HinhThanh.comHình Thành
Núi lửa và hơi nóng lòng đất

Macma và dung nham khác nhau thế nào: hành trình của đá nóng chảy lên mặt đất

Macma là đá nóng chảy còn nằm dưới lòng đất, dung nham là khi nó đã trào ra mặt đất. Hỏi đáp về độ nóng, độ loãng, cách chảy và loại đá nó để lại khi nguội.

Close-up of a cooled ropy lava surface with glossy black folds and coils, soft overcast light, small green fern sprouting in a crack, natural slate and charcoal tones

Macma và dung nham là cùng một thứ đá nóng chảy, chỉ khác chỗ đứng. Khi còn nằm dưới lòng đất, nó được gọi là macma; khi đã trào ra mặt đất, nó mang tên dung nham. Giống như nước trong mạch ngầm và nước khi đã chảy thành suối: vẫn là nước, nhưng ra tới ngoài trời thì cư xử khác hẳn — dung nham mất phần lớn khí hoà tan, nguội nhanh hơn rất nhiều và đông lại thành đá trước mắt ta.

Từ một khác biệt nhỏ ấy sinh ra rất nhiều câu hỏi: dung nham nóng bao nhiêu, vì sao có dòng chảy như suối có dòng ì ạch như bùn, vì sao cùng một thứ đá lỏng mà có khi nguội thành bazan đen đặc, có khi thành đá bọt nổi trên nước. Mục từ này trả lời lần lượt theo kiểu hỏi đáp.

Macma là gì, và nó chứa những gì?

Macma là hỗn hợp của ba thứ: đá nóng chảy, tinh thể khoáng đã kịp kết tinh lơ lửng trong đó, và khí hoà tan — chủ yếu hơi nước, khí cacbonic, các khí chứa lưu huỳnh. Hình dung một nồi cháo đang sôi lăn tăn: phần nước là đá lỏng, hạt gạo là tinh thể, bọt li ti là khí.

Thành phần chính của macma là silic và oxy, kết hợp với sắt, magiê, canxi, nhôm, natri, kali. Tỉ lệ silic nhiều hay ít quyết định gần như mọi tính nết của nó. Macma ít silic thường đến từ đá manti tan chảy; macma giàu silic thường hình thành khi macma nóng nấu chảy thêm cả đá của lớp vỏ lục địa trên đường đi lên.

Phần lớn macma không bao giờ ra tới mặt đất. Nó nguội dần dưới sâu trong hàng nghìn tới hàng triệu năm, tạo thành đá hạt to như đá hoa cương. Chỉ phần đi được trọn đường lên mới đổi tên thành dung nham. Vì thế khi nhìn một ngọn núi lửa, bạn đang thấy phần nổi rất nhỏ của một hệ thống đá nóng chảy lớn hơn nhiều nằm khuất bên dưới.

Vì sao có dung nham loãng như mật, có loại đặc như kem đánh răng?

Độ "đặc" của đá lỏng, giới khoa học gọi là độ nhớt, phụ thuộc chủ yếu vào lượng silic và nhiệt độ. Silic thích nối thành chuỗi, mạng lưới; càng nhiều silic, đá lỏng càng như bột nhồi khó khuấy. Ba kiểu macma thường gặp:

Kiểu macmaSilicĐộ nóng khi phun (khoảng)Tính nếtĐá thường để lại
Kiểu bazaníttrên dưới 1.000 tới hơn 1.100 độ Cloãng, chảy xa, khí thoát dễ, phun êmđá bazan đen, xám
Kiểu trung tính (andesit)vừathấp hơn bazanđặc hơn, giữ khí, phun lúc êm lúc nổđá andesit xám, tro
Kiểu giàu silic (riolit)nhiềuthấp nhất trong ba kiểurất đặc, giữ khí, dễ phun nổđá bọt, đá vỏ chai, tro mịn

Nghe có vẻ ngược đời: kiểu nóng nhất lại phun hiền nhất. Lý do là khí. Trong macma loãng, bọt khí nổi lên và thoát ra nhẹ nhàng như bong bóng trong nồi canh. Trong macma đặc, bọt khí bị giam lại, áp suất dồn mãi rồi xé toạc cả khối đá lỏng thành tro và đá bọt — như mở nắp một chai nước ngọt vừa bị lắc mạnh.

Dung nham chảy nhanh hay chậm, và vì sao bề mặt nó lại khác nhau?

Đa số dòng dung nham chảy chậm hơn người đi bộ; dòng bazan loãng trên sườn dốc có thể chạy nhanh hơn, nhất là khi đổ vào lòng khe hẹp. Điều ít ai biết là dung nham tự làm áo cho mình: mặt trên tiếp xúc không khí nguội rất nhanh, đông thành lớp vỏ cứng trong khi bên dưới vẫn đỏ rực, tiếp tục bò đi.

Từ đó sinh ra hai bề mặt quen thuộc. Khi dung nham nóng và loãng, lớp vỏ mỏng còn dẻo bị dòng chảy bên dưới kéo nhăn lại thành những nếp cuộn như dây thừng hay mặt kem bị miết thìa — người ta gọi là dung nham dạng dây thừng. Khi dung nham nguội hơn và đặc hơn, lớp vỏ vỡ ra thành vô số tảng sắc cạnh, lởm chởm, bò đi như một đống gạch vụn tự lăn — dung nham dạng khối vụn, đi chân trần trên đó là rách giày lẫn da.

Đôi khi lớp vỏ đông kín cả trên lẫn hai bên, biến dòng dung nham thành một đường ống ngầm giữ nhiệt rất tốt. Đá lỏng chảy trong ống đi được rất xa mà ít nguội. Khi nguồn cạn, dung nham chảy hết ra để lại ống dung nham rỗng — những hang dài, trần vòm tròn, vách nhẵn có vệt chảy. Ở Tây Nguyên có các hang hình thành theo cách này trong đá bazan, khác hẳn hang đá vôi do nước khoét.

Đá lỏng nguội đi sẽ thành đá gì?

Cùng một mẻ macma có thể cho ra những loại đá trông khác hẳn nhau, tuỳ nó nguội ở đâu và nhanh hay chậm. Quy luật dễ nhớ: nguội càng chậm, tinh thể càng to, như đường kết tinh trong lọ mật để lâu.

Nguội ở đâu, nhanh hay chậmĐá tạo thànhNhận ra bằng gì
Trên mặt đất, nguội trong vài giờ tới vài nămđá bazanmàu đen hoặc xám đậm, hạt mịn khó thấy bằng mắt, nặng tay, hay có lỗ rỗ
Ngay miệng núi, khí nở tung khi đá còn lỏngđá bọtnhẹ, xốp chi chít lỗ, nhiều viên nổi được trên nước
Đá giàu silic nguội quá nhanh, không kịp kết tinhđá vỏ chai (thuỷ tinh núi lửa)đen bóng như kính, vỡ ra mép sắc cong như vỏ sò
Bị nổ vụn và rơi xuống như mưatro, cát và xỉ núi lửahạt rời, màu xám tới nâu đỏ, nén lâu thành đá tro
Dưới sâu hàng ki-lô-mét, nguội hàng nghìn năm trở lênđá hoa cương và họ hàngtinh thể to thấy rõ bằng mắt, đốm trắng, hồng, đen

Đá bọt và đá vỏ chai có thể được tạo ra trong cùng một lần phun, từ cùng một loại macma — chỉ khác nhau ở chỗ khí kịp nở hay không. Đó là ví dụ đẹp cho thấy tốc độ quan trọng không kém thành phần.

Hòn đá rỗ lỗ trên bàn cô giáo kể chuyện gì?

Một buổi học ở trường vùng cao nguyên, cô giáo đặt lên bàn một hòn đá đen to bằng nắm tay, mặt rỗ chi chít lỗ tròn nhỏ. Cô hỏi cả lớp: những cái lỗ này ai đục? Một bạn đoán là sâu bọ, một bạn đoán là nước mưa. Cô xoay hòn đá ra chỗ sáng và kể rằng mỗi cái lỗ là chỗ một bọt khí từng nằm khi đá còn lỏng và nóng hơn cả lửa bếp than. Đá đông lại quá nhanh, bọt khí chưa kịp thoát, để lại cái khuôn rỗng.

Câu chuyện của hòn đá ấy rất đầy đủ. Lỗ rỗ cho biết nó là dung nham nguội gần mặt đất, nơi khí kịp nở. Màu đen và cảm giác nặng tay cho biết nó nghèo silic, giàu sắt và magiê — tức là đá bazan. Nếu các lỗ bị kéo dài thành hình hạt thóc theo một hướng, đó là dấu vết dòng chảy: hòn đá nằm ở lớp dung nham đang trôi khi nó đông lại. Và nếu trong lỗ có những tinh thể trắng nhỏ đọng lại, đó là khoáng do nước ngầm mang tới về sau, hàng nghìn năm sau khi dung nham đã nguội.

Ở nhiều vùng đất đỏ, những hòn đá như vậy nằm ngay ven đường, bờ rẫy, tường rào đá. Chỉ cần một chiếc kính lúp và chút tò mò, bạn đã cầm trong tay một trang nhật ký của núi lửa.

Không ai xuống được buồng macma, vậy làm sao biết nó ra sao?

Buồng macma nằm sâu vài ki-lô-mét dưới chân núi, ngoài tầm với của gần như mọi mũi khoan, và chẳng thiết bị nào lặn được trong đá lỏng hơn nghìn độ. Các nhà khoa học đọc macma theo lối gián tiếp, giống bác sĩ nghe tim qua ống nghe chứ không mổ ra xem.

Cách thứ nhất là nghe sóng địa chấn. Sóng của các trận động đất nhỏ đi qua vùng đá nóng chảy sẽ chậm lại và yếu đi; ghép tín hiệu từ nhiều trạm, người ta phác ra vùng nào dưới núi đang mềm, đang nóng. Cách thứ hai là đo mặt đất phồng xẹp: khi macma dồn vào buồng, sườn núi nhích lên từng chút như bụng người hít vào, và vệ tinh ghi lại được những thay đổi rất nhỏ ấy.

Cách thứ ba thú vị nhất: đọc chính tinh thể trong đá đã phun ra. Một tinh thể lớn lên trong buồng macma giống thân cây có vòng gỗ; mỗi lớp mỏng ghi lại nhiệt độ, thành phần của đá lỏng quanh nó vào lúc ấy. Soi lát cắt dưới kính hiển vi, người ta có thể đoán macma đã nằm chờ bao lâu, đã bị mẻ macma mới tràn vào trộn lẫn mấy lần trước khi phun. Mỗi viên đá núi lửa vì thế mang theo một cuốn sổ ghi chép nhỏ từ lòng đất.

Những hiểu lầm về đá nóng chảy

Hiểu lầm: dưới vỏ Trái Đất là một biển macma. Điều khoa học biết: lớp manti bên dưới gần như hoàn toàn rắn. Macma chỉ sinh ra ở những chỗ có điều kiện đặc biệt — giảm sức ép, thêm nước hoặc thêm nhiệt — và thường chỉ là một phần nhỏ tan ra giữa các hạt đá.

Hiểu lầm: dung nham nóng chảy mọi thứ nó chạm vào. Điều khoa học biết: dung nham đốt cháy cây cỏ, nhà gỗ và vùi lấp đường sá, nhưng nhiều loại đá và kim loại có điểm nóng chảy cao hơn nhiệt độ của nó. Thứ nguy hiểm nhất quanh núi lửa thường không phải dòng dung nham chậm chạp mà là khí độc, tro bụi và dòng đá vụn nóng lao rất nhanh xuống sườn.

Hiểu lầm: đá núi lửa nào cũng đen. Điều khoa học biết: bazan đen hay xám, nhưng đá bọt có thể trắng ngà, tro có thể xám nhạt, và đá giàu silic có thể hồng, nâu nhạt. Màu đá phản ánh thành phần hoá học và cách nó nguội.

Hiểu lầm: dung nham đã nguội mặt là đi lên được. Điều khoa học biết: lớp vỏ có thể chỉ dày vài phân trong khi bên dưới vẫn nóng đỏ, và có thể sụp. Ở các vùng núi lửa đang hoạt động, chỉ đi trên tuyến được phép, theo người dẫn đường địa phương và lực lượng quản lý, nghe cảnh báo chính thức.

Câu hỏi thường gặp

Dung nham nóng bao nhiêu độ?

Dung nham bazan khi vừa trào ra thường nóng khoảng trên dưới một nghìn tới hơn một nghìn một trăm độ C. Các loại dung nham giàu silic phun ra ở nhiệt độ thấp hơn đáng kể nhưng lại đặc hơn nhiều. Nhiệt độ giảm nhanh khi dung nham chảy xa khỏi miệng phun.

Đá bọt vì sao nổi được trên nước?

Đá bọt hình thành khi macma giàu khí bị phun tung lên, khí nở thành vô số bọt nhỏ và đá đông cứng ngay quanh chúng. Bên trong nó gần như toàn lỗ rỗng kín, nên tổng thể nhẹ hơn nước. Sau một thời gian ngâm, nước thấm dần vào và viên đá có thể chìm.

Đá vỏ chai có phải là thuỷ tinh không?

Đúng là một loại thuỷ tinh tự nhiên. Khi đá lỏng giàu silic nguội quá nhanh, các nguyên tử không kịp xếp thành tinh thể mà đông cứng ở trạng thái lộn xộn giống thuỷ tinh. Vì vậy nó bóng, giòn và vỡ ra những mép rất sắc, cần cầm cẩn thận.

Ống dung nham khác hang đá vôi thế nào?

Ống dung nham hình thành rất nhanh, trong lúc một dòng dung nham đang chảy, khi lớp vỏ ngoài đông lại rồi phần đá lỏng bên trong chảy hết. Hang đá vôi thì được nước hơi chua hoà tan đá vôi dần dần trong hàng trăm nghìn năm. Ống dung nham hiếm khi có thạch nhũ như hang đá vôi.

Có thể lấy đá núi lửa về làm kỷ niệm không?

Ở khu bảo tồn, công viên địa chất hay di tích, nhặt đá mang về thường bị cấm và làm hỏng chính cảnh quan mà mọi người đến xem. Ngoài khu bảo vệ, bạn vẫn nên hỏi chủ đất và người quản lý địa phương; tốt nhất hãy chụp ảnh, ghi lại vị trí thay vì mang đá đi.

Macma ở Việt Nam ngày xưa trào lên từ đâu?

Các lớp bazan ở Tây Nguyên và một số vùng ven biển miền Trung được cho là do macma từ phần trên của manti dâng lên qua các khe nứt của vỏ, trong khoảng vài triệu năm gần đây theo thang địa chất. Dung nham loãng tràn ra phủ rộng, tạo nên các cao nguyên bazan thoải mà ta thấy hôm nay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138