Hổ phách là nhựa cây cổ đã hoá cứng qua hàng triệu năm. Nó bắt đầu từ một giọt nhựa cây tiết ra để tự vá vết thương, có khi bẫy luôn một con kiến hay một chiếc lá, rồi bị vùi trong bùn cát, mất dần các chất dễ bay hơi và cứng lại như thuỷ tinh. Hãy hình dung một giọt keo dán vừa bôi ra: lúc đầu dính và thơm, để lâu cứng lại, nhưng hổ phách là giọt keo được "để lâu" tới hàng triệu năm.
Vì thế hổ phách không phải đá theo nghĩa khoáng vật, mà là một loại hoá thạch hữu cơ. Mục từ này kể lại cuộc đời của một giọt nhựa, từ thân cây trong khu rừng xưa tới viên đá vàng ánh lên trong ô kính bảo tàng, và giải thích vì sao bên trong nó có thể còn nguyên một con muỗi với từng sợi lông chân.
Chặng đầu: cây tự băng bó vết thương
Nhiều loài cây, nhất là cây lá kim như thông và một số cây lá rộng nhiệt đới, có hệ thống ống dẫn nhựa trong thân. Khi vỏ cây bị gãy, bị côn trùng đục hay bị thú cào, nhựa sẽ chảy ra bít kín vết thương. Nhựa này dính, có mùi thơm hắc và chứa những chất giúp đẩy lùi côn trùng, nấm mốc. Nó là "băng cá nhân" của cây. Nếu bạn từng chạm tay vào thân thông rồi thấy tay dính và thơm cả buổi, đó chính là thứ nguyên liệu mà hàng triệu năm sau có thể thành hổ phách.
Cần phân biệt nhựa cây kiểu này với nhựa mủ trắng như của cây cao su hay cây sung. Hổ phách gần như luôn đến từ loại nhựa sánh, trong và đặc, giống nhựa thông mà người ta vẫn thấy rỉ ra trên thân cây trong rừng thông Đà Lạt hay ở nhiều đồi thông khác.
Có những thời kỳ và những khu rừng cổ tiết nhựa đặc biệt nhiều, có thể vì khí hậu thay đổi, vì bão làm gãy cây, hay vì côn trùng phá hại. Chính những khu rừng ấy để lại các mỏ hổ phách lớn ngày nay, như vùng ven biển Baltic ở Bắc Âu, nơi những mảnh hổ phách vẫn được sóng đánh dạt vào bờ sau những cơn bão.
Chặng hai: một con kiến đi nhầm đường
Một buổi chiều nào đó trong khu rừng xưa, giọt nhựa vàng chảy chậm xuống thân cây, dừng lại ở một nếp vỏ. Con kiến đang đi kiếm ăn bước vào mép giọt nhựa, chân dính lại. Nó vùng vẫy, nhưng mỗi cử động lại kéo thêm nhựa phủ lên mình. Một lúc sau, một giọt nhựa thứ hai chảy xuống, trùm kín. Bên trong khối nhựa, con kiến bất động, đôi râu còn duỗi về phía trước như đang dò đường.
Cảnh nhỏ ấy giải thích vì sao hổ phách thường chứa những sinh vật nhỏ, sống quanh thân cây: kiến, muỗi, ruồi, nhện, mối, những hạt phấn hoa, mảnh lá, sợi rêu. Sinh vật lớn hiếm khi bị bẫy trọn vì đủ sức giằng ra. Một số mẫu hiếm còn giữ lông vũ, da của thằn lằn nhỏ hay mảnh lông thú.
Nhựa bao kín sinh vật gần như ngay lập tức, cắt nó khỏi không khí, nước và vi khuẩn. Đó là lý do hổ phách bảo quản hình dạng tinh tế hơn hầu hết các kiểu hoá thạch khác: không có bùn ép dẹt, không có khoáng chất thay thế, chỉ có một lớp vỏ trong suốt giữ lại khoảnh khắc cuối cùng.
Chặng ba: từ nhựa mềm tới hổ phách
Không phải khối nhựa nào cũng thành hổ phách. Nó phải được vùi kín trong trầm tích, thường ở đồng bằng ven sông, đầm phá hay cửa biển, rồi trải qua những thay đổi chậm rãi dưới đây.
| Dạng | Tuổi (khoảng) | Đặc điểm | Ví dụ dễ hình dung |
|---|---|---|---|
| Nhựa tươi | vài ngày đến vài năm | mềm, dính tay, mùi thơm mạnh, tan trong cồn | nhựa thông rỉ trên thân cây |
| Nhựa đã cứng (copal) | hàng trăm đến vài chục nghìn năm | cứng hơn nhưng vẫn dễ bị dung môi làm mềm, dính khi xoa | như kẹo đường để lâu: cứng mặt ngoài nhưng chưa thật bền |
| Hổ phách | thường từ hàng triệu năm trở lên | cứng, bóng, không còn dính, bền với dung môi thông thường | như thuỷ tinh hữu cơ màu mật ong |
| Hổ phách bị biến đổi | tuỳ điều kiện chôn vùi | quá nóng hoặc bị ép mạnh có thể nứt, sẫm màu, mờ đục | như bánh nướng quá lửa |
Trong quá trình chôn vùi, các chất dễ bay hơi thoát dần ra, còn những phân tử nhựa liên kết với nhau thành mạng chặt hơn, giống như sợi len rời được đan thành tấm áo. Nhiệt độ và áp suất vừa phải giúp quá trình ấy diễn ra; quá nóng thì nhựa bị phá huỷ. Ranh giới giữa copal và hổ phách không có mốc tuổi cứng, mà dựa vào độ cứng và độ bền thực tế.
Vì sao hổ phách hay nằm ở vùng châu thổ cổ
Cây tiết nhựa sống trong rừng, nhưng hổ phách lại thường được tìm thấy trong các lớp trầm tích của đồng bằng ven sông, đầm phá và cửa biển cổ. Lý do nằm ở đường đi của khối nhựa. Khi cây đổ, khi mưa lũ quét qua, những cục nhựa rơi xuống đất bị nước cuốn theo, trôi ra sông. Nhựa nhẹ nên dễ trôi xa, rồi lắng lại ở những nơi dòng chảy yếu đi, nơi bùn cát cũng đang lắng xuống.
Ở đó, chúng bị vùi nhanh cùng với lá cây, cành gãy và xác thực vật. Vì vậy ở nhiều nơi, hổ phách nằm gần các lớp than non, loại than trẻ hình thành từ chính những đống thực vật ấy. Hai thứ đi cùng nhau như hai chứng nhân của một khu rừng ven nước đã biến mất.
Hình dung một dòng sông sau mưa lũ, cuốn theo củi khô và lá rụng rồi dồn chúng vào một khúc quanh. Thay củi khô bằng những cục nhựa vàng, thay một mùa lũ bằng hàng nghìn mùa lũ, rồi để cả đống ấy nằm dưới bùn hàng triệu năm, bạn có một mỏ hổ phách. Về sau, khi đất bị nâng lên và bào mòn, hoặc khi sóng biển gặm vào lớp trầm tích ven bờ, hổ phách lại lộ ra.
Những hiểu lầm hay gặp về hổ phách
Hiểu lầm: từ con muỗi trong hổ phách có thể tạo lại khủng long. Điều khoa học biết: vật chất di truyền phân rã theo thời gian, và các nghiên cứu cho thấy hổ phách hàng triệu năm tuổi không giữ được nó ở dạng đủ dùng. Đó là chi tiết hư cấu hấp dẫn trong phim, không phải điều làm được.
Hiểu lầm: hổ phách là một loại đá khoáng. Điều khoa học biết: hổ phách có nguồn gốc hữu cơ từ nhựa cây, không có cấu trúc tinh thể như khoáng vật. Vì vậy giới đá quý xếp nó vào nhóm đá quý hữu cơ, cùng ngọc trai và san hô.
Hiểu lầm: mảnh hổ phách nào cũng có côn trùng. Điều khoa học biết: phần lớn hổ phách trong suốt hoặc chỉ chứa bọt khí, mảnh vụn thực vật. Mẫu có côn trùng nguyên vẹn khá hiếm, nên đó cũng là loại hay bị làm giả bằng nhựa tổng hợp hoặc copal trẻ.
Hiểu lầm: hổ phách nặng như đá. Điều khoa học biết: hổ phách rất nhẹ, chỉ nặng hơn nước một chút, nên có thể nổi trong nước muối đặc. Đó cũng là lý do sóng biển đánh dạt được những mảnh hổ phách vào bờ.
Hổ phách kể chuyện gì cho khoa học
Mỗi mảnh hổ phách có sinh vật bên trong là một khung cửa nhỏ mở vào khu rừng xưa. Côn trùng giữ nguyên tư thế cho biết chúng trông ra sao, có khi còn thấy cả cảnh đang ăn, đang đẻ trứng, đang bị ký sinh. Những hạt phấn hoa và mảnh lá cho biết khu rừng ấy có những cây gì. Bọt khí nhỏ li ti còn giữ lại một chút khí của thời xa xưa, dù việc đọc chính xác thành phần của chúng vẫn còn nhiều tranh luận.
Hổ phách còn giữ những thứ mà gần như không kiểu hoá thạch nào giữ được: lông vũ với cấu trúc tinh tế, mạng nhện với giọt dính, những loài côn trùng thân mềm vốn không bao giờ hoá đá trong bùn. Nhờ vậy, các nhà nghiên cứu dựng lại được không chỉ hình dáng, mà cả "đời sống thường ngày" của những khu rừng mà con người không bao giờ được thấy tận mắt.
Ngày nay, các phòng nghiên cứu soi hổ phách bằng tia X để nhìn xuyên qua mà không phải cắt, dựng lại hình ba chiều của sinh vật bên trong. Mảnh hổ phách vì thế vừa là viên đá đẹp, vừa là một kho lưu trữ khoa học cần được giữ gìn nguyên vẹn. Có những loài côn trùng cổ mà cả thế giới chỉ biết đến qua đúng một mảnh hổ phách nhỏ.
Ngắm và giữ hổ phách cho đúng
Hổ phách được dùng làm đồ trang sức từ rất lâu, và mẫu có sinh vật bên trong có giá trị khoa học lớn. Một vài nguyên tắc khi gặp hổ phách:
- Ngắm trong bảo tàng, phòng trưng bày khoa học là cách an toàn và đúng nhất để thấy côn trùng thật trong hổ phách.
- Không mua mẫu hổ phách có sinh vật bên trong khi không rõ nguồn gốc, nơi khai thác và giấy tờ hợp pháp.
- Không tự đốt, nung hay nhỏ dung môi lên mẫu để thử thật giả; những cách đó làm hỏng mẫu và có thể gây cháy.
- Nếu thấy mảnh hổ phách có sinh vật lạ, hãy hỏi bảo tàng hoặc nơi nghiên cứu, vì có thể đó là mẫu chưa từng được mô tả.
- Giữ hổ phách tránh nắng gắt, nhiệt cao và hoá chất như nước hoa, cồn, vì bề mặt dễ mờ và nứt.
Nhiều phát hiện quý về côn trùng cổ đã đến từ những mẫu hổ phách được chuyển cho nhà nghiên cứu thay vì nằm trong tủ kính tư nhân. Một mảnh nhỏ bằng hạt lạc có thể chứa câu trả lời cho câu hỏi mà khoa học đã chờ rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Hổ phách mất bao lâu để hình thành?
Thường cần hàng triệu năm để nhựa cây bị vùi kín biến đổi thành hổ phách cứng và bền. Nhựa trẻ hơn, chỉ vài trăm đến vài chục nghìn năm, chưa đủ cứng và được gọi là copal.
Hổ phách có màu gì?
Phổ biến nhất là vàng mật ong, cam, nâu. Ngoài ra có hổ phách gần như trong suốt, vàng chanh, đỏ sẫm, hiếm hơn có loại ánh xanh dưới ánh sáng đặc biệt. Màu phụ thuộc vào loại cây, tạp chất và điều kiện chôn vùi.
Copal khác hổ phách thế nào?
Copal là nhựa cây đã cứng nhưng còn trẻ, mềm hơn hổ phách và dễ bị dung môi làm mềm, có thể hơi dính khi xoa. Hổ phách thật đã qua thời gian rất dài nên cứng, bền và không dính.
Vì sao côn trùng trong hổ phách còn nguyên vẹn như vậy?
Vì nhựa cây bao kín sinh vật ngay khi nó bị dính, cắt khỏi không khí, nước và vi khuẩn. Sinh vật không bị ép dẹt hay bị khoáng chất thay thế, nên giữ được hình dạng tới từng sợi lông nhỏ.
Hổ phách có phải là hoá thạch không?
Có, hổ phách được xem là nhựa cây hoá thạch, một dạng hoá thạch hữu cơ. Sinh vật nằm bên trong hổ phách cũng là hoá thạch, thuộc kiểu bảo quản nguyên vẹn hiếm gặp.
Có tìm thấy hổ phách ngoài bờ biển không?
Ở một số vùng như bờ biển Baltic ở Bắc Âu, hổ phách bị sóng đánh dạt vào bờ sau bão vì nó nhẹ, gần nổi trong nước mặn. Ở nhiều nơi khác, hổ phách nằm trong các lớp trầm tích trên đất liền và phải được khai thác.