HinhThanh.comHình Thành
Hoá thạch và sự sống xưa

Khủng long tuyệt chủng vì sao: tiểu hành tinh, núi lửa và lớp đất mỏng 66 triệu năm

Khoảng 66 triệu năm trước, khủng long không phải chim biến mất. Một tiểu hành tinh, những đợt phun trào núi lửa và một lớp đất mỏng kể lại chuyện ấy.

Thin dark clay band running horizontally across pale layered sedimentary rock in a dry canyon wall, close view in warm afternoon light, small rock hammer resting below for scale

Khủng long, trừ nhánh đã tiến hoá thành chim, biến mất vào khoảng 66 triệu năm trước, cuối kỷ Phấn Trắng. Giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ nhất là một tiểu hành tinh lớn đã đâm vào Trái Đất, làm bầu trời tối sầm, khí hậu đảo lộn, chuỗi thức ăn sụp đổ từ gốc. Những đợt phun trào núi lửa khổng lồ ở vùng nay là Ấn Độ, diễn ra quanh cùng thời điểm, có lẽ đã khiến thế giới vốn chao đảo càng thêm khó sống. Hình dung một căn nhà vừa bị nứt móng lâu ngày, rồi bị xe tải tông thẳng vào.

Điều đáng kinh ngạc là toàn bộ câu chuyện được đọc ra từ một lớp đất dày chỉ cỡ vài xăng-ti-mét, nằm kẹp giữa những lớp đá có hoá thạch khủng long ở bên dưới và hoàn toàn vắng bóng chúng ở bên trên. Mục từ này đi theo lối hỏi và đáp: mỗi phần trả lời một câu mà người ta hay thắc mắc nhất về ngày tàn của khủng long.

Làm sao biết có một tiểu hành tinh?

Bằng chứng đầu tiên là một lớp sét mỏng, sẫm màu, xuất hiện ở rất nhiều nơi trên thế giới đúng tại ranh giới giữa kỷ Phấn Trắng và kỷ tiếp theo. Lớp sét này chứa nhiều iridi bất thường. Iridi là kim loại rất hiếm ở bề mặt Trái Đất, vì phần lớn đã chìm vào lõi từ thuở hành tinh còn nóng chảy, nhưng lại khá phổ biến trong các thiên thạch. Một lớp bụi giàu iridi phủ khắp hành tinh gợi ý rằng có thứ gì đó từ vũ trụ đã vỡ tung và rắc bụi đi khắp nơi.

Bằng chứng thứ hai nằm ngay trong hạt cát của lớp ấy: những hạt thạch anh có vết nứt song song kiểu chỉ hình thành dưới áp lực va đập cực mạnh, cùng những hạt thuỷ tinh nhỏ tròn như hạt kê, là giọt đá nóng chảy bị bắn lên trời rồi rơi xuống. Gần vịnh Mexico, các lớp đá cùng thời còn mang dấu vết sóng thần lớn quét qua bờ biển cổ.

Như một hiện trường được nhiều nhân chứng độc lập cùng mô tả, các dấu vết này đến từ những ngành khác nhau mà vẫn khớp về thời điểm. Đó là lý do giả thuyết va chạm được rất nhiều nhà khoa học chấp nhận, dù họ vẫn tranh luận về mức độ đóng góp của từng nguyên nhân.

Cú va chạm để lại vết sẹo ở đâu?

Một vụ va chạm lớn như vậy phải để lại miệng hố. Người ta đã tìm thấy một hố va chạm khổng lồ nằm vùi dưới lớp trầm tích trẻ hơn ở bán đảo Yucatán của Mexico, một nửa trên đất liền, một nửa dưới đáy biển. Hố rộng hơn trăm kilômét, không nhìn thấy được bằng mắt thường từ mặt đất vì đã bị lấp đầy, nhưng hiện lên rõ khi đo trọng lực và từ trường, và trong các lõi khoan sâu.

Tuổi của đá nóng chảy trong hố trùng khớp với tuổi của lớp sét giàu iridi. Theo ước tính phổ biến, vật thể va vào có đường kính cỡ chục kilômét. Để dễ hình dung: một khối đá to cỡ một thành phố nhỏ, lao tới với vận tốc nhanh hơn viên đạn rất nhiều lần, giải phóng năng lượng lớn hơn mọi vũ khí con người từng chế tạo cộng lại.

Một điều ít người biết: bên trong hố có một vòng đỉnh núi nhỏ, giống như giọt nước rơi xuống mặt hồ bật ngược lên rồi đông cứng lại. Va chạm lớn trên Mặt Trăng và các hành tinh khác cũng để lại kiểu vòng đỉnh này. Các nhà nghiên cứu còn tìm cách đọc cả hướng và góc lao tới của vật thể từ cấu trúc đá bên dưới hố, dù những kết luận ấy vẫn đang được bàn luận.

Núi lửa có phải là nghi phạm thứ hai?

Cùng thời gian đó, ở vùng nay là cao nguyên Deccan của Ấn Độ, mặt đất nứt ra và tuôn ra những dòng dung nham bazan lỏng, lớp này chồng lớp khác, theo nhiều ước tính kéo dài hàng trăm nghìn năm, có thể tới cả triệu năm. Các đồi bậc thang đá đen ở Deccan ngày nay chính là những lớp dung nham ấy đã nguội. Kiểu phun trào này không phụt lên thành cột lửa như núi lửa hình nón, mà tràn ra như nồi cháo sôi trào, liên tục và rộng mênh mông.

Mỗi đợt phun trào thải ra khí lưu huỳnh và cacbon điôxít, làm khí hậu lúc lạnh lúc nóng, nước biển thay đổi. Một số nhà khoa học cho rằng núi lửa Deccan đã làm các hệ sinh thái yếu đi trước khi tiểu hành tinh tới; số khác cho rằng vai trò chính vẫn thuộc về cú va chạm. Cũng có ý kiến cho rằng chấn động của cú va có thể đã làm phun trào mạnh thêm.

Cuộc tranh luận này vẫn đang tiếp diễn và là ví dụ đẹp về cách khoa học vận hành: không ai "thắng" bằng lời nói, chỉ có những lõi đá mới, những phép đo tuổi chính xác hơn từ từ thu hẹp khoảng nghi vấn. Mỗi lần đo lại tuổi của các lớp dung nham, người ta lại xếp lại được thứ tự trước sau giữa phun trào và va chạm chính xác thêm một chút. Cách nói thận trọng hiện nay là: tiểu hành tinh là cú đánh quyết định, núi lửa là điều kiện nền khiến cú đánh ấy càng nặng.

Sau cú va chạm, thế giới đổi thay ra sao?

Theo những mô hình được nhiều nhà khoa học chấp nhận, chuỗi sự kiện có thể hình dung theo các chặng sau. Thời gian ở đây là khoảng ước lượng, không phải lịch chính xác.

ChặngChuyện gì xảy raKéo dài (khoảng)Dấu vết còn thấy
Vài phút đầuchớp sáng, sóng xung kích, đá nóng chảy bắn lên tầng caovài phút đến vài giờhạt thuỷ tinh nhỏ, thạch anh nứt do va đập
Ngày đầusóng thần lớn, động đất mạnh, mảnh vụn rơi lại khắp nơi, cháy rừng ở nhiều vùngvài ngàylớp trầm tích hỗn độn ven vịnh Mexico, muội than
Mùa đông tốibụi, muội, khí lưu huỳnh che bớt ánh nắng, cây cối khó quang hợpnhiều tháng đến vài nămlớp sét giàu iridi, khoảng trống phấn hoa
Chuỗi thức ăn đứtthực vật và sinh vật phù du suy kiệt, kéo theo loài ăn cỏ rồi loài ăn thịtvài năm đến vài nghìn nămhoá thạch biến mất đột ngột ở nhiều nhóm
Hồi sinhdương xỉ mọc lại trước, rồi rừng, rồi các nhóm thú nhỏ lan rộnghàng trăm nghìn đến vài triệu nămlớp đá giàu bào tử dương xỉ ngay trên ranh giới

Chi tiết "bào tử dương xỉ tăng vọt" rất đẹp: ở nhiều nơi, ngay trên lớp sét ranh giới, phấn hoa của cây có hoa gần như vắng, còn bào tử dương xỉ lại nhiều bất thường. Dương xỉ là những kẻ tiên phong quen mọc lại trên đất cháy, giống như cỏ dại mọc đầu tiên trên một bãi đất vừa bị dọn trống.

Những hiểu lầm hay gặp

Hiểu lầm: khủng long chết sạch trong một ngày. Điều khoa học biết: cú va chạm diễn ra trong chớp mắt, nhưng sự biến mất của các loài là chuỗi sự kiện kéo dài từ nhiều tháng tới hàng nghìn năm. Với thang thời gian địa chất thì vẫn là "đột ngột", nhưng không phải trong một buổi chiều.

Hiểu lầm: mọi khủng long đều đã tuyệt chủng. Điều khoa học biết: chim là hậu duệ trực tiếp của một nhóm khủng long ăn thịt nhỏ có lông vũ. Theo cách phân loại hiện nay, chim chính là những khủng long còn sống, nên người ta hay nói rõ là "khủng long không phải chim" đã tuyệt chủng.

Hiểu lầm: người tiền sử từng săn khủng long. Điều khoa học biết: khoảng cách giữa con khủng long cuối cùng và những người đầu tiên là hơn sáu mươi triệu năm. Mọi hình ảnh người cầm giáo đuổi khủng long đều là hư cấu.

Hiểu lầm: khủng long tuyệt chủng vì chúng chậm chạp, kém thích nghi. Điều khoa học biết: khủng long đã có mặt hơn một trăm năm mươi triệu năm, thống trị đất liền phần lớn quãng ấy và đa dạng tới mức đáng nể. Chúng không "thua" vì kém, mà gặp một biến cố vượt khỏi mọi khả năng thích nghi trong thời gian quá ngắn.

Hiểu lầm: chỉ khủng long bị ảnh hưởng. Điều khoa học biết: biến cố này xoá sổ cả thằn lằn bay, bò sát biển cổ, nhiều nhóm thân mềm có vỏ xoắn ốc như cúc đá, cùng rất nhiều sinh vật phù du và thực vật. Đây là một trong năm đợt đại tuyệt chủng lớn của Trái Đất.

Ai đã sống sót, và vì sao?

Trong một phòng trưng bày, cậu bé đặt ngón tay lên tấm kính, ngay trên vạch sét sẫm màu chạy ngang mẫu đá được cắt từ vách núi. Bên dưới vạch có vụn xương lớn, bên trên chỉ còn những mảnh xương bé xíu. Cậu quay sang hỏi mẹ: "Vậy ai đã sống được qua cái vạch này?". Người mẹ chỉ ra cửa sổ, nơi mấy con chim sẻ đang nhảy trên bậu.

Những kẻ sống sót có vài điểm chung. Chúng thường nhỏ, cần ít thức ăn, ăn được nhiều thứ như hạt, côn trùng, xác thối, hoặc sống dựa vào chuỗi thức ăn dưới nước ngọt vốn bám vào xác lá vụn hơn là vào cây xanh. Nhiều loài biết đào hang hay sống trong nước, tránh được nhiệt và lửa những ngày đầu. Thú có vú nhỏ, rùa, cá sấu, ếch nhái, và một vài dòng chim đã đi qua được.

Sau đó, thế giới vắng bóng khủng long lớn trở thành khoảng trống để các nhóm còn lại lan rộng. Thú có vú, vốn nhỏ bé suốt thời khủng long, dần phát triển thành nhiều hình dạng, trong đó có tổ tiên xa của loài người. Chuyện tàn lụi của một nhóm, theo một nghĩa nào đó, lại mở đường cho câu chuyện của chính chúng ta. Lần tới nghe tiếng chim hót buổi sớm, bạn đang nghe giọng của những kẻ đã đi qua được vạch sét mỏng ấy.

Câu hỏi thường gặp

Khủng long tuyệt chủng cách đây bao lâu?

Khủng long không phải chim biến mất vào khoảng 66 triệu năm trước, ở ranh giới giữa kỷ Phấn Trắng và kỷ tiếp theo. Mốc này được xác định bằng cách đo tuổi các lớp đá và tro núi lửa nằm sát ranh giới ấy.

Tiểu hành tinh rơi xuống đâu?

Giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ cho rằng nó rơi xuống vùng bán đảo Yucatán của Mexico ngày nay. Miệng hố va chạm rộng hơn trăm kilômét đã bị trầm tích trẻ hơn vùi lấp, được phát hiện nhờ đo đạc địa vật lý và khoan sâu.

Có phải tất cả khủng long đều chết vì tiểu hành tinh?

Tiểu hành tinh được xem là nguyên nhân quyết định, nhưng nhiều nhà khoa học cho rằng phun trào núi lửa kéo dài ở Ấn Độ cũng góp phần làm hệ sinh thái suy yếu. Mức đóng góp của từng nguyên nhân vẫn đang được nghiên cứu và tranh luận.

Vì sao chim lại sống sót còn khủng long khác thì không?

Chỉ một vài dòng chim sống sót, có lẽ vì chúng nhỏ, cần ít thức ăn và ăn được hạt cứng có thể tồn trữ lâu trong đất. Nhiều nhóm chim cổ khác cũng tuyệt chủng cùng lúc, nên đây là may mắn của số ít.

Con người có thể gặp lại khủng long không?

Theo hiểu biết khoa học hiện nay thì không. Vật chất di truyền phân rã sau một thời gian dài, nên hoá thạch hàng chục triệu năm tuổi không còn bản thiết kế đủ dùng để tạo lại khủng long. Chim ngày nay là cách gần nhất để ngắm hậu duệ của chúng.

Nếu không có tiểu hành tinh thì sao?

Không ai biết chắc. Có thể khủng long vẫn tiếp tục thống trị đất liền và thú có vú khó phát triển thành các nhóm lớn như ngày nay. Đây là câu hỏi giả định thú vị, giúp ta thấy lịch sử sự sống chịu ảnh hưởng mạnh của những biến cố bất ngờ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138