Núi lửa là thứ hiếm hoi trong tự nhiên tự xây chính mình. Ở sâu dưới chân nó, đá bị nung chảy thành macma — một thứ đá lỏng sền sệt lẫn khí. Macma nhẹ hơn đá xung quanh nên chậm rãi dâng lên như giọt dầu nổi trong nước, tìm khe nứt mà thoát ra mặt đất. Mỗi lần trào ra, nó để lại một lớp dung nham hoặc tro đá; lớp này chồng lên lớp kia, qua hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm thành một ngọn núi. Nói gọn: núi lửa không bị "đẩy lên" như núi uốn nếp, mà được đắp lên từ bên trong ra, giống một người thợ gốm tự đổ đất sét lên bàn xoay của mình.
Câu chuyện đó có bốn chặng: đá tan chảy ở đâu, macma dâng lên và trú tạm thế nào, lần phun đầu tiên mở đường ra sao, rồi ngọn núi lớn lên, ngủ yên hay tắt hẳn. Mục từ này đi lần lượt qua từng chặng, kèm những hiểu lầm hay gặp và nơi bạn có thể thấy dấu vết của chúng.
Chặng một: đá rắn tan chảy ở đâu và vì sao
Lòng đất không phải biển lửa lỏng. Dưới lớp vỏ mỏng mà chúng ta đứng là lớp manti — dày hàng nghìn ki-lô-mét, rất nóng, nhưng gần như toàn bộ là đá rắn. Nó chỉ "chảy" theo nghĩa cực chậm, như một khối sáp ong được hơ ấm, mất hàng triệu năm mới dịch được một quãng. Muốn có macma, phải có lý do đặc biệt để đá rắn ấy tan ra.
Cách thứ nhất: bớt sức ép. Ở những nơi hai mảng kiến tạo kéo xa nhau, đá manti nóng dâng lên gần mặt đất hơn. Sức ép đè lên nó giảm đi, và đá vốn đang ở sát nhiệt độ nóng chảy liền tan một phần. Giống như nồi áp suất mở nắp: nước đang nóng bỗng sôi bùng. Đây là cách sinh ra phần lớn macma của Trái Đất, chủ yếu ở các sống núi giữa đại dương.
Cách thứ hai: thêm nước. Nơi một mảng đại dương chúi xuống dưới mảng khác, nó mang theo đá ngậm nước biển. Xuống sâu, nước bị ép thoát ra, thấm vào đá manti phía trên. Nước làm đá tan chảy ở nhiệt độ thấp hơn — tựa như muối rắc lên băng làm băng tan dù trời vẫn lạnh. Chuỗi núi lửa ven Thái Bình Dương sinh ra theo cách này.
Cách thứ ba: thêm nhiệt. Ở vài nơi, một luồng đá nóng hơn bình thường từ rất sâu dâng lên, gọi là điểm nóng. Macma sinh ra ở đó có thể đội lên giữa một mảng, cách xa mọi ranh giới — như quần đảo Hawaii nằm giữa Thái Bình Dương.
Chặng hai: macma dâng lên, trú tạm rồi chờ thời
Từ lúc sinh ra ở độ sâu hàng chục ki-lô-mét tới lúc phun, macma đi một hành trình dài và hầu như luôn có những chặng nghỉ:
- Gom giọt. Đá chỉ tan một phần nhỏ, macma lúc đầu là những màng mỏng len giữa các hạt khoáng. Chúng gom dần thành mạch, thành dòng, như nước rỉ trong cát tụ thành vũng.
- Dâng lên vì nhẹ. Đá lỏng kém đặc hơn đá rắn quanh nó, nên bị đẩy lên — cùng nguyên lý với chiếc phao bị ấn xuống nước.
- Trú trong buồng macma. Khi lên tới tầng đá nhẹ ngang với nó, hoặc gặp lớp đá quá chắc không xuyên qua nổi, macma dừng lại, tụ thành một vùng chứa ở độ sâu vài ki-lô-mét. Buồng macma không phải cái hang rỗng đầy đá lỏng, mà giống một miếng bọt biển đá nóng thấm macma giữa các kẽ.
- Tích khí. Macma mang theo hơi nước, khí cacbonic và lưu huỳnh hoà tan, như ga hoà trong chai nước ngọt đóng nắp. Khi macma nguội dần và kết tinh bớt, phần lỏng còn lại giàu khí hơn, áp suất trong buồng tăng.
- Mở đường. Áp suất đủ lớn, hoặc đá vách bị nứt, macma len vào khe, xẻ lối lên mặt đất. Lúc này mặt đất thường phồng nhẹ, rung lắc nhỏ, khí lưu huỳnh thoát nhiều hơn — những dấu hiệu mà các trạm quan trắc núi lửa theo dõi.
Không phải mẻ macma nào cũng ra tới mặt đất. Rất nhiều mẻ nguội luôn dưới sâu, thành những khối đá hạt to mà hàng triệu năm sau, khi lớp đá bên trên bị bào mòn, ta mới nhìn thấy — đó là một câu chuyện khác của đá.
Chặng ba: ngày một ngọn núi chào đời
Hình dung một buổi chiều trên cánh đồng ngô bằng phẳng. Người nông dân thấy mặt ruộng nứt một đường, rồi khói bốc lên kèm tiếng ầm ì từ dưới đất. Đêm đó, đá vụn nóng đỏ bắn lên khỏi khe nứt. Chỉ ít ngày sau, chỗ ấy đã là một gò đất đen ngòm, rồi một quả đồi, rồi một ngọn núi cao hàng trăm mét sau vài năm, vùi cả làng bên cạnh dưới dung nham.
Chuyện này có thật: ở miền trung Mexico vào những năm 1940, một ngọn núi lửa mọc lên giữa cánh đồng và trở thành trường hợp hiếm hoi mà con người theo dõi được trọn vẹn từ ngày "sinh". Nó cho thấy chặng đầu của một núi lửa nhỏ có thể diễn ra rất nhanh: đá vụn và xỉ núi lửa bắn lên rồi rơi quanh miệng, tự xếp thành hình nón như cát chảy qua đồng hồ cát.
Phần lớn núi lửa lớn thì không ra đời ồn ào như vậy. Chúng bắt đầu bằng một khe nứt khiêm tốn, phun vài lần rồi im hàng trăm năm, phun tiếp ở gần đó. Lần phun đầu tiên chỉ là viên gạch đầu tiên của một công trình kéo dài qua nhiều thời kỳ địa chất.
Chặng bốn: lớp chồng lớp, ngọn núi lớn dần
Mỗi lần phun để lại một "trang" đá. Đọc từ dưới lên, vách một núi lửa là cuốn nhật ký ghi lại những lần nó thở ra:
| Thời đoạn | Chuyện gì xảy ra | Mất bao lâu (khoảng) | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Tuổi thơ | Vài lần phun đầu đắp nên gò thấp quanh khe nứt | vài ngày tới vài năm | nón xỉ nhỏ, đá rỗ lỗ màu đen hoặc nâu đỏ |
| Lớn lên | Dung nham và tro chồng lớp, ống dẫn macma ổn định ở giữa | hàng nghìn tới hàng chục nghìn năm | vách núi có các lớp đá xen lớp tro |
| Trưởng thành | Núi đạt dáng đặc trưng; có thể mọc thêm miệng phụ ở sườn | hàng chục nghìn tới hàng trăm nghìn năm | nhiều miệng nhỏ quanh sườn, dòng dung nham toả ra |
| Về già | Nguồn macma cạn hoặc đổi chỗ, núi ngủ dài rồi tắt | hàng trăm nghìn tới vài triệu năm | miệng núi thành hồ, sườn bị xẻ rãnh |
| Sau khi tắt | Mưa gió bào mòn, chỉ còn lõi đá cứng trong ống dẫn | hàng triệu năm | cột đá đơn độc nhô lên giữa đồng bằng |
Các con số trên chỉ là khoảng rộng để hình dung. Mỗi núi lửa có nhịp riêng: có núi sống trọn đời chỉ vài năm, có núi phun đi phun lại suốt hàng trăm nghìn năm. Nếu nén toàn bộ lịch sử Trái Đất vào một ngày, cả cuộc đời của một núi lửa lớn chỉ chiếm vài giây tới chừng hai chục giây.
Ba nơi núi lửa hay mọc trên bản đồ
Núi lửa không rải ngẫu nhiên. Chúng tụ thành dải, gần như đúng những nơi các mảng kiến tạo kéo xa nhau, chúi vào nhau, hoặc nơi có điểm nóng.
Ở chỗ hai mảng tách giãn, phần lớn núi lửa nằm dưới đáy đại dương, dọc các sống núi ngầm dài hàng chục nghìn ki-lô-mét. Ta hiếm khi thấy chúng, trừ những nơi sống núi trồi lên khỏi mặt biển như Iceland — hòn đảo được đắp từ dung nham và vẫn đang được đắp tiếp.
Ở chỗ một mảng chúi xuống dưới mảng khác, núi lửa xếp thành vòng cung song song với rãnh sâu ngoài khơi. Vòng quanh Thái Bình Dương có một chuỗi như vậy, quen gọi là Vành đai lửa Thái Bình Dương, kéo từ Nam Mỹ lên Alaska, qua Nhật Bản, Philippines rồi Indonesia. Núi lửa ở đây thường phun dữ dội hơn, vì macma giàu khí và đặc quánh.
Còn điểm nóng thì như mũi khoan đặt dưới một tờ giấy đang trượt: mảng trôi qua, mũi khoan đứng yên, để lại một hàng lỗ. Đó là lý do có những chuỗi đảo núi lửa thẳng tắp giữa đại dương.
Những hiểu lầm hay gặp về núi lửa
Hiểu lầm: núi lửa là cái lỗ thông thẳng xuống lõi Trái Đất. Điều khoa học biết: macma sinh ra ở độ sâu vài chục tới hơn trăm ki-lô-mét, trong vỏ hoặc phần trên của manti. Lõi Trái Đất nằm sâu hàng nghìn ki-lô-mét và không liên quan trực tiếp tới một lần phun nào.
Hiểu lầm: thứ đỏ rực phun ra là lửa. Điều khoa học biết: đó là đá nóng chảy phát sáng vì nhiệt, giống thanh sắt nung đỏ trong lò rèn. Lửa thật chỉ xuất hiện khi dung nham đốt cây cỏ hoặc khí cháy được.
Hiểu lầm: núi lửa nào cũng là ngọn núi nhọn có miệng trên đỉnh. Điều khoa học biết: có núi lửa thoải như cái khiên úp, có núi lửa chỉ là một khe nứt dài trào dung nham, có núi lửa nằm hẳn dưới đáy biển, có núi lửa đã sụp thành một hõm chảo rộng hàng chục ki-lô-mét.
Hiểu lầm: núi lửa đã im thì không bao giờ phun nữa. Điều khoa học biết: có núi ngủ hàng trăm, hàng nghìn năm rồi thức dậy. Người ta chỉ gọi là "đã tắt" khi không còn nguồn macma nuôi nó, và việc phân loại này do các cơ quan địa chất đánh giá, không thể nhìn bề ngoài mà biết.
Sống, ngủ hay đã tắt — và hôm nay núi lửa vẫn đang thành hình
Các nhà núi lửa học thường chia ba nhóm: đang hoạt động (đã phun trong thời gian con người ghi chép được hoặc đang có dấu hiệu), đang ngủ (lâu không phun nhưng còn nguồn macma), và đã tắt (không còn khả năng phun). Ranh giới giữa ngủ và tắt khá mờ, vì thời gian của núi lửa dài hơn trí nhớ loài người rất nhiều.
Ở Việt Nam không có núi lửa nào đang phun, nhưng dấu vết thì nhiều: những nón núi lửa đã tắt nằm rải rác trên cao nguyên Tây Nguyên, các lớp đá bazan đen trên đảo Lý Sơn và ven biển miền Trung, những vùng đất đỏ trồng cà phê, hồ tiêu. Chúng là bằng chứng rằng mảnh đất này từng có những đợt dung nham trào lên trong khoảng vài triệu năm gần đây theo thang địa chất.
Trên thế giới, mỗi năm có vài chục núi lửa phun, và ở đâu đó dưới đáy biển dung nham vẫn đang âm thầm đắp thêm vỏ Trái Đất mới. Nếu bạn đến gần một vùng núi lửa còn hoạt động, nguyên tắc rất đơn giản: chỉ đi các tuyến được phép, nghe cảnh báo của cơ quan chức năng địa phương, không vượt rào vào vùng khí độc hay sườn có đá lăn. Khi có thông báo sơ tán, làm theo ngay; trường hợp khẩn cấp ở Việt Nam, gọi 112 hoặc 114.
Câu hỏi thường gặp
Núi lửa mất bao lâu để hình thành?
Tuỳ loại. Một nón xỉ nhỏ có thể cao hàng trăm mét chỉ sau vài năm phun liên tục. Những núi lửa lớn như các ngọn núi hình nón nổi tiếng thì cần hàng chục nghìn tới hàng trăm nghìn năm, qua rất nhiều lần phun nối nhau, mới đạt hình dạng ta thấy hôm nay.
Vì sao núi lửa phun trào?
Macma nhẹ hơn đá xung quanh nên luôn có xu hướng dâng lên, và trong macma có hơi nước cùng các khí hoà tan. Khi macma lên gần mặt đất, áp suất giảm, khí tách ra thành bọt và nở rất nhanh, đẩy đá lỏng trào ra giống chai nước có ga bị mở nắp đột ngột.
Dưới chân núi lửa có một hồ đá lỏng khổng lồ không?
Thường là không như ta tưởng. Vùng chứa macma dưới núi lửa giống miếng bọt biển bằng đá nóng, macma len trong các kẽ giữa tinh thể. Chỉ một phần của vùng đó đủ lỏng để phun ra trong một lần, phần còn lại nguội dần thành đá dưới sâu.
Việt Nam có núi lửa đang hoạt động không?
Trên đất liền và các đảo ven bờ hiện không có núi lửa nào đang phun. Dấu vết núi lửa thì có ở nhiều nơi như cao nguyên Tây Nguyên, đảo Lý Sơn và một số vùng ven biển miền Trung, nơi còn những nón núi đã tắt và các lớp đá bazan.
Làm sao biết một núi lửa sắp phun?
Các trạm quan trắc theo dõi động đất nhỏ dưới núi, độ phồng của mặt đất, lượng và loại khí thoát ra, nhiệt độ miệng núi. Dù vậy dự đoán chính xác ngày giờ vẫn rất khó, nên người dân sống quanh núi lửa cần nghe theo cảnh báo chính thức thay vì tự đoán.
Núi lửa có thể mọc lên ở nơi trước đó chưa từng có không?
Có, nhưng gần như luôn ở trong vùng vốn đã có hoạt động núi lửa, nơi có nguồn macma dưới sâu. Những ngọn núi lửa mới thường mọc cạnh các nón cũ hoặc dọc khe nứt sẵn có, chứ không bất ngờ xuất hiện giữa một vùng đất ổn định hàng trăm triệu năm.