Bản đồ thế giới tương lai sẽ khác hẳn tấm bản đồ treo trong lớp học hôm nay: Đại Tây Dương tiếp tục rộng ra, Thái Bình Dương hẹp lại, Úc trôi lên áp sát Đông Nam Á, châu Phi ép biển Địa Trung Hải khép dần, và sau khoảng hai, ba trăm triệu năm nữa, nhiều nhà khoa học cho rằng các lục địa có thể lại gom thành một siêu lục địa mới. Những điều gần thì khá chắc vì đang đo được; những điều xa là giả thuyết, và có nhiều giả thuyết khác nhau.
Đoán tương lai của lục địa giống đoán đường đi của những chiếc thuyền rất chậm: hướng và tốc độ hôm nay biết khá rõ, nhưng càng kéo dài ra càng có nhiều ngã rẽ. Mục từ này đi từ gần tới xa — vài chục triệu năm, rồi hàng trăm triệu năm — và nói rõ mỗi điều ở mức chắc chắn nào.
Vì sao đoán được tương lai của lục địa
Nền móng của mọi dự đoán là con số đo được hôm nay. Các trạm định vị vệ tinh gắn trên đá gốc khắp các lục địa cho biết mỗi mảng đang đi hướng nào, nhanh bao nhiêu, chính xác tới từng mi-li-mét mỗi năm. Đá đáy biển với những dải từ tính cho biết các mảng đã đi ra sao trong hàng chục triệu năm qua. Ghép hai nguồn, các nhà khoa học thấy phần lớn mảng giữ hướng đi khá ổn định trong thời gian dài.
Cách đoán đơn giản nhất là lấy vận tốc hôm nay nhân với thời gian. Nếu Úc đang tiến về phía bắc vài xăng-ti-mét mỗi năm, thì sau mười triệu năm nó đã đi thêm vài trăm ki-lô-mét. Cách này khá đáng tin cho vài chục triệu năm tới, giống như đoán chiếc thuyền đang xuôi dòng sẽ ở đâu sau một giờ nữa.
Xa hơn nữa, phép nhân đơn giản không còn đủ. Một đới hút chìm mới có thể xuất hiện, một vết nứt mới có thể mở ra, làm các mảng đổi hướng. Vì vậy các bản đồ của hai, ba trăm triệu năm sau dựa vào mô hình máy tính và các quy luật rút ra từ những lần siêu lục địa ghép rồi tách trong quá khứ — và chúng khác nhau khá nhiều.
Những thay đổi gần: vài chục triệu năm tới
Đây là những thay đổi được nhiều nhà khoa học đồng thuận, vì chúng chỉ là tiếp nối những gì đang đo được hôm nay:
| Nơi | Đang diễn ra | Hướng thay đổi (nếu tiếp tục) | Độ chắc chắn |
|---|---|---|---|
| Đại Tây Dương | Hai bờ rời xa nhau vài xăng-ti-mét mỗi năm | Rộng thêm, châu Mỹ và châu Âu, châu Phi xa nhau hơn | Cao trong vài chục triệu năm |
| Thái Bình Dương | Đáy bị nuốt ở các rãnh quanh vành đai | Thu hẹp dần | Cao |
| Úc | Trôi lên phía bắc, thuộc nhóm mảng mang lục địa đi nhanh | Áp sát và va vào vùng đảo Đông Nam Á | Khá cao về hướng, thời điểm còn ước lượng |
| Địa Trung Hải | Châu Phi xô lên châu Âu | Biển hẹp dần, có thể khép lại thành núi | Khá cao về xu hướng |
| Đông Phi | Thung lũng tách giãn bị kéo dãn | Có thể tách một khối phía đông khỏi lục địa | Còn nhiều tranh luận |
| Bờ tây Bắc Mỹ | Một dải đất trượt về tây bắc dọc đứt gãy lớn | Dải ven biển dịch dần lên phía bắc so với phần lục địa còn lại | Cao về hướng |
Cột cuối là điều đáng giữ khi đọc tin "bản đồ tương lai" trên mạng: mỗi thay đổi có mức chắc chắn riêng. Gộp tất cả thành một lời tiên tri không thể khác là cách hiểu sai phổ biến nhất.
Địa Trung Hải và những dãy núi chưa ra đời
Biển Địa Trung Hải ngày nay là phần sót lại của một vùng biển cổ rộng lớn hơn nhiều. Châu Phi vẫn đang tiến lên phía bắc, xô vào châu Âu với tốc độ chậm, và đáy biển giữa hai lục địa đang bị nuốt dần ở một số đới hút chìm. Đó là lý do quanh Địa Trung Hải có núi lửa hoạt động và động đất.
Nếu xu hướng này tiếp tục trong hàng chục triệu năm, biển sẽ hẹp dần, và khi hai lục địa áp sát, đá đáy biển bị ép lên thành núi. Một dãy núi mới có thể mọc lên nơi giờ là mặt nước xanh, giống cách Himalaya mọc lên từ đáy biển Tethys. Những dãy núi ở miền nam châu Âu ngày nay chính là sản phẩm của các đợt xô đẩy trước đó.
Một điều thú vị: các nhà khoa học tìm thấy những lớp muối rất dày dưới đáy Địa Trung Hải, dấu vết của một thời biển này gần như bị cắt khỏi đại dương và bốc hơi mạnh. Nghĩa là trong quá khứ, vùng biển này đã từng "suýt khép". Lịch sử cho thấy cánh cửa giữa Địa Trung Hải và đại dương rất nhạy cảm với chuyển động của các mảng.
Úc đi lên phía bắc và những điều gần Việt Nam
Úc là một trong những lục địa đang di chuyển nhanh nhất, trôi lên phía bắc mỗi năm vài xăng-ti-mét. Nhanh đến mức các hệ thống định vị chính xác của nước này phải định kỳ hiệu chỉnh toạ độ, vì cả lục địa đã dịch đi một quãng đáng kể so với vài chục năm trước.
Phía trước Úc là các quần đảo của Đông Nam Á hải đảo. Trong hàng chục triệu năm tới, nếu hướng đi không đổi, mép phía bắc của Úc sẽ va vào vùng này, ép các đảo, dựng thêm núi, giống điều Ấn Độ đã làm với châu Á nhưng ở quy mô và cách thức riêng. Thực ra, một số đảo phía bắc Úc ngày nay đã là vùng va chạm ban đầu.
Với Việt Nam, đất liền nằm trong lòng mảng Á – Âu nên ít bị ảnh hưởng trực tiếp trong tương lai gần. Nhưng trong bức tranh rất xa, bờ biển, các vùng biển rìa và cả vị trí tương đối của Việt Nam với các lục địa khác đều sẽ thay đổi. Những điều cụ thể cho từng vùng thì chưa ai vẽ được chắc chắn, nên hãy dè dặt với các tấm bản đồ tương lai ghi tên từng tỉnh, từng thành phố.
Siêu lục địa tương lai: những giả thuyết đang được bàn
Khi kéo dài tới hai, ba trăm triệu năm, các nhà khoa học đưa ra nhiều kịch bản. Điểm khác nhau chủ yếu là đại dương nào sẽ khép lại:
| Kịch bản | Ý tưởng chính | Siêu lục địa trông ra sao |
|---|---|---|
| Đại Tây Dương khép lại | Một lúc nào đó đáy Đại Tây Dương già đi, bắt đầu chìm ở mép, kéo châu Mỹ quay lại gần châu Phi, châu Âu | Một khối giống Pangaea, các lục địa trở về gần chỗ cũ |
| Thái Bình Dương khép lại | Thái Bình Dương tiếp tục bị nuốt, châu Mỹ trôi về phía tây gặp châu Á, Úc | Một khối mới, các lục địa sắp xếp gần như ngược với Pangaea |
| Gặp nhau quanh vùng cực bắc | Bắc Băng Dương khép lại, châu Mỹ và châu Á nối nhau quanh vùng cực bắc | Một khối lớn trải quanh vùng cực bắc |
| Cả hai đại dương lớn cùng khép | Cả Đại Tây Dương và Thái Bình Dương thu hẹp, một đại dương mới mở ra ở nơi khác | Một khối quanh vùng xích đạo |
Mỗi kịch bản có những tên gọi riêng trong các bài nghiên cứu, nhưng đọc tên không quan trọng bằng hiểu rằng chúng đều là giả thuyết. Không ai có thể khẳng định siêu lục địa tương lai sẽ có hình dạng nào; điều được đồng thuận nhiều hơn là chu kỳ siêu lục địa nhiều khả năng sẽ tiếp diễn.
Hai chị em và tấm bản đồ cắt dán
Tối thứ bảy, hai chị em trải tấm bản đồ thế giới cũ lên sàn phòng khách. Người cha đưa kéo, bảo hai đứa cắt rời từng châu lục theo mép thềm lục địa đã đánh dấu bằng bút chì. Rồi cả nhà ngồi dịch từng mảnh theo những mũi tên ông vẽ sẵn: châu Mỹ lùi sang trái, Úc nhích lên trên, châu Phi chen vào châu Âu. Đến lượt "hai trăm triệu năm sau", đứa em đề nghị gom hết vào giữa, đứa chị cãi rằng phải đẩy theo hướng khác. Người cha cười: các nhà khoa học cũng đang cãi nhau đúng chỗ đó.
Hoạt động cắt dán đơn giản ấy giúp trẻ nhận ra hai điều. Thứ nhất, bản đồ là một khoảnh khắc chứ không phải sự thật vĩnh viễn. Thứ hai, càng nhìn xa, càng phải chấp nhận có nhiều đáp án. Đó là cách khoa học nói về tương lai: không hứa hẹn, mà nêu khả năng kèm mức độ chắc chắn.
Nếu bạn làm cùng con, hãy bắt đầu bằng những thay đổi gần, đo được, rồi mới tới siêu lục địa. Và nhớ thêm một chi tiết: trong suốt thời gian ấy, núi sẽ mòn, sông sẽ đổi dòng, mực nước biển sẽ lên xuống — các mảnh trên sàn nhà chỉ là một phần của câu chuyện.
Hiểu lầm phổ biến về bản đồ tương lai
"Các lục địa sẽ va vào nhau trong vài nghìn năm tới." Với tốc độ vài xăng-ti-mét mỗi năm, vài nghìn năm chỉ đủ để mảng nhích đi vài chục mét. Những thay đổi lớn trên bản đồ cần hàng triệu đến hàng trăm triệu năm.
"Bản đồ tương lai trên mạng là dự báo chính xác." Các bản đồ ấy là minh hoạ cho một mô hình cụ thể. Mô hình khác cho ra bản đồ khác. Khi xem, hãy tìm xem nó thuộc kịch bản nào, dựa trên giả định gì.
"Biển sẽ nuốt chửng vùng đất này hay vùng đất kia vì lục địa trôi." Mực nước biển dâng trong vài trăm năm tới chủ yếu do khí hậu, băng tan, không phải do lục địa trôi. Đừng nhầm hai câu chuyện có thang thời gian chênh nhau hàng chục nghìn lần trở lên.
"Con người sẽ thấy siêu lục địa tiếp theo." Khoảng thời gian hàng trăm triệu năm dài hơn toàn bộ lịch sử loài người hàng trăm lần. Điều đó nằm ngoài mọi dự đoán về tương lai loài người.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nữa thì có siêu lục địa mới?
Nhiều mô hình cho rằng các lục địa có thể gom lại thành một siêu lục địa mới sau khoảng hai, ba trăm triệu năm nữa. Con số này dựa trên nhịp của các chu kỳ siêu lục địa trước và hướng đi hiện nay của các mảng, nên chỉ là ước lượng.
Đại Tây Dương có khép lại không?
Hiện nay Đại Tây Dương vẫn đang rộng ra. Một số kịch bản cho rằng trong tương lai xa, đáy của nó già đi và bắt đầu chìm ở mép, khiến đại dương khép lại; kịch bản khác cho rằng nó tiếp tục mở. Đây là điểm các nhà khoa học còn tranh luận.
Việt Nam sẽ ở đâu trên bản đồ tương lai?
Việt Nam nằm trong lòng mảng Á – Âu nên trong vài chục triệu năm tới vị trí tương đối với châu Á ít thay đổi. Trong tương lai rất xa, vùng biển và các đảo quanh Đông Nam Á có thể bị ảnh hưởng khi Úc tiến lên phía bắc.
Đứt gãy dọc bờ tây Bắc Mỹ sẽ làm gì?
Dải đất ven biển nằm phía tây đứt gãy lớn ở đó đang trượt về phía tây bắc so với phần còn lại của lục địa, mỗi năm vài xăng-ti-mét. Sau hàng triệu năm, các vùng nằm hai bên đứt gãy sẽ dịch xa so với vị trí hiện nay.
Lục địa trôi có làm nước biển dâng không?
Trong thời gian hàng trăm năm, mực nước biển thay đổi chủ yếu do khí hậu và băng tan. Ở thang hàng chục triệu năm, việc các sống núi hoạt động mạnh hay yếu có thể làm đáy đại dương nông sâu khác nhau và ảnh hưởng đến mực nước biển.