HinhThanh.comHình Thành
Núi lửa và hơi nóng lòng đất

Suối nước nóng từ đâu mà có: nước mưa đi một vòng sâu trong lòng đất rồi trở về

Suối nước nóng là nước mưa thấm sâu, được đá nóng dưới lòng đất hâm lên rồi theo khe nứt trở lại mặt đất. Hai nguồn nhiệt, mùi lưu huỳnh, thềm đá và cách tắm an toàn.

A natural hot spring pool steaming in a forest clearing at dawn, mineral-crusted orange and cream rocks around the edge, mist catching first sunlight, quiet empty scene

Phần lớn nước trong suối nước nóng vốn là nước mưa. Nó thấm xuống qua đất và khe đá, đi sâu hàng trăm tới hàng nghìn mét, được đá nóng dưới lòng đất hâm lên, rồi tìm đường theo một khe nứt lớn trồi trở lại mặt đất trước khi kịp nguội. Hãy hình dung một ấm nước có vòi rất dài: nước rót vào ở trên núi, đi ngang qua bếp lửa nằm sâu dưới đất, rồi chảy ra ở chân núi, vẫn còn bốc hơi.

Bếp lửa ấy không nhất thiết là núi lửa. Đó là chỗ nhiều người hiểu lầm, và cũng là lý do Việt Nam có rất nhiều điểm nước nóng dù không có núi lửa đang phun. Mục từ này đi theo hành trình của một giọt nước nóng, sửa vài hiểu lầm phổ biến, giải thích mùi trứng thối, những thềm đá trắng và vũng nước nhiều màu, kèm vài lưu ý khi ngâm mình.

Hành trình của một giọt nước nóng

Đi theo một giọt mưa rơi xuống sườn núi và trở thành nước suối nóng:

  1. Rơi và thấm. Giọt mưa thấm qua lớp đất, len vào khe nứt của đá. Ở vùng có nhiều đứt gãy, đá bị vỡ vụn nên nước thấm sâu dễ hơn.
  2. Xuống sâu. Theo khe nứt, nước đi xuống hàng trăm, hàng nghìn mét. Hành trình này rất chậm: có nơi nước phải mất hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm mới tới được tầng sâu nhất.
  3. Được hâm nóng. Càng xuống sâu đá càng nóng. Nước nằm lâu trong đá nóng thì nóng lên theo, đồng thời hoà tan thêm khoáng chất từ đá như muối tan trong nước canh.
  4. Nổi lên. Nước nóng nhẹ hơn nước lạnh, lại bị nước mới thấm xuống đẩy từ phía sau, nên nó tìm đường lên. Đường nhanh nhất thường là một đứt gãy lớn — vết nứt sâu của vỏ Trái Đất — như một ống khói tự nhiên.
  5. Ra mặt đất. Nước lên nhanh đủ để không kịp nguội hết, trào ra thành mạch nóng, có khi bốc hơi nghi ngút vào buổi sáng lạnh. Khoáng chất trong nước gặp không khí, nguội đi, bắt đầu đọng lại quanh miệng mạch.

Nói cách khác, nước suối nóng bạn ngâm hôm nay có thể là nước mưa của nhiều thế hệ trước. Mỗi suối nóng là một vòng tuần hoàn nước đi đường vòng xuống lòng đất.

Hai cái bếp dưới lòng đất

Cái bếp thứ nhất là macma. Ở vùng núi lửa còn hoạt động hoặc mới tắt, đá nóng chảy hay đá vừa nguội nằm khá nông, chỉ cách mặt đất vài ki-lô-mét. Nước ngầm chạm tới vùng ấy nóng lên rất mạnh, có nơi sôi sùng sục. Những vùng như Iceland, Nhật Bản, New Zealand có nhiều suối nóng loại này, đi kèm mạch phun, hố bùn sôi và khí lưu huỳnh.

Cái bếp thứ hai có mặt ở khắp nơi: chính hơi nóng tự nhiên của lòng Trái Đất. Trung bình, cứ xuống sâu thêm một ki-lô-mét, nhiệt độ đá tăng thêm vài chục độ C. Vì thế, ở bất cứ vùng nào, chỉ cần nước thấm đủ sâu rồi có đường lên đủ nhanh, ta đã có nước nóng, không cần núi lửa nào cả. Thợ mỏ làm việc ở hầm sâu vẫn thấy vách hầm ấm lên chính vì lý do này.

Hơi nóng ấy từ đâu ra? Một phần là nhiệt còn sót lại từ thời Trái Đất mới thành hình, một phần do các nguyên tố phóng xạ trong đá tự phân rã và toả nhiệt, như những lò sưởi rất nhỏ rải rác trong đá suốt hàng tỷ năm.

Vì sao Việt Nam có nhiều suối nước nóng dù không có núi lửa đang phun?

Việt Nam có hàng trăm điểm nước nóng và nước khoáng, rải từ vùng núi phía Bắc, qua dải Trường Sơn và ven biển miền Trung, tới Đông Nam Bộ. Phần lớn chúng không gắn với núi lửa đang hoạt động mà nằm dọc các đới đứt gãy — những vết nứt sâu cắt qua vỏ Trái Đất, hình thành trong quá trình các khối đá xô đẩy nhau qua hàng chục triệu năm.

Đứt gãy làm hai việc cùng lúc: nó là đường cho nước mưa thấm xuống sâu, và là ống khói cho nước nóng trồi lên. Vì vậy nếu chấm các điểm nước nóng lên một tấm bản đồ địa chất, nhiều điểm sẽ xếp thành hàng dọc theo các đứt gãy lớn như hạt cườm xâu trên sợi chỉ.

Nhiệt độ các suối ở Việt Nam rất khác nhau: có nơi chỉ ấm hơn nước thường đôi chút, có nơi đủ nóng để luộc chín quả trứng ngay ở miệng mạch. Thành phần cũng khác: có nguồn nhiều lưu huỳnh, có nguồn nhiều muối, có nguồn nhiều khí cacbonic sủi tăm. Mỗi suối mang "chữ ký" của tầng đá mà nước đã đi qua.

Mùi trứng thối, thềm đá trắng và vũng nước bảy màu

Mùi trứng thối. Ở nhiều suối nóng, nước mang theo khí hydro sunfua hoà tan từ lòng đất, chính khí này tạo mùi trứng ung đặc trưng. Ở nồng độ thường gặp ngoài trời, mùi chỉ khó chịu; nhưng ở chỗ trũng kín gió quanh những mạch rất mạnh, khí có thể tích lại, nên không nên cúi sát hít hay chui vào hốc đá.

Thềm đá trắng như ruộng bậc thang. Nước nóng đi qua tầng đá vôi hoà tan được nhiều đá vôi. Khi ra mặt đất, nước nguội và mất khí cacbonic, đá vôi lại kết tủa thành lớp đá trắng ngà gọi là travertin, đắp dần thành những bậc, những bể nước nông xếp tầng. Ở vài nơi trên thế giới, các thềm này rộng cả sườn đồi, lớn lên từng chút qua hàng nghìn năm.

Vũng nước nhiều màu. Quanh nhiều suối rất nóng, mép nước có những vòng màu cam, vàng, lục bao quanh lòng xanh thẫm. Màu không phải do khoáng mà phần lớn do các thảm vi sinh vật ưa nhiệt: mỗi loài chịu được một khoảng nhiệt nhất định, nên chúng xếp thành vòng theo nhiệt độ nước giảm dần ra phía ngoài. Lòng suối nóng nhất thì gần như không gì sống nổi, nên giữ màu xanh trong.

Lớp vỏ trắng giòn quanh miệng mạch. Ở suối nóng vùng núi lửa, nước giàu silic để lại lớp vỏ đá trắng xốp, giòn như bánh quy. Lớp vỏ này có thể rất mỏng, phủ trên nước sôi bên dưới — lý do các khu suối nóng lớn luôn làm lối đi riêng.

Hiểu lầm phổ biến về suối nước nóng

Vài niềm tin quen thuộc, đặt cạnh điều khoa học đã biết:

Hiểu lầmĐiều khoa học biết
Suối nước nóng nào cũng do núi lửaNhiều suối, nhất là ở Việt Nam, được hâm nóng bởi hơi nóng tự nhiên của lòng đất khi nước thấm đủ sâu theo đứt gãy
Nước nóng là nước từ lòng đất sâu "mới sinh ra"Phần lớn là nước mưa đi một vòng xuống sâu rồi lên; chỉ một phần nhỏ đến trực tiếp từ macma
Nước khoáng nóng chữa được mọi bệnhNgâm nước ấm giúp thư giãn; việc dùng cho mục đích điều trị cần ý kiến nhân viên y tế, và không phải ai cũng hợp ngâm nước nóng
Suối đã nóng thì sẽ nóng mãiĐộng đất, sạt lở, khai thác nước ngầm quá mức có thể làm suối đổi nhiệt độ, đổi lưu lượng, thậm chí cạn
Mùi lưu huỳnh càng nồng càng tốtMùi nồng nghĩa là khí nhiều; ở chỗ kín gió cần tránh xa, không nên hít sâu

Suối nóng là một hệ thống sống động. Lưu lượng, nhiệt độ của nó phụ thuộc vào lượng mưa thấm xuống, vào các khe nứt dưới sâu — những thứ có thể đổi thay theo thời gian.

Từ suối nóng tới năng lượng địa nhiệt

Hơi nóng của lòng đất không chỉ làm ấm vài vũng nước. Ở những vùng có nguồn nhiệt mạnh và nông, con người khoan giếng xuống tầng nước nóng hoặc hơi nước dưới sâu, dẫn lên để sưởi nhà, sưởi nhà kính trồng rau, làm nóng bể bơi, và ở những nơi nóng nhất thì dùng hơi nước quay tua-bin phát điện. Nguồn năng lượng này gọi là địa nhiệt.

Iceland là ví dụ quen thuộc: nằm ngay trên một dải núi lửa, hòn đảo dùng nước nóng từ lòng đất để sưởi phần lớn nhà cửa, và có cả những nhà máy điện địa nhiệt. Nhiều nước nằm trên Vành đai lửa Thái Bình Dương cũng khai thác nguồn nhiệt này. Điều hấp dẫn là nó không phụ thuộc trời nắng hay gió to; nhiệt của lòng đất có mặt ngày đêm.

Nhưng địa nhiệt cũng phải dùng có chừng mực. Rút nước nóng nhanh hơn lượng nước mưa bổ sung thì áp suất tầng chứa giảm, có nơi các mạch phun và suối nóng tự nhiên gần đó yếu đi hoặc tắt hẳn. Vì thế ở nhiều nước, người ta bơm trả nước đã dùng xuống lòng đất và theo dõi chặt nhiệt độ, áp suất. Câu chuyện của một suối nóng nhắc rằng thứ trông như vô tận dưới chân ta thật ra cũng là một vòng tuần hoàn cần được giữ cân bằng.

Ngâm mình đúng cách ở suối nước nóng

Sáng sớm mùa đông, hơi nước bốc lên từ lòng suối như khói nồi cơm vừa mở vung. Hai ông cháu ngồi trên bậc đá ở khu tắm, ông nhúng tay thử trước rồi mới cho cháu thả chân xuống. Cậu bé hỏi nước này ai đun. Ông chỉ lên dãy núi phía sau: nước mưa trên kia, đi một vòng rất xa dưới đất, rồi mới về đây.

Ngâm nước nóng là trải nghiệm dễ chịu, nhưng có vài nguyên tắc. Chỉ tắm ở khu được quản lý và đã kiểm tra nhiệt độ, không tự xuống các mạch ngoài tự nhiên — nước ở miệng mạch có thể đủ nóng để gây bỏng nặng, và bờ đất quanh mạch có thể sụt. Thử nước bằng tay trước, ngâm từng đợt ngắn, ra nghỉ và uống nước lọc.

Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi ngâm nước nóng, và luôn có người đi cùng. Không uống nước suối khi chưa có xác nhận an toàn của nơi quản lý; không ngâm khi vừa uống rượu bia. Nếu có người choáng, ngất, đưa ra chỗ thoáng và gọi 115.

Câu hỏi thường gặp

Suối nước nóng hình thành như thế nào?

Nước mưa thấm xuống qua khe nứt của đá, đi sâu hàng trăm tới hàng nghìn mét, được đá nóng dưới lòng đất làm nóng và hoà tan thêm khoáng chất. Sau đó nước nóng theo các đứt gãy lớn trồi nhanh lên mặt đất trước khi kịp nguội, tạo thành suối hoặc mạch nước nóng.

Vì sao xuống sâu trong lòng đất lại nóng hơn?

Lòng Trái Đất vẫn giữ nhiệt còn sót lại từ thuở hành tinh mới hình thành, cộng với nhiệt toả ra từ các nguyên tố phóng xạ phân rã trong đá. Nhiệt này truyền dần ra ngoài, nên trung bình cứ sâu thêm một ki-lô-mét, đá nóng thêm vài chục độ C.

Suối nước nóng ở Việt Nam có liên quan đến núi lửa không?

Đa số không. Phần lớn các điểm nước nóng ở Việt Nam nằm dọc các đới đứt gãy, nơi nước mưa thấm sâu được hơi nóng tự nhiên của lòng đất hâm nóng rồi trồi lên. Chỉ một số vùng có lịch sử núi lửa gần đây hơn mới có thể có nguồn nhiệt liên quan.

Vì sao nước suối nóng có mùi trứng thối?

Mùi này do khí hydro sunfua, một hợp chất của lưu huỳnh hoà tan trong nước từ các tầng đá sâu. Khi nước lên mặt đất, khí thoát ra không khí và tạo mùi trứng ung. Ở chỗ trũng kín gió quanh những mạch mạnh, khí có thể tích lại nên không nên ở lâu.

Nước suối nóng có uống được không?

Không nên tự uống nước suối nóng tự nhiên. Nước có thể chứa nhiều khoáng chất, khí hoà tan hoặc vi sinh vật không phù hợp với cơ thể. Chỉ uống nguồn nước đã được cơ sở quản lý xác nhận an toàn và xử lý đúng quy định.

Suối nước nóng có thể bị cạn không?

Có. Nếu lượng nước rút lên vượt quá lượng nước mưa thấm xuống bổ sung, mực nước và nhiệt độ có thể giảm dần. Động đất hay sạt lở cũng có thể làm đổi hướng các khe nứt dẫn nước, khiến suối chuyển chỗ, yếu đi hoặc cạn hẳn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138