Khủng long sống trong đại Trung Sinh, gồm ba kỷ nối nhau: Tam Điệp, Jura và Phấn Trắng. Những khủng long đầu tiên xuất hiện vào kỷ Tam Điệp, hơn hai trăm triệu năm trước, khi các lục địa còn dính liền thành một khối; chúng thống trị đất liền suốt kỷ Jura và Phấn Trắng, rồi biến mất vào khoảng 66 triệu năm trước, chỉ để lại nhánh chim. Tổng cộng là hơn 150 triệu năm, dài gấp hàng trăm lần quãng thời gian loài người có mặt.
Hình dung "thời khủng long" như một khoảng thời gian liền mạch là một cái bẫy. Thực ra đó là ba thế giới rất khác nhau, với bản đồ lục địa, cây cối và khí hậu thay đổi liên tục. Mục từ này kể lại hành trình ấy theo thời gian, từ lúc khủng long còn là những con vật nhỏ chạy hai chân cho tới khi chúng phủ kín mọi lục địa.
Nén lịch sử Trái Đất vào một năm
Nếu gói 4,6 tỷ năm lịch sử Trái Đất vào đúng một năm, mỗi ngày tương ứng khoảng 12,6 triệu năm. Thời của khủng long trông như sau:
| Mốc | Thời gian thật (khoảng) | Trên lịch một năm |
|---|---|---|
| Trái Đất hình thành | 4,6 tỷ năm trước | nửa đêm ngày 1 tháng 1 |
| Khủng long đầu tiên xuất hiện | hơn 200 triệu năm trước | khoảng giữa tháng 12 |
| Khủng long không phải chim tuyệt chủng | 66 triệu năm trước | khoảng ngày 26 tháng 12 |
| Loài người hiện đại xuất hiện | vài trăm nghìn năm trước | khoảng nửa giờ cuối của ngày 31 tháng 12 |
| Toàn bộ lịch sử có chữ viết | vài nghìn năm | vài chục giây cuối cùng |
Khủng long chiếm gần hai tuần cuối năm, còn cả loài người chỉ chừng nửa giờ. Điều này giải thích vì sao tìm hiểu khủng long là tìm hiểu một thế giới thật sự khác: chúng sống lâu tới mức các lục địa đã kịp trôi đổi chỗ trong lúc chúng tiến hoá.
Kỷ Tam Điệp: những bước đầu trên một siêu lục địa khô nóng
Kỷ Tam Điệp bắt đầu ngay sau đợt đại tuyệt chủng lớn nhất trong lịch sử, khi phần lớn sự sống trên Trái Đất đã bị xoá sổ. Đất liền lúc ấy gần như dính liền thành một khối gọi là Pangaea. Phần sâu bên trong siêu lục địa cách xa biển nên khô và nóng, có những vùng giống hoang mạc mênh mông.
Trên thế giới đang hồi phục ấy, nhiều nhóm bò sát cùng tranh nhau chỗ đứng. Khủng long đầu tiên không hề là chúa tể; chúng nhỏ, nhanh nhẹn, nhiều loài chạy bằng hai chân sau, sống cạnh những họ hàng của cá sấu to lớn và đáng gờm hơn. Cũng trong kỷ này, những thú có vú đầu tiên xuất hiện, bé như chuột chù.
Cuối kỷ Tam Điệp lại có một đợt tuyệt chủng lớn, xoá đi nhiều đối thủ của khủng long. Như một cuộc đua mà các vận động viên dẫn đầu bất ngờ rời đường chạy, khủng long đã có cơ hội lan rộng sang mọi môi trường sống. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính may mắn sống sót qua đợt tuyệt chủng cuối kỷ Tam Điệp, chứ không chỉ sức mạnh riêng, đã đưa khủng long lên vị trí thống trị.
Một thế giới nhà kính, không có băng ở hai cực
Phần lớn đại Trung Sinh ấm hơn ngày nay rõ rệt. Không có những chỏm băng lớn phủ quanh năm ở hai cực như bây giờ; rừng có thể mọc tới những vùng vĩ độ cao, nơi mùa đông tối kéo dài nhiều tháng. Hoá thạch cây cối và bò sát tìm thấy ở những vùng nay lạnh giá là bằng chứng cho khí hậu ấm áp ấy.
Lượng khí cacbon điôxít trong không khí thời ấy cao hơn hiện nay, giữ nhiệt như một tấm chăn dày. Một phần lượng khí này đến từ các đợt phun trào núi lửa lớn đi kèm quá trình siêu lục địa tách ra, khi mặt đất nứt toác và dung nham trào lên dọc các khe nứt. Mực nước biển cao, biển nông tràn vào sâu trong lục địa, chia đất liền thành nhiều mảnh.
Hình dung thời khủng long như một nhà kính khổng lồ thay vì một tủ lạnh có ngăn đá ở hai đầu. Trong nhà kính ấy, ranh giới giữa vùng nóng và vùng lạnh mờ hơn bây giờ, nhiều loài có thể sống trải rộng trên một vùng vĩ độ lớn. Tuy vậy khí hậu không đứng yên: có những pha ấm lên, lạnh đi xen kẽ, và các nhà khoa học vẫn tiếp tục dựng lại chi tiết qua từng lớp đá, từng hoá thạch.
Kỷ Jura: những người khổng lồ và rừng cây lá kim
Sang kỷ Jura, Pangaea bắt đầu tách ra. Biển len vào giữa các khối đất, khí hậu ẩm hơn, rừng cây lá kim, tuế và dương xỉ phủ xanh nhiều nơi. Đây là thời của những khủng long ăn cỏ cổ dài khổng lồ, đi bốn chân, có thể vươn đầu ăn lá trên ngọn cây cao. Đi theo chúng là những khủng long ăn thịt lớn.
Điều kinh ngạc của kỷ Jura nằm ở những hoá thạch nhỏ hơn: các loài khủng long ăn thịt bé có lông vũ, và cuối kỷ là những sinh vật vừa có răng, có đuôi xương dài như bò sát, lại vừa có cánh lông vũ như chim. Chúng là chiếc cầu nối cho thấy chim tiến hoá từ khủng long. Lông vũ ban đầu có lẽ dùng để giữ ấm hoặc khoe mẽ, rất lâu sau mới được dùng để bay.
Để thấy kỷ Jura dài thế nào: khoảng cách thời gian giữa một khủng long đuôi gai sống trong kỷ Jura và khủng long bạo chúa cuối kỷ Phấn Trắng còn dài hơn khoảng cách giữa khủng long bạo chúa và chúng ta ngày nay. "Thời khủng long" không phải một bức tranh, mà là cả một bộ phim dài.
Kỷ Phấn Trắng: hoa nở và các lục địa rời xa
Kỷ Phấn Trắng là kỷ dài nhất trong ba kỷ. Các lục địa tiếp tục trôi xa nhau, dần mang hình dáng gần giống ngày nay; mực nước biển cao, nhiều vùng đất thấp chìm dưới biển nông. Tên "Phấn Trắng" đến từ những lớp đá phấn trắng dày ở châu Âu, tạo bởi vô số vỏ sinh vật phù du siêu nhỏ lắng xuống đáy biển ấm.
Thay đổi lớn nhất của đất liền là thực vật có hoa xuất hiện và lan nhanh. Trước đó, thế giới chủ yếu là cây lá kim, tuế, dương xỉ, không có những đồng hoa sặc sỡ. Cỏ chỉ mới xuất hiện và còn hiếm vào cuối thời khủng long, nên những bức tranh vẽ khủng long đi giữa thảo nguyên cỏ xanh là chưa đúng.
Khủng long kỷ Phấn Trắng đa dạng chưa từng thấy: loài có sừng và diềm cổ, loài mỏ vịt sống thành đàn, loài thân bọc giáp, loài ăn thịt cỡ lớn. Chúng có mặt trên mọi lục địa, kể cả vùng gần cực khi khí hậu còn ấm. Thế giới ấy đang ở độ phồn thịnh khi biến cố cuối kỷ ập đến.
Dấu vết của kỷ này vẫn hiện ra trước mắt người đi biển ở châu Âu: những vách đá phấn trắng cao sừng sững bên bờ biển, mềm tới mức có thể dùng để viết lên bảng. Mỗi mét đá phấn ấy là kết quả của hàng chục nghìn năm vỏ sinh vật phù du rơi lặng lẽ xuống đáy biển, như tuyết rơi không ngừng. Nhìn vách đá trắng là nhìn thấy chính cái biển ấm áp mà khủng long từng sống bên bờ.
Ai là khủng long, ai không phải
Thằn lằn bay không phải khủng long. Chúng là bò sát biết bay sống cùng thời, có họ hàng gần với khủng long nhưng thuộc nhánh riêng. Cánh của chúng là màng da căng từ một ngón tay rất dài, khác hẳn cánh lông vũ của chim.
Bò sát biển cổ cũng không phải khủng long. Những loài cổ dài, chân như mái chèo, hay những loài hình dạng giống cá heo bơi trong biển Trung Sinh là các nhóm bò sát biển riêng biệt. Khủng long là động vật chủ yếu sống trên cạn, dù vài loài có thể lội nước kiếm ăn.
Chim thì lại chính là khủng long. Bộ xương, cách xếp xương hông, lông vũ, cách đẻ trứng, cả cấu trúc túi khí ở phổi cho thấy chim là một nhánh của khủng long ăn thịt. Con gà trong sân, con cò trên đồng là họ hàng còn sống của khủng long bạo chúa.
Voi ma mút, hổ răng kiếm không sống cùng khủng long. Chúng là thú có vú sống trong kỷ băng hà, cách thời khủng long hàng chục triệu năm. Nhiều bộ đồ chơi xếp chung một hộp khiến trẻ em dễ nghĩ chúng từng gặp nhau.
Khủng long không đứng thẳng như người kéo lê đuôi. Hình ảnh cũ ấy đã được sửa: phần lớn khủng long giữ thân ngang, đuôi duỗi thẳng ra sau làm đối trọng, giống tư thế một con chim đang chạy hơn là một con thằn lằn đứng dậy.
Một buổi sáng trong phòng trưng bày
Hai mẹ con đứng trước bộ xương mô hình khủng long ăn thịt trong một phòng trưng bày. Cô bé nhìn từ những móng chân ba ngón lên cái cổ cong hình chữ S, rồi nói một câu khiến người mẹ bật cười: "Mẹ ơi, chân nó giống chân gà nhà bà ngoại". Người mẹ định đính chính, nhưng rồi nghĩ lại.
Cô bé đã nhìn đúng hơn cả nhiều cuốn sách cũ. Bàn chân ba ngón chĩa về trước, dáng đi trên đầu ngón, cổ cong, xương rỗng nhẹ là những đặc điểm chung giữa khủng long ăn thịt và chim. Lần sau đứng trước một bộ xương khủng long, bạn có thể thử so nó với một con gà hay con vịt đang đi: nhìn kỹ dáng bước, cách duỗi cổ, bạn sẽ thấy dòng họ của chúng.
Cũng nên nhớ rằng phần lớn những bộ xương trưng bày lớn trên thế giới là mẫu đúc từ hoá thạch thật, vì xương gốc rất nặng, dễ vỡ và cần được bảo quản trong kho nghiên cứu. Mẫu đúc giúp nhiều người được ngắm hơn mà không làm tổn hại hoá thạch gốc.
Câu hỏi thường gặp
Khủng long xuất hiện lần đầu khi nào?
Những khủng long đầu tiên được biết xuất hiện trong kỷ Tam Điệp, hơn hai trăm triệu năm trước. Lúc ấy chúng còn nhỏ, chạy bằng hai chân sau và chưa phải nhóm bò sát lớn nhất trên đất liền.
Khủng long sống trên Trái Đất trong bao lâu?
Tính từ khi xuất hiện đến khi nhánh không phải chim tuyệt chủng khoảng 66 triệu năm trước, khủng long tồn tại hơn 150 triệu năm. Nếu tính cả chim là hậu duệ của chúng, dòng họ khủng long vẫn đang tiếp tục sống.
Kỷ Jura và kỷ Phấn Trắng khác nhau thế nào?
Kỷ Jura nổi bật với rừng cây lá kim, khủng long ăn cỏ cổ dài khổng lồ và những sinh vật nối khủng long với chim. Kỷ Phấn Trắng dài hơn, có thực vật có hoa lan rộng, các lục địa trôi xa hơn và khủng long đa dạng hơn hẳn.
Thời khủng long đã có cỏ chưa?
Cỏ chỉ mới xuất hiện và còn hiếm vào cuối kỷ Phấn Trắng. Phần lớn thời khủng long, mặt đất được phủ bởi dương xỉ, tuế, cây lá kim và về sau là cây có hoa, chứ không có những thảo nguyên cỏ rộng lớn như ngày nay.
Khủng long có lông không?
Nhiều loài khủng long, đặc biệt là các nhóm ăn thịt nhỏ có họ hàng gần với chim, có lông, từ dạng sợi tơ đơn giản tới lông vũ hoàn chỉnh. Hoá thạch ghi lại lông thường hình thành trong lớp đá rất mịn, ở những nơi xác bị vùi nhanh.
Vì sao các lục địa thời khủng long khác bây giờ?
Vì các mảng của vỏ Trái Đất luôn dịch chuyển chậm, cỡ vài xăng-ti-mét mỗi năm. Qua hơn 150 triệu năm, siêu lục địa Pangaea đã kịp tách thành nhiều khối và trôi dần về những vị trí gần giống bản đồ thế giới ngày nay.