thiên thạch; vai trò của Deccan vẫn đang được bàn luận.
Điều chắc chắn hơn là những bậc đá ấy ghi lại một chặng đường: khi Ấn Độ đi qua một nguồn nhiệt sâu, đá nóng xuyên qua lục địa phun lên, như lò hàn hàn một vệt trên tấm thép đang trượt qua.
Hiểu lầm phổ biến về chuyến đi của Ấn Độ
"Ấn Độ đã dừng lại sau khi va vào châu Á." Ấn Độ vẫn đang đẩy lên phía bắc vài xăng-ti-mét mỗi năm, đo được bằng vệ tinh. Một phần chuyển động ấy biến thành núi nâng lên, phần khác thành những trận động đất trong khu vực.
"Himalaya mọc lên trong một lần va." Va chạm kéo dài hàng chục triệu năm, núi được nâng lên từng đợt, xen kẽ với mưa gió bào mòn. Dãy núi ngày nay là kết quả của cuộc giằng co lâu dài giữa sức nâng và sức mòn.
"Ấn Độ chui hẳn xuống dưới châu Á." Lục địa nhẹ nên khó chìm sâu. Mép Ấn Độ có thể luồn một phần xuống dưới, nhưng phần lớn sức ép biến thành việc vỏ hai bên bị uốn nếp, xếp chồng và dày lên.
"Đây là chuyện chỉ của Ấn Độ." Cú va chạm ảnh hưởng tới địa hình của cả một vùng rộng lớn châu Á, từ Trung Á tới Đông Nam Á, và có thể đã góp phần thay đổi cả hệ thống gió mùa của khu vực theo một số giả thuyết khí hậu.
Chuyến đi còn tiếp tục
Hôm nay, ở rìa phía bắc của Ấn Độ, cuộc xô đẩy vẫn diễn ra mỗi ngày. Các trạm định vị đặt trên đá ở hai bên dãy núi cho thấy khoảng cách giữa chúng ngắn dần. Năng lượng tích luỹ dọc các đứt gãy lớn ở chân núi thỉnh thoảng giải phóng thành động đất mạnh ở vùng Himalaya và lân cận.
Với người đi núi ở các vùng ấy, nguyên tắc là nghe cảnh báo chính thức, đi tuyến được phép, có người dẫn đường địa phương và chuẩn bị cho độ cao. Hiểu rằng mặt đất dưới chân đang bị ép không có nghĩa là đoán được lúc nào nó rung.
Còn với người đọc ở Việt Nam, câu chuyện Ấn Độ là lời nhắc thú vị rằng những thung lũng, những đứt gãy và dãy núi của miền Bắc nước ta có thể mang dấu ấn của một cú va chạm diễn ra ở rất xa, giữa hai lục địa mà ta thường nghĩ là chẳng liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Ấn Độ va vào châu Á từ bao giờ?
Theo hiểu biết phổ thông, va chạm bắt đầu vào khoảng 50 triệu năm trước. Các nhóm nghiên cứu còn bàn cãi mốc chính xác, vì va chạm diễn ra dần dần, có thể chạm ở một đầu trước rồi mới lan dọc cả vết nối.
Ấn Độ đã đi bao xa?
Từ vị trí trong khối lục địa phía nam tới chỗ hiện nay, Ấn Độ đã di chuyển vài nghìn ki-lô-mét về phía bắc. Đó là một trong những chuyến đi dài nhất mà các nhà khoa học vẽ lại được cho một mảng mang lục địa.
Vì sao gọi là biển Tethys?
Đó là tên các nhà khoa học đặt cho đại dương cổ từng nằm giữa khối lục địa phía nam và châu Á. Đại dương này gần như đã biến mất vì đáy của nó chìm xuống khi Ấn Độ và châu Phi tiến lên phía bắc; dấu vết còn lại nằm trong đá vùng núi.
Himalaya bây giờ còn cao lên không?
Sức ép từ Ấn Độ vẫn đang nâng vùng núi lên, trong khi mưa, băng và sông bào mòn đỉnh núi. Độ cao thực tế phụ thuộc vào cuộc giằng co giữa hai lực ấy. Chi tiết về cách núi nâng lên được kể trong mục từ về núi hình thành.
Cú va chạm này có liên quan đến Việt Nam không?
Theo một giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, sức ép từ Ấn Độ đã đẩy một số khối đá ở phía đông trượt về đông nam dọc các đứt gãy lớn, trong đó có đứt gãy theo hướng thung lũng sông Hồng. Chi tiết về mức độ và thời gian vẫn còn tranh luận.