Hoá thạch hình thành khi một sinh vật chết đi bị bùn cát vùi lấp thật nhanh, trước khi bị ăn hay mục rữa, rồi nước ngầm mang khoáng chất len vào từng lỗ nhỏ trong xương, vỏ hay gỗ và thay thế dần chất cũ bằng đá. Hãy hình dung một miếng bọt biển được nhúng vào vữa thạch cao: bọt biển vẫn giữ hình, nhưng mọi khe rỗng đã đặc lại. Quá trình ấy thường mất hàng triệu năm, và chỉ một phần rất nhỏ sinh vật từng sống may mắn đi trọn con đường.
Vì thế mỗi hoá thạch là một tấm ảnh hiếm hoi chụp lại sự sống xưa, chứ không phải bản kiểm kê đầy đủ. Mục từ này đi qua từng chặng: từ lúc sinh vật nằm xuống đáy hồ, đáy biển, cho tới lúc mưa gió bóc lớp đá và đưa hòn đá có hình con sò trở lại dưới ánh nắng, nơi một người tò mò có thể nhìn thấy nó.
Hoá thạch là gì, và vì sao hầu hết sinh vật không thành hoá thạch
Hoá thạch là dấu tích của sinh vật cổ được giữ lại trong đá: có thể là chính bộ xương, vỏ, thân cây đã hoá đá, cũng có thể chỉ là cái khuôn rỗng, vết chân, hang đào. Người ta thường gọi một dấu tích là hoá thạch khi nó đủ cổ, theo quy ước phổ biến là hơn khoảng mười nghìn năm, và đã nằm trong lớp đất đá tự nhiên.
Điều ít người nghĩ tới là thiên nhiên rất giỏi dọn dẹp. Một con cá chết nổi lên sẽ bị chim, cua, vi khuẩn xử lý trong vài ngày. Một cái lá rụng xuống nền rừng ẩm sẽ mục thành mùn sau một mùa mưa. Thịt, da, nội tạng gần như không bao giờ kịp hoá đá. Phần có cơ hội là những thứ cứng: vỏ sò, răng, xương, gỗ, vảy.
Nơi có nhiều hoá thạch nhất vì thế không phải là rừng rậm hay núi cao, mà là những chỗ bùn cát lắng xuống liên tục: đáy biển nông, đáy hồ, bãi bồi của sông, đầm lầy. Ở đó một con trai vừa chết có thể bị phủ lên một lớp bùn mịn chỉ sau một trận lũ. Lớp bùn ấy cắt nó khỏi ôxy, khỏi kẻ ăn xác, và mở ra cánh cửa đầu tiên của hành trình thành đá.
Năm chặng để một con sò trở thành đá
Hành trình dưới đây là kiểu phổ biến nhất, áp dụng cho vỏ sò, xương cá, xương thú sống gần nước. Thời gian chỉ là khoảng rất rộng, vì mỗi nơi một khác.
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Mất bao lâu (khoảng) | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Chết và chìm xuống | sinh vật nằm xuống đáy nước, phần mềm bắt đầu phân huỷ | vài ngày đến vài tuần | thường không còn gì nếu không bị vùi |
| Bị vùi lấp | bùn, cát mịn, tro núi lửa phủ kín, ngăn ôxy và kẻ ăn xác | một trận lũ, một mùa | lớp bùn mịn quanh vỏ hoặc xương |
| Chôn sâu dần | lớp này đè lớp khác, bùn bị ép chặt, nước bị vắt ra | hàng nghìn đến hàng triệu năm | các lớp đá xếp chồng như trang sách |
| Khoáng chất ngấm vào | nước ngầm mang canxi, silic, sắt lấp đầy lỗ rỗng hoặc thay chất cũ | hàng trăm nghìn đến hàng triệu năm | xương nặng như đá, có ánh khoáng |
| Trồi lên và lộ ra | vỏ Trái Đất nâng lớp đá lên, mưa gió bào mòn lớp phủ bên trên | hàng triệu năm | hoá thạch lộ ở vách đá, bờ sông, taluy đường |
Thiếu bất kỳ chặng nào là hành trình dừng lại. Vùi chậm thì xác bị ăn mất; không có nước ngầm mang khoáng thì xương mủn ra; không được nâng lên và bào mòn thì hoá thạch vẫn nằm yên dưới sâu, không ai thấy. Mỗi hoá thạch ta cầm trên tay là kết quả của cả năm lần may mắn nối nhau.
Vì sao xương hoá đá mà vẫn giữ nguyên hình
Xương và gỗ nhìn đặc nhưng thật ra đầy lỗ li ti, giống như ruột bánh mì. Khi bị chôn dưới lớp trầm tích ẩm (trầm tích là bùn, cát, sỏi lắng đọng lại), nước ngầm chậm rãi chảy qua những lỗ ấy. Nước này mang theo khoáng chất hoà tan, thường là canxit, silic hay hợp chất của sắt. Gặp điều kiện thích hợp, khoáng chất kết tủa thành tinh thể nhỏ, lấp dần từng lỗ một.
Có khi quá trình còn đi xa hơn: chất ban đầu của xương hay gỗ bị hoà tan đi từng chút, và khoáng chất chiếm chỗ ngay tại vị trí đó, gần như từng phân tử một. Đó là lý do một khúc gỗ hoá thạch bằng silic có thể giữ được cả vân gỗ, vòng tuổi, thậm chí hình dạng tế bào khi soi kính hiển vi, dù bên trong không còn chút gỗ nào. Người ta hay gọi kiểu này là "hoá đá" theo đúng nghĩa đen.
Màu của hoá thạch vì vậy là màu của khoáng chất, không phải màu sinh vật. Xương khủng long trong bảo tàng có màu nâu đen, đỏ gạch hay xám là do sắt, mangan và các khoáng khác ngấm vào, nên màu ấy không cho biết con vật khi sống trông thế nào. Cùng một loài, hoá thạch đào ở hai vùng đất khác nhau có thể mang hai màu khác hẳn.
Một buổi chiều bên vách taluy đường đèo
Hai bố con dừng xe ở một khúc cua rộng trên đường đèo vùng núi đá vôi phía Bắc, chỗ có lề an toàn. Vách taluy vừa được xẻ để mở đường, lộ ra những lớp đá xám xếp nghiêng. Cậu con trai chỉ vào một đốm trắng hình quạt nằm gọn trong đá: "Bố ơi, con sò này ai dán vào đây vậy?". Người bố cúi sát lại. Các gân trên vỏ vẫn còn rõ từng đường, nhưng sờ vào thì lạnh và cứng như chính vách đá.
"Không ai dán đâu con. Ngày xưa chỗ này là đáy biển. Con sò chết, bùn phủ lên, rồi bùn hoá đá cùng với nó." Cậu bé nhìn quanh, toàn núi là núi, chẳng thấy biển đâu.
Câu hỏi của cậu bé là câu hỏi mà loài người đã mất rất lâu mới trả lời được. Đá vôi ở nhiều vùng núi phía Bắc vốn hình thành dưới biển nông cổ, từ vỏ và xương của vô số sinh vật biển. Về sau, chuyển động của vỏ Trái Đất nâng các lớp đá ấy lên cao, thành núi. Một vách taluy mới xẻ là một trang sách vừa được mở, và mỗi vỏ sò trong đó là một chữ. Ngắm bằng mắt, chụp ảnh lại là đủ; vách taluy dễ rơi đá, nên đứng ở lề an toàn và không trèo lên.
Những hiểu lầm hay gặp về hoá thạch
Hiểu lầm: hoá thạch là xương rất cũ. Điều khoa học biết: phần lớn hoá thạch xương là đá có hình xương. Chất xương ban đầu gần như đã bị khoáng chất thay thế hoặc lấp đầy, nên hoá thạch nặng và cứng như đá chứ không xốp như xương khô.
Hiểu lầm: con gì chết lâu cũng thành hoá thạch. Điều khoa học biết: phải hội đủ điều kiện, quan trọng nhất là bị vùi nhanh trong trầm tích. Một con thú chết giữa rừng khô thường biến mất hoàn toàn chỉ trong vài năm.
Hiểu lầm: hoá thạch luôn phải đào thật sâu mới thấy. Điều khoa học biết: nhiều hoá thạch được tìm thấy ngay trên mặt đất, ở nơi mưa gió vừa bóc lớp đá chứa nó. Thợ săn hoá thạch thường đi dọc vách đá và lòng suối sau mùa mưa, chứ không đào hố ngẫu nhiên.
Hiểu lầm: càng sâu càng cổ, nên hoá thạch nào ở cao là trẻ. Điều khoa học biết: trong một chuỗi lớp đá chưa bị xáo trộn, lớp dưới cổ hơn lớp trên. Nhưng núi có thể nâng những lớp rất cổ lên đỉnh, và đứt gãy, uốn nếp có thể lật ngược thứ tự. Phải đọc cả vùng mới biết.
Hiểu lầm: hoá thạch chỉ có ở xứ khác. Điều khoa học biết: đá trầm tích có mặt ở rất nhiều nơi, kể cả Việt Nam. Vùng cao nguyên đá Đồng Văn chẳng hạn có nhiều điểm lộ hoá thạch sinh vật biển cổ được giới địa chất ghi nhận và giới thiệu cho khách tham quan.
Từ lòng đất trở lại dưới ánh nắng
Một hoá thạch nằm yên dưới sâu vài trăm mét thì chẳng ai biết đến. Để lộ ra, nó cần hai lực ngược chiều: một lực nâng lên và một lực bào xuống. Lực nâng đến từ chuyển động của các mảng kiến tạo, những tấm lớn ghép thành vỏ Trái Đất, chúng xô đẩy nhau rất chậm, cỡ vài xăng-ti-mét mỗi năm, bằng tốc độ móng tay mọc. Lực bào xuống là mưa, nước chảy, gió và sự co giãn nóng lạnh làm đá nứt vỡ, gọi chung là phong hoá và xâm thực.
Nếu nén lịch sử của một hoá thạch vào một ngày, thì sinh vật sống và chết chỉ chiếm một chớp mắt lúc nửa đêm; gần trọn ngày dài là thời gian nằm im dưới đất; còn quãng nó lộ ra trên vách đá trước khi bị mưa gió làm vỡ vụn chỉ là vài giây cuối cùng. Cửa sổ để con người nhìn thấy nó ngắn đến kinh ngạc.
Hoá thạch vẫn đang tiếp tục hình thành ngay lúc này. Ở đáy hồ, đáy biển nông, các cửa sông, vỏ ốc và xương cá hôm nay đang bị bùn vùi lấp. Hàng triệu năm sau, một số ít trong đó có thể trở thành hoá thạch của tương lai, kể lại chuyện thời của chúng ta.
Gặp hoá thạch ngoài trời, cư xử thế nào cho đúng
Một hoá thạch nằm đúng lớp đá của nó có giá trị khoa học lớn hơn nhiều so với khi nằm trên kệ nhà ai đó, vì vị trí lớp đá cho biết tuổi và môi trường sống. Vài nguyên tắc đơn giản:
- Ngắm và chụp ảnh, đặt một vật quen thuộc như đồng xu bên cạnh để biết kích thước, ghi lại nơi thấy.
- Không đục, không cạy, không mang về hoá thạch trong khu bảo tồn, công viên địa chất, hang động, di sản.
- Thấy hoá thạch lớn, lạ hoặc nhiều xương, báo cho bảo tàng, ban quản lý khu di sản hoặc chính quyền địa phương.
- Không mua bán hoá thạch không rõ nguồn gốc, kể cả khi người bán nói là "nhặt ngoài suối".
- Không trèo vách đá, không đứng dưới taluy vừa mưa, không lội suối khi nước lên để tìm hoá thạch.
Nhiều phát hiện có giá trị trên thế giới bắt đầu từ một người đi dạo biết dừng tay và báo cho đúng chỗ. Cái nhìn tò mò cộng với bàn tay biết kiềm chế là cách tốt nhất để giữ lại trang sách đá cho người đến sau.
Câu hỏi thường gặp
Hoá thạch mất bao lâu để hình thành?
Thường cần hàng chục nghìn đến hàng triệu năm để khoáng chất thay thế hoặc lấp đầy xương, vỏ, gỗ. Một số kiểu bảo quản nhanh hơn, như xác bị đông lạnh trong băng, nhưng hoá đá thật sự là quá trình rất chậm.
Vì sao vỏ sò lại có trên núi cao?
Vì những lớp đá chứa chúng từng là đáy biển. Chuyển động của vỏ Trái Đất qua hàng triệu năm đã nâng các lớp trầm tích biển lên thành núi, mang theo hoá thạch sinh vật biển nằm bên trong.
Hoá thạch có phải là xương thật không?
Phần lớn không còn là xương nguyên chất. Khoáng chất trong nước ngầm đã lấp đầy các lỗ rỗng hoặc thay thế dần chất xương ban đầu, nên hoá thạch giữ hình xương nhưng có độ cứng và trọng lượng của đá.
Loại đá nào hay chứa hoá thạch nhất?
Đá trầm tích như đá vôi, đá phiến sét, đá cát kết là nơi hay gặp hoá thạch, vì chúng hình thành từ bùn cát lắng đọng có thể vùi sinh vật. Đá macma nguội từ dung nham và đá biến chất bị nung ép mạnh rất hiếm khi giữ được hoá thạch.
Nhặt được hoá thạch ngoài suối có được mang về không?
Trong khu bảo tồn, công viên địa chất hay di sản thì không. Ở nơi khác, cách tốt nhất vẫn là chụp ảnh, ghi vị trí và hỏi bảo tàng hoặc chính quyền địa phương, vì hoá thạch tách khỏi lớp đá sẽ mất nhiều thông tin khoa học.
Bây giờ có sinh vật nào đang trở thành hoá thạch không?
Có. Ở đáy hồ, đáy biển nông, cửa sông, vỏ ốc và xương cá đang bị bùn vùi lấp mỗi ngày. Một phần rất nhỏ trong số đó, nếu được chôn sâu và gặp nước ngầm giàu khoáng, có thể thành hoá thạch sau hàng triệu năm.