Than đá hình thành từ xác thực vật của những khu rừng đầm lầy cổ: cây đổ xuống nước, không mục hết vì thiếu ôxy, chồng lên nhau thành lớp than bùn dày; rồi lớp ấy bị bùn cát vùi sâu, bị ép chặt và nung nóng chậm rãi qua hàng triệu năm, mất dần nước và khí, còn lại phần giàu cacbon màu đen. Hình dung một chồng lá rụng ẩm ướt được ép dưới hàng nghìn mét đất đá, như ép một chiếc bánh lá thật chặt và hấp cách thuỷ thật lâu.
Vì vậy mỗi vỉa than là một khu rừng xưa đã "cô đặc" lại. Khi đứng trước một vỉa than dày vài mét, bạn đang nhìn thấy dấu tích của một vùng đầm lầy đã sống hàng nghìn, có khi hàng chục nghìn năm liên tục. Mục từ này kể từng chặng của hành trình ấy, và giải thích vì sao than lại được gọi là nhiên liệu hoá thạch.
Bắt đầu từ một đầm lầy không bao giờ khô
Trong một khu rừng khô, cây đổ xuống sẽ bị nấm, mối, vi khuẩn phân huỷ hết trong vài năm, trả cacbon lại cho không khí. Ở đầm lầy thì khác. Cây đổ xuống nước, chìm vào lớp bùn ngập úng thiếu ôxy, nơi vi khuẩn làm việc rất chậm. Thân cây, lá, rễ, bào tử chỉ phân huỷ một phần, rồi bị lớp xác thực vật mới phủ lên. Năm này qua năm khác, lớp vật chất hữu cơ màu nâu sẫm, xốp, đẫm nước dày dần lên. Đó là than bùn.
Than bùn vẫn đang hình thành ngày nay ở nhiều vùng đất ngập nước trên thế giới. Ở Việt Nam, rừng tràm vùng U Minh nằm trên những lớp than bùn được nhắc tới nhiều, mỗi mùa khô người ta phải giữ nước cho rừng vì than bùn khô rất dễ cháy âm ỉ. Cầm một nắm than bùn, bạn còn nhận ra sợi rễ, mảnh lá chưa phân huỷ hết.
Than bùn tích tụ rất chậm, thường chỉ cỡ một vài milimét mỗi năm, có nơi còn ít hơn. Muốn có một lớp than bùn dày, đầm lầy phải tồn tại liên tục rất lâu, và mặt đất bên dưới phải lún xuống từ từ, vừa đủ để nước luôn ngập nhưng không quá sâu khiến cây chết. Sự cân bằng tinh tế ấy là điều kiện đầu tiên để sinh ra than.
Các bậc than: càng sâu, càng lâu, càng đen
Than không có một dạng duy nhất. Tuỳ mức độ bị vùi sâu và nung nóng, than bùn biến đổi dần qua các bậc sau. Độ sâu và thời gian chỉ là khoảng chung, mỗi bồn than một khác.
| Bậc | Hình thành thế nào | Nhận ra bằng gì |
|---|---|---|
| Than bùn | xác thực vật tích tụ trong đầm lầy, mới bị vùi nông | nâu, xốp, nhiều nước, còn thấy sợi rễ và lá |
| Than non (than nâu) | than bùn bị vùi sâu hơn, ép mất nhiều nước | nâu sẫm, mềm, đôi khi còn vân gỗ, dễ vỡ vụn khi khô |
| Than bitum (trong đó có than mỡ) | vùi sâu hàng nghìn mét, nhiệt độ cao hơn, nhiều khí bị đẩy ra | đen, có lớp bóng xen lớp mờ, cháy nhiều khói |
| Than antraxit | bị nung ép mạnh nhất, gần như chỉ còn cacbon | đen bóng như kim loại, cứng, sạch tay, cháy ít khói |
Có thể ví như rang cà phê: hạt sống chuyển dần sang nâu rồi đen bóng khi được rang lâu hơn và nóng hơn. Than antraxit là bậc "rang kỹ" nhất. Nhiều vỉa than ở vùng mỏ Quảng Ninh thuộc loại than antraxit, cho thấy chúng đã trải qua quá trình vùi sâu và nung ép mạnh.
Kỷ Than Đá: khi những cánh rừng lạ lùng phủ kín đầm lầy
Có một thời kỳ trong lịch sử Trái Đất được đặt tên theo chính than đá: kỷ Than Đá, cách đây hơn ba trăm triệu năm. Khi ấy, nhiều vùng đất thấp gần xích đạo là đầm lầy ấm ẩm mênh mông, phủ bởi những cánh rừng mà ngày nay ta sẽ thấy rất lạ: những cây thạch tùng thân gỗ cao như toà nhà nhiều tầng, cỏ tháp bút khổng lồ, dương xỉ cây. Chúng là họ hàng xa của những cây thạch tùng, cỏ tháp bút bé nhỏ còn mọc ven suối ngày nay.
Những cây này chưa có hoa, sinh sản bằng bào tử, thân có lớp vỏ dày chứa nhiều chất gỗ khó phân huỷ. Một giả thuyết được nhiều người bàn đến cho rằng thời ấy các loại nấm và vi khuẩn phân huỷ gỗ hiệu quả chưa phổ biến, nên cây chết chất đống mà không mục hết. Giả thuyết này còn tranh luận; nhiều nhà khoa học nhấn mạnh hơn vai trò của khí hậu ẩm và những bồn đất lún liên tục.
Dù vì lý do gì, kỷ Than Đá đã để lại nhiều vỉa than lớn trên thế giới. Nhưng than không chỉ hình thành trong kỷ này. Ở nhiều nơi, kể cả Việt Nam, có những bồn than thuộc các thời kỳ khác, cả cổ hơn lẫn trẻ hơn. Chỗ nào có đầm lầy tồn tại lâu và đất lún xuống đều đặn, chỗ đó có cơ hội sinh than.
Nhiều mét rừng cho một mét than
Khi than bùn bị chôn sâu, sức nặng của các lớp đá phía trên ép nước ra khỏi nó, giống như vắt một miếng bọt biển. Nhiệt độ lòng đất tăng dần theo độ sâu, khiến các phân tử hữu cơ bị bẻ gãy, đẩy ra khí và nước, còn lại bộ khung cacbon ngày càng đặc. Lớp vật chất mỗi lúc một mỏng đi, màu mỗi lúc một sẫm lại.
Kết quả là phải cần nhiều mét than bùn mới ép ra được một mét than đá. Một vỉa than dày vài mét vì vậy là kết quả của một đầm lầy tồn tại liên tục rất lâu. Những vỉa than nằm chồng lên nhau, xen giữa là các lớp đá cát, đá phiến sét, kể rằng vùng ấy đã nhiều lần bị biển hoặc sông tràn vào chôn đầm lầy, rồi đầm lầy lại mọc trở lại.
Quá trình đi từ than bùn tới than antraxit không có đồng hồ cố định. Có nơi vài triệu năm đã đủ thành than non; có nơi hàng chục, hàng trăm triệu năm cộng với nhiệt độ cao mới ra than antraxit. Thời gian dài chưa đủ, phải có độ sâu và hơi nóng. Một khúc gỗ nằm nông dưới đất hàng trăm triệu năm cũng không tự biến thành than antraxit.
Chiếc lá dương xỉ trên phiến đá xám
Ở một bảo tàng nhỏ của vùng mỏ, hai ông cháu đứng trước tủ kính có những phiến đá xám mỏng. Trên mặt đá in hình những chiếc lá dương xỉ đen nhánh, từng lá chét xếp đều như răng lược. Ông kể ngày trước làm thợ mỏ, mỗi lần đá trần lò bóc ra thường thấy những hình lá như vậy. Đứa cháu thắc mắc: "Lá cây sao lại nằm trong đá, ông?".
Câu trả lời nằm ở chính cách than hình thành. Lớp đá phiến sét ngay trên vỉa than thường là bùn mịn do nước tràn vào chôn lấp đầm lầy. Lá cây rơi vào bùn ấy bị ép dẹt thành màng cacbon mỏng, giữ trọn hình dáng. Đó là những hoá thạch thực vật dạng than hoá, chứng nhân của khu rừng đã tạo ra than.
Nhìn các phiến lá ấy, ta hiểu than không phải "đá đen" vô hồn mà là hàng triệu triệu chiếc lá, thân cây, bào tử đã từng hấp thụ ánh nắng Mặt Trời. Khi than cháy, nguồn năng lượng mặt trời ấy, cất giữ từ ba trăm triệu năm hoặc hơn, được giải phóng trở lại.
Những hiểu lầm hay gặp về than
Hiểu lầm: than đá được tạo từ xác khủng long. Điều khoa học biết: than chủ yếu đến từ thực vật trong đầm lầy, không phải động vật. Nhiều vỉa than lớn còn hình thành trước khi khủng long xuất hiện.
Hiểu lầm: than bị ép đủ lâu sẽ thành kim cương. Điều khoa học biết: kim cương hình thành sâu hơn nhiều, trong lớp manti bên dưới vỏ Trái Đất, ở áp suất và nhiệt độ mà vỉa than không bao giờ đạt tới. Kim cương thiên nhiên cũng thường cổ hơn rất nhiều so với thực vật trên cạn.
Hiểu lầm: than chỉ có ở kỷ Than Đá. Điều khoa học biết: kỷ Than Đá để lại nhiều than, nhưng than hình thành ở nhiều thời kỳ khác nhau, miễn có đầm lầy tồn tại lâu và đất lún đều.
Hiểu lầm: than là vô tận vì đầm lầy vẫn đang sinh than bùn. Điều khoa học biết: than bùn hôm nay cần hàng triệu năm nữa mới thành than. So với tốc độ con người khai thác, than là tài nguyên không tái tạo.
Hiểu lầm: than đá là đá giống như đá vôi hay đá hoa cương. Điều khoa học biết: than là đá trầm tích hữu cơ, tạo phần lớn từ xác thực vật chứ không từ hạt khoáng. Vì vậy than nhẹ hơn hẳn đá thường và cháy được, điều mà không loại đá khoáng nào làm được.
Cacbon cũ quay về bầu trời
Cây trong đầm lầy cổ đã hút khí cacbon điôxít từ không khí để lớn lên. Khi chúng bị vùi lấp thành than, lượng cacbon ấy bị khoá dưới lòng đất hàng trăm triệu năm. Theo nhiều nhà khoa học, việc các khu rừng kỷ Than Đá chôn vùi khối lượng cacbon rất lớn có thể đã góp phần làm thay đổi thành phần không khí thời ấy.
Khi con người đốt than, cacbon bị khoá ấy được trả lại bầu trời trong thời gian rất ngắn, chỉ vài trăm năm so với hàng triệu năm cần để tích tụ. Đó là lý do than được xếp vào nhóm nhiên liệu hoá thạch, cùng với dầu mỏ và khí thiên nhiên, và là chủ đề lớn trong các cuộc thảo luận về khí hậu hiện nay.
Ở chiều ngược lại, những vùng than bùn đang sống như rừng tràm U Minh vẫn tiếp tục hút và giữ cacbon, miễn là chúng được giữ ẩm. Giữ cho đầm lầy than bùn không bị khô và cháy là giữ một "kho than" tương lai đúng chỗ của nó.
Câu hỏi thường gặp
Than đá mất bao lâu để hình thành?
Thường mất hàng triệu đến hàng trăm triệu năm, tuỳ độ sâu bị vùi và nhiệt độ lòng đất. Than non có thể hình thành trong vài triệu năm, còn than antraxit cần bị vùi sâu và nung ép lâu hơn nhiều.
Than bùn có phải là than đá không?
Than bùn là chặng đầu tiên trên đường thành than, chưa phải than đá. Nó còn nhiều nước, xốp và chứa xác thực vật dễ nhận ra. Phải được vùi sâu, ép chặt qua thời gian rất dài, than bùn mới chuyển thành than non rồi than đá.
Vì sao gọi là nhiên liệu hoá thạch?
Vì than, dầu mỏ và khí thiên nhiên đều hình thành từ xác sinh vật cổ bị vùi lấp và biến đổi qua hàng triệu năm. Năng lượng của chúng vốn đến từ ánh nắng mà sinh vật xưa hấp thụ.
Than antraxit khác than mỡ ở điểm nào?
Than antraxit bị nung ép mạnh hơn nên chứa tỷ lệ cacbon cao hơn, cứng, đen bóng như kim loại và cháy ít khói. Than mỡ còn nhiều chất bốc hơn, có các lớp bóng mờ xen nhau và cháy cho nhiều khói hơn.
Có thể thấy hoá thạch trong than không?
Có. Các lớp đá phiến sét nằm sát vỉa than thường giữ hình lá dương xỉ, vỏ cây, thân cây cổ ở dạng màng cacbon mỏng. Trong chính than, đôi khi còn nhận ra vân gỗ hoặc bào tử khi soi kính hiển vi.
Ngày nay có nơi nào đang tạo ra than không?
Các đầm lầy than bùn trên thế giới vẫn đang tích tụ xác thực vật, như những vùng rừng ngập nước nhiệt đới và đầm lầy vùng lạnh. Nếu được vùi lấp và nung ép đủ lâu, sau hàng triệu năm chúng có thể thành than.