Mạch phun nước nóng là một suối nóng đặc biệt, có đường ống ngầm hẹp và quanh co, hoạt động như một chiếc nồi áp suất. Nước dưới đáy ống bị cột nước phía trên đè nặng nên nóng vượt quá 100 độ C mà chưa sôi được. Tới lúc một ít nước bên trên tràn ra, sức đè giảm, cả khối nước quá nhiệt bất ngờ hoá hơi, nở bùng và đẩy cột nước nóng vọt lên trời. Rồi ống cạn, lại đầy dần, lại nóng dần, và chu kỳ lặp lại.
Tên gọi quốc tế của mạch phun bắt nguồn từ tên một mạch phun ở Iceland. Trên toàn Trái Đất, những nơi có mạch phun thật sự hoạt động rất ít, vì nó đòi một tổ hợp điều kiện hiếm gặp. Mục từ này giải thích ba điều kiện ấy, kể nhịp một lượt phun như đếm giây, giới thiệu những anh em họ của mạch phun, và vì sao chúng mong manh hơn ta tưởng.
Ba điều kiện hiếm khi gặp cùng lúc
Nguồn nhiệt rất mạnh và nằm nông. Nước phải được nung tới gần và vượt điểm sôi ngay trong lòng đất. Điều này thường chỉ có ở vùng núi lửa còn hoạt động hoặc mới ngủ, nơi đá nóng hay macma nằm cách mặt đất không xa. Vì vậy mạch phun gần như chỉ xuất hiện trên các vùng núi lửa.
Nguồn nước dồi dào. Mỗi lượt phun ném đi một lượng nước lớn, nên ống phải được nạp lại nhanh. Nước thường đến từ mưa, tuyết tan thấm xuống tầng đá xốp và nứt nẻ xung quanh. Vùng khô hạn hiếm khi giữ được mạch phun lâu.
Một hệ ống ngầm "đặc biệt". Đây là điều kiện khó nhất. Ống phải đủ kín để giữ áp suất, và phải có chỗ thắt hẹp hoặc khúc quanh để nước không tự sủi bọt thoát dần như nồi nước sôi bình thường. Ở nhiều mạch phun, vách ống còn được tráng một lớp đá silic do chính nước nóng để lại, như lớp men trong lòng ấm, giúp ống kín và chịu được áp suất.
Thiếu một trong ba thì sao? Có nhiệt và nước mà ống rộng, thông thoáng thì ta chỉ có suối nóng hay hồ nước sôi lăn tăn. Có nhiệt mà thiếu nước thì chỉ còn lỗ phun hơi. Có nước mà nhiệt yếu thì là suối ấm. Mạch phun là trường hợp hiếm mà cả ba khớp nhau như ba bánh răng.
Một lượt phun, đếm từng nhịp
Chu kỳ của một mạch phun điển hình, chia thành các nhịp. Thời gian mỗi nhịp khác nhau rất nhiều giữa các mạch — có mạch phun vài phút một lần, có mạch nghỉ hàng giờ, hàng ngày:
| Nhịp | Chuyện gì xảy ra trong ống | Bề mặt trông thế nào |
|---|---|---|
| Nạp nước | Nước nguội hơn từ tầng xung quanh chảy vào lấp đầy ống | miệng mạch lặng, có thể chỉ là vũng nước trong |
| Hâm nóng | Nước dưới đáy nóng dần, vượt 100 độ C nhưng chưa sôi vì bị cột nước đè | hơi bốc nhẹ, mặt nước thỉnh thoảng gợn |
| Báo hiệu | Bọt hơi bắt đầu hình thành, dâng lên, đẩy một ít nước tràn ra khỏi miệng | nước sủi, phồng lên, tràn mép — người đứng xem nín thở |
| Bùng phát | Áp suất giảm đột ngột, nước quá nhiệt hoá hơi dây chuyền, nở hàng trăm lần thể tích | cột nước và hơi vọt lên cao, ầm ào |
| Phun hơi | Nước trong ống cạn, chỉ còn hơi nước thoát ra | cột trắng hơi nước, tiếng rít |
| Nghỉ | Ống gần rỗng, nước bắt đầu chảy vào lại | miệng mạch tĩnh lặng, chuẩn bị chu kỳ mới |
Có những mạch phun đều đặn tới mức người quản lý có thể dự đoán khá sát lượt phun kế tiếp dựa vào thời gian của lượt trước. Nhưng phần lớn mạch phun thất thường, nhịp của chúng thay đổi theo mùa mưa, theo những trận động đất nhỏ làm xê dịch khe nứt bên dưới.
Hình dung chiếc nồi áp suất
Cách dễ nhất để hiểu mạch phun là nghĩ tới chiếc nồi áp suất trong bếp. Trong nồi kín, nước có thể nóng hơn 100 độ C mà không sôi vì áp suất cao giữ nó lại. Nếu đột ngột mở nắp khi nồi đang nóng, nước bùng sôi phun trào. Mạch phun làm đúng như vậy, chỉ khác là "nắp nồi" ở đây là chính cột nước nặng trong ống, và nồi tự mở nắp khi một ít nước tràn ra làm nhẹ sức đè.
Hình ảnh thứ hai là chai nước có ga. Khi đóng nắp, ga hoà tan yên lặng; mở nắp, bọt trào. Ở mạch phun, "ga" là hơi nước: khi áp suất giảm, nước quá nhiệt biến thành hơi, mà hơi nước chiếm chỗ lớn hơn nước lỏng hàng trăm lần, nên nó đẩy mọi thứ phía trên vọt ra.
Điều kinh ngạc là toàn bộ cỗ máy này không có bộ phận chuyển động nào, không có van, không có công tắc. Nó chỉ là một cái ống đá với hình dạng đúng, một nguồn nhiệt và một nguồn nước. Thay đổi một chút hình dạng ống — một tảng đá rơi lấp, một vết nứt mới — là nhịp phun đổi khác, thậm chí mạch phun ngừng hẳn.
Những anh em họ của mạch phun
Lỗ phun khí. Ở nơi nhiệt rất mạnh mà nước ít, nước ngầm hoá hơi hết trước khi lên tới mặt đất. Miệng lỗ chỉ thở ra hơi nước và khí, kèm tiếng rít. Quanh miệng thường đọng những tinh thể lưu huỳnh vàng tươi.
Hố bùn sôi. Khi hơi nước nóng và khí chua đi qua lớp đất đá, chúng làm đá mục thành sét. Sét trộn với ít nước thành bùn sệt, bị hơi nước từ dưới sủi lên thành những bong bóng bùn phập phồng lục bục như nồi cháo đặc đang sôi. Bùn có thể xám, trắng, hồng tuỳ khoáng chất.
Hồ nước nóng xanh thẫm. Có nhiệt, có nhiều nước nhưng đường ống rộng và thông, nước đối lưu đều và không tích được áp suất. Kết quả là một hồ nước rất nóng, trong xanh, viền màu vi sinh vật quanh mép — đẹp nhưng lặng lẽ.
Thềm đá silic. Nước của mạch phun giàu silic hoà tan từ đá núi lửa. Khi nước tràn ra và nguội, silic đọng lại thành lớp đá trắng xám, đắp dần thành gò, thành thềm quanh miệng mạch. Lớp đá này lớn rất chậm, nên một gò lớn là bằng chứng mạch phun đã hoạt động rất lâu.
Đứng chờ trên lối đi gỗ
Sáng mùa đông, sương giá phủ trắng lan can. Một nhóm người đứng sau hàng rào của lối đi gỗ, nhìn chằm chằm vào một vũng nước trong vắt viền đá trắng. Mặt nước phồng nhẹ, rồi xẹp. Một lúc sau lại phồng, tràn qua mép, bốc hơi mạnh hơn. Một đứa trẻ nắm tay bố thì thầm: có phải nó sắp thở không? Ngay lúc ấy, một vòm nước xanh trong vồng lên như quả bong bóng khổng lồ rồi vỡ toang thành cột trắng xoá, cao hơn nhiều lần mái nhà, hơi nước cuộn bay theo gió. Chỉ ít phút sau, chỉ còn lại vũng nước nhỏ lặng yên như chưa có gì xảy ra.
Cảnh tượng ấy có thể gặp ở Iceland, nơi mạch phun được đặt tên và nổi tiếng với những lượt phun cách nhau chỉ vài phút. Những vùng nhiều mạch phun nhất thế giới là khu công viên quốc gia Yellowstone ở Mỹ, cùng các vùng núi lửa ở Nga (bán đảo Kamchatka), New Zealand và Chile. Việt Nam hiện không có mạch phun nước nóng thật sự đang hoạt động; các điểm nước nóng ở nước ta chủ yếu là suối nóng, mạch nước tự chảy.
Điều đáng nhớ: lối đi gỗ không phải để trang trí. Mặt đất quanh mạch phun có thể là một lớp vỏ đá mỏng phủ trên nước sôi, và nước phun ra đủ nóng để gây bỏng nặng ngay tức khắc.
Mạch phun ở những thế giới khác
Mạch phun không phải đặc sản riêng của Trái Đất, dù ở nơi khác chúng mang hình dạng rất lạ. Khi tàu thăm dò bay ngang một mặt trăng băng giá của Sao Thổ, các nhà khoa học thấy từ những vết nứt gần cực nam của nó phun ra những cột hơi nước và tinh thể băng cao vút vào không gian. Bên dưới lớp vỏ băng dày, được cho là có một đại dương nước lỏng giữ ấm bởi lực kéo co của hành tinh mẹ — một "bếp" hoàn toàn khác với macma.
Trên một mặt trăng xa xôi của Sao Hải Vương, ảnh chụp từ tàu thăm dò cho thấy những vệt sẫm kéo dài trên mặt băng, được giải thích là dấu vết của những mạch phun khí nitơ mang theo bụi tối. Ở đó, cái lạnh khắc nghiệt tới mức nitơ đóng băng như tuyết, và chỉ chút ánh nắng yếu ớt cũng đủ làm nó bốc hơi phun lên.
Những phát hiện ấy giúp các nhà khoa học nhìn lại mạch phun trên Trái Đất theo cách khác: bản chất của nó là áp suất tích lại rồi giải phóng qua một đường hẹp, còn chất lỏng là nước, là nitơ hay thứ gì khác chỉ là chuyện từng nơi. Một vũng nước sôi phập phồng ở Iceland và một cột băng phun vào vũ trụ hoá ra là họ hàng xa của nhau.
Mong manh hơn ta tưởng — và cách giữ chúng
Mạch phun là một trong những cảnh quan địa chất dễ tổn thương nhất. Những điều đã từng xảy ra, và nguyên tắc khi đến xem:
- Động đất có thể bật tắt mạch phun. Một trận rung lắc làm xê dịch khe nứt dưới sâu có thể khiến mạch phun đổi nhịp, ngừng hẳn, hoặc làm một mạch phun "ngủ" bỗng hoạt động trở lại.
- Khai thác nước nóng gần đó có thể giết mạch phun. Ở một vài nơi trên thế giới, giếng khoan lấy nước nóng cho sưởi ấm và phát điện đã làm áp suất ngầm giảm, khiến nhiều mạch phun gần đó tắt.
- Ném đồ vào miệng mạch là phá hoại. Đá, xu, rác rơi vào có thể làm tắc ống, làm hỏng chỗ thắt hẹp quyết định nhịp phun. Đã có những suối nóng, mạch phun bị hư hại lâu dài vì việc này.
- Luôn ở trên lối đi, sau rào chắn. Không bước ra lớp đất trắng, không chạm tay vào nước, không cúi xuống miệng mạch.
- Đứng tránh hướng gió. Hơi nước có thể mang theo nước nóng bắn ra và khí lưu huỳnh.
- Trẻ em đi sát người lớn, nghe hướng dẫn của kiểm lâm, nhân viên quản lý.
Mỗi mạch phun cần hàng nghìn năm để có được đường ống "vừa đúng". Giữ nó nguyên vẹn là việc rất dễ: chỉ cần đứng xem và không chạm vào.
Câu hỏi thường gặp
Mạch phun nước nóng khác suối nước nóng thế nào?
Cả hai đều là nước ngầm được lòng đất làm nóng. Suối nóng có đường ống thông thoáng nên nước chảy ra đều hoặc sủi lăn tăn. Mạch phun có đường ống hẹp, kín, khiến nước bị nén nóng quá điểm sôi rồi bùng lên thành cột theo từng lượt cách quãng.
Vì sao mạch phun nước nóng rất hiếm?
Vì cần ba điều kiện cùng lúc: nguồn nhiệt mạnh và nông như ở vùng núi lửa, nguồn nước dồi dào để nạp lại ống, và một hệ ống ngầm có hình dạng đặc biệt giữ được áp suất. Thiếu một trong ba thì chỉ có suối nóng, hồ nước nóng hay lỗ phun hơi.
Việt Nam có mạch phun nước nóng không?
Hiện Việt Nam không có mạch phun nước nóng thật sự hoạt động theo kiểu phun cột cách quãng như ở Iceland hay Yellowstone. Các điểm nước nóng ở nước ta chủ yếu là suối nóng và mạch nước tự chảy, gắn với các đứt gãy và hơi nóng tự nhiên của lòng đất.
Có dự đoán được lúc mạch phun sẽ phun không?
Với một số mạch phun đều đặn, người quản lý có thể ước khá sát lượt phun kế tiếp dựa vào thời gian và độ dài của lượt trước. Nhưng nhiều mạch phun khác rất thất thường, và nhịp phun có thể thay đổi sau động đất hoặc khi lượng nước ngầm thay đổi.
Vì sao không được ném đồ vào miệng mạch phun?
Đồ vật rơi vào có thể làm tắc hoặc làm biến dạng đoạn ống hẹp quyết định cách mạch phun tích áp suất. Mạch phun có thể đổi nhịp, yếu đi hoặc ngừng hẳn. Một đường ống mất hàng nghìn năm để hình thành có thể bị hỏng chỉ vì một hành động bất cẩn.
Nước mạch phun nóng bao nhiêu độ?
Nước trong ống dưới sâu có thể nóng hơn 100 độ C nhờ áp suất cao, và khi phun ra vẫn ở gần nhiệt độ sôi. Nước và hơi bắn ra đủ nóng để gây bỏng nặng ngay lập tức, nên chỉ xem từ lối đi và khu vực được phép.