Trong hơn nửa tỷ năm qua, kể từ khi sinh vật có vỏ cứng để lại hoá thạch dày đặc, Trái Đất đã trải qua ít nhất năm cuộc đại tuyệt chủng: những lần phần lớn các loài biến mất trong khoảng thời gian rất ngắn theo thang địa chất. Lần lớn nhất xảy ra vào khoảng 250 triệu năm trước, cuối kỷ Permi; lần nổi tiếng nhất là khoảng 66 triệu năm trước, khi khủng long không phải chim biến mất. Hình dung một khu rừng bị cháy trụi năm lần, mỗi lần mọc lại thành một khu rừng với cây cối khác hẳn.
Các nhà khoa học nhận ra những đợt này từ chính lớp đá: đi lên qua các tầng đá, hoá thạch đang dày đặc bỗng thưa hẳn, nhiều nhóm biến mất cùng một lúc. Mục từ này kể lại năm lần ấy, những nguyên nhân được xem là có khả năng nhất, và điều chúng cho thấy về sức bền lẫn sự mong manh của sự sống.
Đại tuyệt chủng khác gì tuyệt chủng thường ngày?
Tuyệt chủng là chuyện bình thường của sự sống. Các loài luôn xuất hiện và mất đi, giống như dân số một thành phố: người sinh ra, người qua đời mỗi ngày mà thành phố vẫn đứng vững. Nhịp mất loài đều đặn ấy được gọi là tuyệt chủng nền. Phần lớn các loài từng sống trên Trái Đất đã tuyệt chủng theo cách lặng lẽ này.
Đại tuyệt chủng thì khác: trong một khoảng ngắn, có khi chỉ vài chục nghìn đến vài trăm nghìn năm, tốc độ mất loài tăng vọt gấp nhiều lần, quét qua cùng lúc cả biển lẫn đất liền, cả sinh vật lớn lẫn nhỏ. Nó giống một trận dịch hay một cơn bão quét qua thành phố, chứ không còn là nhịp sinh tử thường ngày.
Một điểm cần hiểu đúng: "ngắn" ở đây là ngắn theo thang địa chất. Với con người, vài chục nghìn năm là rất dài; nhưng khi nhìn trong lớp đá, khoảng đó chỉ tương ứng một lớp mỏng, và các hoá thạch biến mất gần như cùng một dòng kẻ. Nếu nén toàn bộ hơn năm trăm triệu năm qua vào một cuốn sách dày năm trăm trang, mỗi cuộc đại tuyệt chủng chỉ chiếm chưa tới một dòng chữ, nhưng trang sau dòng ấy được viết bằng một bộ chữ khác hẳn.
Năm cuộc đại tuyệt chủng nhìn trong một bảng
Thời gian dưới đây là khoảng tròn phổ biến; nguyên nhân là những giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, nhiều điểm vẫn đang được nghiên cứu.
| Đợt | Cách đây (khoảng) | Điều có lẽ đã xảy ra | Ai chịu mất mát nặng |
|---|---|---|---|
| Cuối kỷ Ordovic | khoảng 440 triệu năm | khí hậu lạnh đi, băng hà lan rộng, mực nước biển hạ thấp làm cạn biển nông | sinh vật biển nông: tay cuộn, bọ ba thùy, san hô cổ |
| Cuối kỷ Devon | khoảng 370 triệu năm | nhiều đợt nối nhau, đại dương thiếu ôxy ở nhiều vùng | rạn san hô cổ, nhiều nhóm cá có giáp |
| Cuối kỷ Permi | khoảng 250 triệu năm | núi lửa phun trào cực lớn ở vùng nay là Siberia, khí hậu nóng lên, biển thiếu ôxy và bị axit hoá | phần lớn sinh vật biển và rất nhiều sinh vật trên cạn |
| Cuối kỷ Tam Điệp | khoảng 200 triệu năm | phun trào núi lửa lớn khi siêu lục địa Pangaea bắt đầu tách ra | nhiều nhóm bò sát lớn, mở đường cho khủng long |
| Cuối kỷ Phấn Trắng | khoảng 66 triệu năm | tiểu hành tinh va vào Trái Đất, cộng thêm phun trào núi lửa ở vùng nay là Ấn Độ | khủng long không phải chim, thằn lằn bay, bò sát biển, cúc đá |
Nhìn cả bảng, cả năm đợt đều gắn với biến đổi khí hậu mạnh, và ít nhất ba đợt gắn với những đợt phun trào núi lửa khổng lồ. Chỉ đợt cuối cùng có thêm "vị khách từ vũ trụ". Điểm chung lớn nhất không phải là thủ phạm, mà là tốc độ: môi trường đổi quá nhanh so với khả năng thích nghi của sinh vật.
Lần lớn nhất: cuối kỷ Permi
Cuối kỷ Permi, các lục địa gần như dính liền thành siêu lục địa Pangaea. Ở vùng nay là Siberia, mặt đất nứt ra và tuôn ra dung nham bazan trong thời gian dài, phủ một vùng rộng mênh mông. Theo nhiều nghiên cứu, macma còn nung nóng các lớp than đá và đá chứa muối nằm bên dưới, giải phóng thêm khí nhà kính và khí độc. Nhiều nhà khoa học xem đây là động cơ chính của thảm cảnh sau đó.
Khí hậu nóng lên nhanh, nước biển ấm dần, mất ôxy ở nhiều vùng và trở nên chua hơn, làm khó những sinh vật xây vỏ bằng đá vôi. Trên cạn, rừng suy tàn, đất bị xói mạnh. Đây là đợt duy nhất được biết đến đã ảnh hưởng nặng cả tới côn trùng, nhóm vốn rất bền bỉ.
Bọ ba thùy, những sinh vật biển có vỏ chia ba thùy từng sống gần ba trăm triệu năm, biến mất hẳn sau đợt này. Sự sống mất rất lâu mới hồi phục: trong những lớp đá ngay phía trên ranh giới, hoá thạch nghèo nàn tới mức các nhà nghiên cứu xem đó là một khoảng lặng kéo dài hàng triệu năm.
Đứng trước một ranh giới trong đá
Nhóm sinh viên địa chất dừng lại ở chân một vách đá cao trong chuyến thực địa có thầy hướng dẫn, đứng trên lối mòn cách vách một khoảng an toàn. Thầy chỉ lên một dải mỏng sẫm màu cắt ngang vách. "Phía dưới dải kia, các em sẽ thấy đá vôi đầy hoá thạch vỏ sò, tay cuộn, mảnh san hô. Phía trên, đá vẫn là đá biển, nhưng gần như trống trơn." Cả nhóm im lặng một lúc. Ai đó hỏi khẽ: "Vậy là cả một thế giới nằm gọn trong vài phân?"
Đúng như vậy. Ranh giới tuyệt chủng thường không phải là một tấm biển báo, mà là một sự thay đổi lặng lẽ: số loài hoá thạch giảm đột ngột, đá đổi màu, có khi xuất hiện lớp sét hay lớp đá chứa dấu hiệu thiếu ôxy. Người nghiên cứu đếm số loài trong từng tầng, vẽ đường cong, và chỗ đường cong rơi thẳng xuống chính là "vết thương" của sự sống.
Những vách đá như vậy giống như trang sách bị xé mất vài trang. Cái hay là nhờ thấy được chỗ xé, ta biết chắc rằng câu chuyện đã thay đổi ở đó. Đặt nhiều vách đá ở những châu lục khác nhau cạnh nhau, nếu chỗ xé rơi vào cùng một thời điểm, các nhà khoa học mới dám gọi đó là một cuộc đại tuyệt chủng toàn cầu chứ không phải tai biến của riêng một vùng.
Một lưu ý khi đi thực địa: những vách đá đẹp nhất thường là vách dựng, dễ rơi đá. Người đi tìm hiểu luôn đi theo lối mòn, đội mũ bảo hộ khi tới gần, không đứng sát chân vách sau mưa và không leo lên để nhìn cho gần.
Sau mỗi lần sụp đổ, sự sống làm lại từ đầu
Điều đáng kinh ngạc nhất của các cuộc đại tuyệt chủng là không lần nào sự sống bị xoá hoàn toàn. Luôn có những kẻ sống sót, thường là sinh vật nhỏ, ăn tạp, chịu được điều kiện khắc nghiệt. Từ những nhóm ít ỏi ấy, sau hàng triệu năm, các hệ sinh thái mới dần lấp đầy chỗ trống.
Mỗi lần làm lại, "dàn diễn viên" chính thay đổi. Sau đợt cuối kỷ Permi, bò sát dần chiếm ưu thế; sau đợt cuối kỷ Tam Điệp, khủng long vươn lên; sau đợt cuối kỷ Phấn Trắng, thú có vú lan rộng và cuối cùng có loài người. Nếu bất kỳ đợt nào diễn ra khác đi, thế giới hôm nay có lẽ cũng đã khác hẳn.
Nhưng sự hồi phục chậm tới mức khó tưởng tượng: mất hàng triệu năm để có lại một hệ sinh thái phong phú như trước. Với thang đời người, một đợt đại tuyệt chủng là vết thương không bao giờ kịp lành.
Hiểu lầm và điều khoa học biết
Hiểu lầm: đại tuyệt chủng xảy ra trong vài ngày. Điều khoa học biết: ngay cả đợt có tiểu hành tinh, sự biến mất của các loài cũng kéo dài từ nhiều tháng tới hàng nghìn năm; các đợt do núi lửa có thể kéo dài hàng chục nghìn năm trở lên.
Hiểu lầm: khủng long là đợt tuyệt chủng lớn nhất. Điều khoa học biết: đợt cuối kỷ Permi lớn hơn nhiều. Đợt cuối kỷ Phấn Trắng nổi tiếng vì có khủng long, chứ không phải vì lớn nhất.
Hiểu lầm: luôn có một thủ phạm duy nhất. Điều khoa học biết: hầu hết các đợt là chuỗi nguyên nhân móc nối nhau, như núi lửa gây nóng lên, nóng lên làm biển thiếu ôxy, thiếu ôxy làm chuỗi thức ăn sụp đổ.
Hiểu lầm: số "năm" là cố định. Điều khoa học biết: con số năm là cách gom phổ biến những đợt lớn nhất. Trong lớp đá còn ghi lại nhiều đợt nhỏ hơn, và các nhà khoa học vẫn bàn luận nên xếp đợt nào vào nhóm "lớn".
Có phải đang diễn ra đợt thứ sáu?
Nhiều nhà khoa học cảnh báo rằng tốc độ mất loài thời gian gần đây cao hơn nhiều so với nhịp tuyệt chủng nền, do mất rừng, săn bắt, ô nhiễm, loài ngoại lai và biến đổi khí hậu. Một số người gọi đây là cuộc đại tuyệt chủng thứ sáu, số khác thận trọng hơn, cho rằng nó chưa đạt quy mô của năm đợt trong lớp đá, nhưng đang đi theo hướng đáng lo.
Điểm khác biệt là lần này nguyên nhân đến từ chính một loài, và loài ấy có khả năng nhận ra điều mình đang làm. Lớp đá kể rằng sự sống luôn hồi phục, nhưng cần hàng triệu năm. Những thay đổi nhỏ như giữ rừng, giữ nguồn nước, tôn trọng khu bảo tồn là cách để không phải chờ lâu như thế.
Đọc lịch sử các cuộc đại tuyệt chủng vì vậy không chỉ là chuyện của quá khứ xa xôi. Đó là một cách nhìn lại chính thời đại mình đang sống, qua tấm gương dài hàng trăm triệu năm.
Câu hỏi thường gặp
Cuộc đại tuyệt chủng lớn nhất là khi nào?
Đợt lớn nhất được biết xảy ra vào cuối kỷ Permi, khoảng 250 triệu năm trước. Phần lớn sinh vật biển và rất nhiều sinh vật trên cạn biến mất, liên quan tới những đợt phun trào núi lửa khổng lồ ở vùng nay là Siberia.
Làm sao biết một đợt tuyệt chủng đã xảy ra?
Các nhà khoa học đếm số loài hoá thạch trong từng lớp đá nối tiếp nhau. Khi nhiều nhóm sinh vật ở cả biển lẫn đất liền cùng biến mất tại một ranh giới mỏng, đó là dấu hiệu của một đợt tuyệt chủng lớn.
Bọ ba thùy là gì và vì sao biến mất?
Bọ ba thùy là sinh vật biển có vỏ cứng chia ba thùy theo chiều dọc, sống gần ba trăm triệu năm và để lại rất nhiều hoá thạch. Chúng suy giảm qua nhiều đợt tuyệt chủng và biến mất hẳn sau đợt cuối kỷ Permi.
Sau đại tuyệt chủng thì mất bao lâu sự sống mới hồi phục?
Thường mất hàng triệu năm để các hệ sinh thái phong phú hình thành trở lại. Sau đợt cuối kỷ Permi, hoá thạch trong các lớp đá phía trên ranh giới nghèo nàn trong một thời gian rất dài trước khi đa dạng trở lại.
Núi lửa gây tuyệt chủng bằng cách nào?
Những đợt phun trào bazan khổng lồ kéo dài thải nhiều khí nhà kính và khí lưu huỳnh, làm khí hậu thay đổi nhanh, biển nóng lên, thiếu ôxy và chua hơn. Hệ sinh thái không kịp thích nghi nên nhiều loài biến mất.
Có phải chúng ta đang ở đợt tuyệt chủng thứ sáu?
Nhiều nhà khoa học cảnh báo tốc độ mất loài hiện nay cao bất thường, và một số gọi đây là đợt thứ sáu. Việc xếp hạng còn được bàn luận, nhưng xu hướng mất loài do con người gây ra là điều được ghi nhận rộng rãi.