Dáng một ngọn núi lửa được quyết định chủ yếu bởi độ loãng của đá nóng chảy nó phun ra. Dung nham loãng chảy xa, trải mỏng thành những lớp rộng, dần dần đắp nên một ngọn núi thoải như chiếc khiên của chiến binh úp xuống đất. Dung nham đặc thì chảy không xa, lại hay phun nổ ra tro đá, các lớp chồng dốc quanh miệng thành một chóp nhọn cân đối. Giống như rót mật ong và rót bột trét tường lên mặt bàn: một bên loang thành vũng rộng, một bên đùn thành ụ cao.
Ngoài hai dáng lớn ấy còn có những "người anh em" nhỏ hơn: nón xỉ mọc nhanh trong vài năm, vòm dung nham phồng lên như cái bánh bao trong miệng núi. Mục từ này so sánh chúng cạnh nhau, giải thích vì sao mỗi dáng hình thành, và chỉ ra chỗ bạn có thể nhận ra chúng ngoài thực địa.
Đứng từ xa nhìn hai dáng núi
Một ngọn núi lửa hình nón — giới địa chất hay gọi là núi lửa tầng vì nó được xếp bằng nhiều tầng dung nham và tro xen nhau — trông như hình vẽ của trẻ con: sườn dốc dần lên, đỉnh nhọn, có khi phủ tuyết trắng. Núi Phú Sĩ ở Nhật Bản là ví dụ quen thuộc nhất. Sườn gần đỉnh dốc tới mức đi bộ rất vất vả, và vì dáng cân đối, nhiều ngọn trở thành biểu tượng của cả một vùng đất.
Một ngọn núi lửa khiên thì dễ bị nhìn nhầm thành cao nguyên. Đứng ở chân, bạn thấy một sườn đất đá thoải, nghiêng nhẹ như con dốc trên đường làng, kéo dài tít tắp tới chân trời. Phải lên máy bay hoặc đứng thật xa mới thấy toàn bộ đường cong của nó. Các ngọn núi trên quần đảo Hawaii là núi lửa khiên điển hình; một trong số đó, nếu đo từ chân nằm sâu dưới đáy biển lên tới đỉnh, còn cao hơn cả Everest.
Điều thú vị là núi lửa khiên thường lớn hơn núi lửa tầng rất nhiều về thể tích, nhưng lại ít gây ấn tượng hơn vì quá thoải. Cái "nhỏ mà nhọn" luôn dễ được chụp ảnh hơn cái "khổng lồ mà hiền".
Bí mật nằm ở độ đặc và lượng khí
Đá lỏng ít silic, như macma bazan, loãng và nóng. Khi phun ra, nó tuôn thành những dòng chảy xa hàng chục ki-lô-mét trước khi đông lại. Khí trong nó thoát ra dễ dàng nên lần phun thường êm: những vòi phun dung nham rực sáng, những con sông đá đỏ chảy chậm. Mỗi lần phun để lại một lớp đá mỏng mà rộng; hàng nghìn lớp như vậy chồng nhau thành hình khiên.
Đá lỏng nhiều silic hơn thì đặc quánh và giữ khí. Nó không chảy xa được, thường đùn ra rồi đông lại ngay quanh miệng. Khí bị nhốt dồn áp suất, tới lúc phá vỡ thì phun nổ, bắn tro, đá bọt và mảnh đá vụn lên cao rồi rơi xuống quanh miệng núi. Lớp tro rời chất lên dốc như đống cát đổ từ trên cao, lớp dung nham đặc chen vào giữa như vữa giữ cho đống cát khỏi sụt. Cứ thế, núi lớn lên theo chiều cao nhiều hơn chiều rộng.
Một chi tiết nhỏ dễ bị bỏ qua: cùng một ngọn núi có thể đổi tính theo thời gian. Có núi tuổi trẻ phun bazan loãng, về già macma thay đổi thành phần, chuyển sang phun nổ. Vì thế dáng núi là bản tổng kết cả cuộc đời nó chứ không phải ảnh chụp một lần phun.
Đặt hai dáng núi cạnh nhau
Bảng so sánh nhanh để nhận ra hai loại núi lửa lớn nhất:
| Đặc điểm | Núi lửa khiên | Núi lửa tầng (hình nón) |
|---|---|---|
| Dáng nhìn từ xa | thoải, rộng, như cái khiên úp | dốc, nhọn, cân đối |
| Đá lỏng phun ra | bazan loãng, nóng | đặc hơn, nhiều silic hơn |
| Kiểu phun thường gặp | êm, dòng dung nham chảy xa | xen kẽ phun nổ và dòng dung nham ngắn |
| Vật liệu đắp núi | gần như toàn lớp dung nham mỏng | lớp tro, đá vụn xen lớp dung nham |
| Thường mọc ở đâu | điểm nóng, vùng tách giãn | ven nơi một mảng chúi xuống dưới mảng khác |
| Nguy hiểm chính | dòng dung nham chậm, khí | tro bụi, dòng đá vụn nóng lao nhanh, bùn đá |
| Ví dụ quen thuộc | các núi lửa Hawaii, nhiều núi ở Iceland | Phú Sĩ, nhiều núi lửa ở Indonesia, Philippines |
Hai cột này là hai đầu của một dải. Ở giữa có rất nhiều núi lửa "lai", vừa có sườn thoải ở chân vừa có chóp dốc trên đỉnh, ghi lại những thời kỳ phun khác nhau.
Những người anh em nhỏ: nón xỉ và vòm dung nham
Nón xỉ — ngọn núi mọc trong vài năm. Khi macma bazan nhiều khí phun thành vòi, những cục đá lỏng bắn lên, nguội thành xỉ rỗ lỗ trong không khí rồi rơi lả tả quanh miệng. Chúng chất thành một nón đều đặn, sườn nghiêng đúng bằng góc mà đống sỏi tự đứng được, đỉnh có miệng hình phễu. Nón xỉ thường chỉ cao vài chục tới vài trăm mét, sống một đợt rồi tắt hẳn.
Vòm dung nham — chiếc bánh bao đá trong miệng núi. Khi đá lỏng quá đặc, nó không chảy nổi mà phồng lên tại chỗ thành một khối tròn, như kem đánh răng bóp ra khỏi tuýp đứng thẳng. Vòm có thể lớn dần nhiều tháng, rồi nứt vỡ, sụp, làm đá nóng lăn xuống sườn. Đây là lý do các nhà núi lửa học theo dõi vòm rất sát.
Khe nứt phun — núi lửa không có núi. Có những đợt phun không xuất phát từ một miệng mà từ một khe nứt dài hàng ki-lô-mét, dung nham trào ra như rèm lửa. Lặp lại nhiều lần, chúng phủ cả vùng rộng thành cao nguyên bazan phẳng. Nhiều cao nguyên lớn trên thế giới hình thành theo cách này.
Hõm chảo — khi núi tự sụp. Sau một đợt phun rất lớn làm buồng macma bên dưới rỗng đi, phần đỉnh núi mất chỗ dựa và sụp xuống, để lại một lòng chảo rộng. Đó là cách một ngọn núi nhọn có thể biến thành cái hồ tròn — câu chuyện của các hồ núi lửa.
Bổ đôi hai ngọn núi: bên trong trông ra sao
Nếu có thể cắt dọc một ngọn núi lửa khiên như cắt quả dưa, bạn sẽ thấy hàng nghìn lớp đá bazan mỏng, mỗi lớp dày chừng vài mét, xếp chồng như những trang giấy trong một cuốn sách khổng lồ hơi cong. Xuyên qua các lớp là những ống dung nham rỗng đã nguội và những vách đá dựng đứng — mạch macma từng xẻ ngang các lớp để tìm đường ra sườn. Núi lửa khiên lớn thường có những đới nứt chạy dọc sườn, nơi đá lỏng hay phun ra từ khe dài thay vì từ đỉnh, nên núi phình rộng theo các hướng ấy.
Cắt một núi lửa tầng thì khác: giữa núi là một ống dẫn chính thẳng đứng, nay đã lấp bằng đá đông cứng, cứng hơn hẳn phần xung quanh. Từ ống ấy toả ra các mạch đá như nan quạt. Hai bên là các lớp tro rời, đá vụn, dòng bùn đá xen với vài lớp dung nham đặc, tất cả nghiêng dốc theo sườn. Kiểu cấu trúc này ít bền: mưa lớn có thể biến lớp tro thành dòng bùn, và một bên sườn có thể sạt mất khi bị macma đẩy phồng.
Chính cái lõi cứng ấy quyết định số phận sau cùng. Hàng triệu năm sau khi núi lửa tầng tắt, mưa gió cuốn đi các lớp tro mềm, chỉ còn trơ lại cột đá trong ống dẫn và các mạch đá toả ra như bức tường thấp. Còn núi lửa khiên già thì bị xẻ thành những thung lũng sâu, vách dựng, như những ngọn núi trên các đảo già của Hawaii. Dáng núi hôm nay vì thế là một khoảnh khắc trong chuỗi biến đổi chưa dừng.
Đứng trên một nón núi lửa đã tắt ở cao nguyên
Sáng sớm cuối mùa mưa, hai bố con leo theo lối mòn quen của người làm rẫy lên một quả đồi tròn trịa giữa vùng cà phê. Lên tới đỉnh, cô bé ngạc nhiên vì đỉnh đồi không nhọn mà lõm xuống thành một lòng chảo cỏ xanh, như ai đã lấy thìa khoét đi phần chóp. Người bố bốc một nắm đất đỏ lẫn những viên sỏi đen nhẹ bẫng, nhiều lỗ, và bảo con rằng cái lòng chảo ấy chính là miệng một ngọn núi lửa nhỏ đã thở ra lần cuối từ rất lâu trước khi có người tới đây trồng cây.
Cảnh ấy không hiếm ở Tây Nguyên: những quả đồi hình nón cụt, đỉnh lõm, sườn phủ đất đỏ, rải rác đá bazan rỗ lỗ. Phần lớn là nón núi lửa nhỏ đã tắt, gần với kiểu nón xỉ, đứng trên nền cao nguyên bazan do các đợt phun loãng hơn đắp nên trước đó. Mưa nhiệt đới đã bào sườn chúng tròn lại, cây cối phủ kín, khiến người không để ý chỉ thấy một quả đồi bình thường.
Khi tới những nơi như vậy, hãy đi theo lối mòn có sẵn, xin phép chủ rẫy nếu đất có người canh tác, không đào bới sườn đồi, và đi cùng người địa phương nếu địa hình dốc, trơn vào mùa mưa.
Hiểu lầm hay gặp khi nhìn dáng núi
Hiểu lầm: núi càng nhọn càng nguy hiểm, núi thoải thì vô hại. Điều khoa học biết: núi lửa tầng thường phun nổ nguy hiểm hơn, nhưng núi lửa khiên vẫn có thể chôn vùi làng mạc dưới dung nham, thả ra khí độc. Mức độ nguy hiểm do cơ quan quan trắc đánh giá, không đoán bằng mắt.
Hiểu lầm: quả đồi nào hình nón cũng là núi lửa. Điều khoa học biết: đồi đá vôi, đồi sót do bào mòn cũng có thể nhọn tròn. Dấu hiệu của núi lửa nằm ở đá: bazan, xỉ rỗ lỗ, tro, cùng với miệng lõm trên đỉnh.
Hiểu lầm: dáng núi lửa đứng yên mãi. Điều khoa học biết: núi lửa có thể tự sụp thành hõm chảo, sạt mất một bên sườn, hoặc bị mưa gió xẻ rãnh sâu sau khi tắt. Qua hàng triệu năm, chỉ còn lại lõi đá cứng trong ống dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Núi lửa có mấy loại theo hình dáng?
Cách chia phổ biến gồm núi lửa khiên thoải và rộng, núi lửa tầng hình nón dốc, nón xỉ nhỏ mọc nhanh, vòm dung nham phồng tại chỗ, cùng với khe nứt phun và hõm chảo sụp. Nhiều núi lửa thật là sự pha trộn của vài dạng qua các thời kỳ.
Vì sao núi lửa khiên có sườn thoải?
Vì nó phun ra dung nham bazan loãng, chảy được rất xa trước khi đông lại. Mỗi lần phun để lại một lớp đá mỏng mà rộng, phủ lên lớp trước. Hàng nghìn lớp như thế chồng lên nhau tạo nên một ngọn núi có sườn nghiêng nhẹ như cái khiên úp.
Núi Phú Sĩ thuộc loại núi lửa nào?
Núi Phú Sĩ là một núi lửa tầng, tức núi lửa hình nón được đắp bằng nhiều lớp dung nham, tro và đá vụn xen nhau qua rất nhiều lần phun. Nó vẫn được xếp vào nhóm núi lửa đang hoạt động và được cơ quan chức năng Nhật Bản theo dõi thường xuyên.
Nón xỉ núi lửa có phun lại nhiều lần không?
Phần lớn nón xỉ chỉ hoạt động trong một đợt, kéo dài vài tuần tới vài năm, rồi tắt hẳn. Đợt phun tiếp theo trong cùng vùng thường mở ra một nón mới ở gần đó thay vì dùng lại nón cũ, nên nhiều vùng có cả cụm nón xỉ đứng cạnh nhau.
Có thể đoán tuổi một núi lửa nhờ dáng của nó không?
Chỉ đoán được rất đại khái. Núi lửa trẻ thường còn sườn nhẵn, miệng rõ; núi lửa già hơn bị mưa xẻ rãnh, miệng mờ dần. Muốn biết tuổi thật, các nhà địa chất phải lấy mẫu đá và đo tuổi trong phòng thí nghiệm.
Đi lên một nón núi lửa đã tắt có an toàn không?
Với nón núi lửa đã tắt từ rất lâu, nguy cơ chính là sườn dốc, đá rời, đất trơn khi mưa và nắng nóng. Nên đi theo lối mòn có sẵn, mang giày bám tốt, đi cùng người quen đường, không đào bới hay lấy đá ở khu được bảo vệ.