HinhThanh.comHình Thành
Hoá thạch và sự sống xưa

Hoá thạch sống là gì: cá vây tay, sam biển, bạch quả và những dòng họ ít đổi khác

Cá vây tay, sam biển, ốc anh vũ, bạch quả, cây tuế trông gần giống họ hàng sống từ hàng trăm triệu năm trước. Vì sao gọi là hoá thạch sống, và gọi vậy có đúng?

Horseshoe crab crawling across wet tidal sand at low tide, low angle close view at sunrise, shallow water reflecting pink sky, distant mudflat and mangroves behind

Hoá thạch sống là cách gọi những sinh vật ngày nay trông rất giống họ hàng của chúng trong các lớp đá hàng chục, hàng trăm triệu năm tuổi, thường thuộc những dòng họ xưa kia đông đúc nhưng nay chỉ còn vài loài. Cá vây tay, sam biển, ốc anh vũ, cây bạch quả, cây tuế là những ví dụ hay được nhắc tới. Hình dung một ngôi nhà cổ trong phố đã đổi mới gần hết: nó cũng được sửa sang qua từng thời, nhưng dáng nhà vẫn giữ kiểu xưa, đứng giữa những toà nhà mới.

Cái tên "hoá thạch sống" nghe hấp dẫn nhưng dễ gây hiểu lầm: những sinh vật này không đứng yên, chúng vẫn tiến hoá, chỉ là hình dáng bên ngoài thay đổi ít. Mục từ này giới thiệu những gương mặt quen thuộc nhất, kể vì sao chúng được gọi như vậy, và giải thích vì sao có những dòng họ đi qua được nhiều biến cố lớn của Trái Đất.

Những gương mặt quen thuộc

Bảng dưới đây gom các sinh vật hay được gọi là hoá thạch sống. Tuổi của dòng họ được nêu theo cách chung, vì mỗi nhóm có lịch sử hoá thạch riêng.

Sinh vậtHọ hàng xưa trong lớp đáCòn thấy ở đâuVì sao được gọi như vậy
Cá vây taydòng cá vây thuỳ đông đúc từ hàng trăm triệu năm trướcvùng biển sâu, vách đá ngầm ở Ấn Độ Dương và quanh Indonesiatừng bị tưởng đã tuyệt chủng từ thời khủng long
Sam biểnhoá thạch giống sam có từ hàng trăm triệu năm trướcbãi triều, vùng nước nông ven biển, kể cả ở Việt Namdáng mai và đuôi gần như giữ nguyên
Ốc anh vũnhóm thân mềm có vỏ chia ngăn rất cổbiển sâu vùng nhiệt đới Ấn Độ Dương và Thái Bình Dươngvỏ xoắn chia ngăn giống hoá thạch họ hàng xưa
Cây bạch quảmột nhóm cây từng mọc rộng khắp thời khủng longtrồng làm cây cảnh, cây đường phố ở nhiều nướclà loài duy nhất còn lại của cả một nhóm
Cây tuếnhóm cây hạt trần phổ biến thời Trung Sinhrừng nhiệt đới, đồi đá, trồng làm cảnh rất phổ biến ở Việt Namdáng cây và cách sinh sản rất cổ
Thằn lằn tuataramột nhóm bò sát cổ, xưa đông đúcmột số đảo nhỏ của New Zealandnhánh cuối cùng còn sống của nhóm ấy

Điểm chung không phải là "không đổi", mà là "đổi ít ở phần nhìn thấy" và "còn rất ít họ hàng". Một dòng họ từng có hàng trăm loài nay chỉ còn một hai loài sống sót, giống như ngôi nhà cổ cuối cùng còn đứng ở một khu phố từng toàn nhà kiểu ấy.

Cá vây tay: con cá bơi ra khỏi trang sách đá

Trong nhiều thập kỷ, cá vây tay chỉ được biết qua hoá thạch, và giới khoa học tin rằng chúng đã biến mất cùng thời với khủng long. Rồi một con cá vây tay sống được ngư dân đánh bắt ở vùng biển ngoài khơi châu Phi, khiến những người nghiên cứu thời ấy sửng sốt, như thể một trang trong sách lịch sử bỗng mở mắt nhìn lại họ. Về sau, một loài cá vây tay khác được tìm thấy ở vùng biển Indonesia.

Cá vây tay có những chiếc vây mập, có thịt và xương bên trong, cử động lần lượt như bước đi khi chúng bơi. Đó là đặc điểm của nhóm cá vây thuỳ, nhóm có họ hàng gần với tổ tiên của các loài động vật bốn chân trên cạn. Vì vậy cá vây tay giúp các nhà khoa học hình dung chiếc vây cá đã từng bước trở thành chân ra sao, dù bản thân cá vây tay không phải là tổ tiên trực tiếp của chúng ta.

Chúng sống ở những vách đá ngầm sâu, ban ngày trú trong hang, ban đêm mới ra kiếm ăn, sống lâu và sinh sản chậm. Chính môi trường biển sâu ổn định, ít bị xáo trộn có lẽ đã giúp dòng họ của chúng đi qua nhiều biến cố. Số lượng của chúng hiện rất ít và được bảo vệ, một hoá thạch sống cũng có thể trở thành hoá thạch thật nếu con người không giữ gìn.

Sam biển: máu xanh và mai hình móng ngựa

Sam biển trông như con cua bọc trong chiếc mũ sắt hình móng ngựa, kéo theo cái đuôi nhọn dài. Dù tên gọi và dáng vẻ gợi đến cua, sam thật ra là họ hàng gần với nhện và bọ cạp hơn. Hoá thạch có dáng gần giống sam được tìm thấy trong những lớp đá rất cổ, hàng trăm triệu năm, đi qua nhiều cuộc đại tuyệt chủng.

Một điều kinh ngạc có thật: máu của sam có màu xanh lam khi gặp không khí, vì chất vận chuyển ôxy trong máu chứa đồng thay vì sắt như máu người. Máu sam còn có những tế bào phản ứng rất nhạy với độc tố vi khuẩn, và được dùng trong y học để kiểm tra độ sạch của thuốc tiêm và dụng cụ. Gần đây người ta đã phát triển những phương pháp thay thế để bớt phụ thuộc vào máu sam.

Ở Việt Nam, sam có mặt ở nhiều vùng bãi triều, rừng ngập mặn ven biển. Cần biết một điều quan trọng: có loài sam, người dân một số nơi gọi là con so, có thể gây ngộ độc nặng khi ăn. Không bắt, không ăn sam khi không biết rõ loài, và nhớ rằng nhiều quần thể sam trên thế giới đang suy giảm vì mất bãi đẻ và khai thác quá mức.

Bạch quả và cây tuế: những cái cây đi qua thời khủng long

Cây bạch quả có những chiếc lá hình cái quạt, chia đôi ở giữa, gân lá toả ra như nan quạt, chuyển vàng rực vào mùa thu. Hoá thạch lá có hình dáng rất giống được tìm thấy trong những lớp đá từ thời khủng long. Xưa kia nhóm cây này có nhiều loài mọc ở nhiều nơi; ngày nay chỉ còn đúng một loài, sống sót được phần lớn nhờ con người trồng ở chùa chiền, công viên, đường phố tại nhiều nước.

Cây tuế quen thuộc với người Việt hơn: những chậu vạn tuế, thiên tuế trước sân nhà, cổng đình, những cây tuế mọc trên đồi đá ở nhiều vùng. Nhóm cây tuế từng rất phổ biến trong đại Trung Sinh, đến mức có người gọi đó là thời của khủng long và cây tuế. Chúng không có hoa, sinh sản bằng hạt trần, lớn rất chậm. Việt Nam là một trong những nơi có nhiều loài tuế hoang dã, nhiều loài đang cần được bảo vệ.

Lần tới đứng cạnh chậu vạn tuế, bạn có thể nghĩ rằng dáng cây ấy, với thân mập và tán lá cứng xoè tròn, là kiểu cây mà những con khủng long ăn cỏ từng nhìn thấy mỗi ngày. Một mảnh của thế giới Trung Sinh đang đứng ngay trong sân nhà.

Một buổi sớm trên bãi triều

Nước rút để lộ một bãi bùn cát rộng ven rừng ngập mặn. Hai mẹ con đi theo lối mòn quen của người làm bãi, giữ khoảng cách với những lạch nước sâu. Đứa con bỗng dừng lại: một vật hình chiếc mũ sắt màu nâu xám đang chậm chạp lết đi, để lại vệt kéo dài phía sau. "Mẹ ơi, con cua gì mà không có càng?". Người mẹ ngồi xuống, nhìn mà không chạm vào: "Con sam đấy. Nhà nó còn già hơn khủng long."

Cái vệt kéo dài sam để lại trên bùn cũng chính là loại dấu vết từng được ghi lại thành hoá thạch dấu vết trong những lớp đá xưa. Ngắm một con sam bò trên bãi triều là ngắm một cảnh đã lặp lại trên bờ biển Trái Đất từ hàng trăm triệu năm trước, dù bản đồ các lục địa đã đổi khác hoàn toàn.

Những chuyến đi bãi triều cần chọn giờ nước ròng theo hướng dẫn của người dân địa phương, quay vào bờ trước khi nước lên, không lội ra lạch sâu và không bắt sinh vật mang về. Ngắm, chụp ảnh, kể cho con nghe là đủ để giữ một ký ức đẹp.

Hiểu lầm và điều khoa học biết

Hiểu lầm: hoá thạch sống là sinh vật không tiến hoá. Điều khoa học biết: chúng vẫn tiến hoá liên tục, có khi rất mạnh ở những phần không hiện ra trên hoá thạch như gen, hoá sinh, tập tính. Loài sống ngày nay thường khác loài cổ trong đá, chỉ cùng dòng họ và cùng dáng vẻ.

Hiểu lầm: hoá thạch sống là tổ tiên của các sinh vật khác. Điều khoa học biết: chúng là họ hàng còn sống của những nhóm cổ, không phải tổ tiên. Cá vây tay là "anh em họ xa" của tổ tiên động vật bốn chân, không phải chính tổ tiên ấy.

Hiểu lầm: hoá thạch sống là sinh vật "kém tiến hoá". Điều khoa học biết: đi qua hàng trăm triệu năm mà vẫn còn là bằng chứng của sự thích nghi rất thành công. Không có sinh vật nào "kém" hay "giỏi" hơn, chỉ có những cách sống hợp với môi trường của chúng.

Hiểu lầm: đã là hoá thạch sống thì không thể tuyệt chủng. Điều khoa học biết: nhiều hoá thạch sống hiện rất hiếm vì môi trường sống bị thu hẹp. Dòng họ sống sót qua các đợt đại tuyệt chủng vẫn có thể biến mất nếu nơi ở của chúng bị phá huỷ.

Vì sao có những dòng họ đổi rất ít

Không có một lý do duy nhất. Một khả năng là chúng sống trong môi trường ổn định trong thời gian dài, như biển sâu hay vùng nước ven bờ ít thay đổi, nơi kiểu cơ thể cũ vẫn làm việc tốt nên không có sức ép lớn phải đổi khác. Một khả năng khác là cách sống linh hoạt: ăn được nhiều thứ, chịu được dao động nhiệt độ, độ mặn, giúp chúng qua được những biến cố làm nhóm khác suy sụp.

Cũng có yếu tố may mắn. Trong mỗi đợt tuyệt chủng, việc sống sót đôi khi phụ thuộc vào việc đang ở đúng nơi vào đúng lúc. Một dòng họ có vài quần thể rải rác ở những nơi khác nhau sẽ có cơ hội hơn một dòng họ dồn cả vào một vùng.

Ngày nay, các nhà sinh học thích dùng những cách gọi thận trọng hơn như "dòng họ tiến hoá chậm về hình thái" hay "nhánh còn sót lại". Nhưng cái tên "hoá thạch sống" vẫn còn được dùng rộng rãi vì nó gợi một hình ảnh đẹp: những sợi chỉ nối thẳng từ quá khứ xa xôi tới hôm nay, đi xuyên qua mọi trang sách đá.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là hoá thạch sống?

Vì những sinh vật này trông rất giống họ hàng của chúng được tìm thấy dưới dạng hoá thạch trong các lớp đá cổ, và thường là số ít loài còn lại của một nhóm từng đông đúc. Cái tên nhấn mạnh hình dáng ít thay đổi qua thời gian rất dài.

Cá vây tay có phải tổ tiên của loài người không?

Không. Cá vây tay là họ hàng còn sống của nhóm cá vây thuỳ, nhóm có quan hệ gần với tổ tiên của động vật bốn chân. Chúng giúp hình dung vây đã thành chân thế nào, nhưng không phải tổ tiên trực tiếp của chúng ta.

Sam biển có phải là cua không?

Không. Dù có mai cứng và sống ở biển, sam có họ hàng gần với nhện và bọ cạp hơn là với cua. Hoá thạch dáng giống sam đã có từ hàng trăm triệu năm trước, nên sam thường được gọi là hoá thạch sống.

Có nên ăn sam biển không?

Cần rất thận trọng. Ở Việt Nam có loài sam, nhiều nơi gọi là con so, có thể gây ngộ độc nặng khi ăn, và người thường khó phân biệt các loài. Nếu nghi ngộ độc sau khi ăn hải sản, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.

Cây vạn tuế trồng trong nhà có phải hoá thạch sống không?

Cây tuế, trong đó có vạn tuế, thuộc một nhóm cây hạt trần rất cổ từng phổ biến thời khủng long, nên thường được nhắc tới như hoá thạch sống. Loài trồng làm cảnh hôm nay là loài hiện đại nhưng giữ dáng cây và cách sinh sản kiểu xưa.

Hoá thạch sống có tiến hoá không?

Có. Chúng vẫn tiến hoá liên tục, chỉ là phần hình dáng bên ngoài thay đổi ít. Gen, hoá sinh và tập tính của chúng có thể đã thay đổi đáng kể, và loài ngày nay thường khác loài cổ trong lớp đá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138