Địa tầng là các lớp đất đá xếp chồng lên nhau theo thời gian, và đọc địa tầng là đọc lịch sử từ những lớp ấy. Luật căn bản rất giống một chồng báo cũ để ở góc nhà: tờ nằm dưới cùng là tờ cũ nhất, tờ trên cùng là tờ mới nhất. Mỗi lớp đá là một trang, mỗi hoá thạch và mỗi vết gợn trong đó là một dòng chữ kể nơi ấy từng là biển, sông, đầm lầy hay hoang mạc, và những sinh vật nào đã sống ở đó.
Nhờ đọc lớp đá, con người biết rằng sự sống đã thay đổi theo thời gian, rằng có những đợt tuyệt chủng lớn, rằng đỉnh núi hôm nay từng là đáy biển. Mục từ này giới thiệu những luật đọc căn bản, cách hoá thạch giúp "ghép trang" giữa các châu lục, và những trang bị xé mất khiến việc đọc không bao giờ đơn giản.
Bốn luật đọc căn bản
Những luật dưới đây nghe hiển nhiên, nhưng chính chúng là nền móng của cả ngành địa chất. Áp dụng cho các lớp đá trầm tích, tức là đá hình thành từ bùn, cát, sỏi, vỏ sinh vật lắng đọng lại.
- Lớp dưới cũ hơn lớp trên. Bùn cát lắng sau phải nằm trên bùn cát lắng trước, nếu chưa có gì làm xáo trộn.
- Lớp lắng ban đầu nằm gần như ngang. Nước và trọng lực trải trầm tích thành tấm phẳng; thấy lớp đá dựng đứng hay uốn cong nghĩa là về sau chúng đã bị xô đẩy.
- Lớp trải liên tục sang hai bên. Một lớp đá thấy ở hai bờ hẻm núi từng là một tấm liền, dòng sông đã cắt nó ra sau đó.
- Cái cắt qua thì trẻ hơn cái bị cắt. Một đứt gãy hay một mạch đá macma xuyên qua các lớp phải hình thành sau những lớp mà nó cắt.
Với bốn luật ấy, một người đứng trước vách đá có thể sắp xếp các sự kiện theo thứ tự trước sau: lớp nào lắng trước, lúc nào bị uốn nếp, khi nào bị đứt gãy, đâu là mạch đá xen vào sau cùng. Cách đọc này cho tuổi tương đối, tức là cái nào trước cái nào sau, chưa cho biết cách đây bao nhiêu năm. Muốn biết tuổi bằng năm, người ta cần tới những phương pháp đo khác, thường dựa vào các lớp tro núi lửa xen kẹp giữa các tầng.
Đá kể chuyện môi trường xưa
Không chỉ hoá thạch mới biết nói. Bản thân hạt đá và dấu vết trên mặt lớp cũng kể rằng nơi ấy từng như thế nào.
| Dấu hiệu trong lớp đá | Kể chuyện gì | Ví dụ ngày nay để so sánh |
|---|---|---|
| Vết gợn sóng trên mặt đá cát | nước nông chảy qua hoặc sóng nhẹ vỗ | gợn cát dưới đáy suối cạn, bãi biển lúc nước ròng |
| Khe nứt hình đa giác | bùn từng phơi khô dưới nắng | mặt ruộng nứt nẻ mùa khô |
| Đá vôi đầy vỏ sò, san hô | biển ấm, nông, trong | rạn san hô và bãi vỏ sò ven biển nhiệt đới |
| Lớp than kẹp giữa đá sét | đầm lầy cây cối rậm rạp | rừng tràm, rừng ngập nước trên than bùn |
| Đá cát có lớp xiên chéo lớn | cồn cát do gió hoặc dòng sông xếp | đồi cát ven biển, bãi bồi giữa sông |
| Đá cuội tròn lẫn cát thô | dòng chảy mạnh lăn tròn hòn sỏi | lòng suối miền núi |
| Đá phiến sét đen mịn | nước lặng, đáy thiếu ôxy | đáy hồ sâu tù đọng |
| Lớp tro mịn sáng màu | một đợt phun trào núi lửa ở gần | tro phủ quanh núi lửa sau phun trào |
Đọc chồng các dấu hiệu từ dưới lên, ta thấy được cả một "bộ phim": có nơi đi từ lòng sông, lên đầm lầy, rồi biển tràn vào, rồi lại rút đi. Môi trường đổi chỗ trên cùng một mảnh đất qua hàng triệu năm, mà mỗi lần đổi đều được viết lại thành một trang.
Hoá thạch chỉ thị: dấu ngày tháng in sẵn trong đá
Khi hai vách đá cách nhau hàng nghìn kilômét, làm sao biết lớp nào ở bên này cùng thời với lớp nào ở bên kia? Câu trả lời nằm ở hoá thạch. Sự sống thay đổi theo thời gian và không lặp lại: một loài đã tuyệt chủng thì không bao giờ xuất hiện lại. Vì vậy mỗi khoảng thời gian có một "bộ sưu tập" hoá thạch riêng, như mỗi năm có những đồng xu đúc riêng năm ấy.
Các nhà địa chất đặc biệt quý những loài sống ở rất nhiều nơi, dễ nhận ra, nhưng chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn. Những loài như vậy gọi là hoá thạch chỉ thị. Bọ ba thùy trong các lớp đá rất cổ, cúc đá với vỏ xoắn ốc trong các lớp thuộc thời khủng long là những ví dụ quen thuộc. Thấy một loài cúc đá nhất định ở hai lục địa, người ta biết hai lớp đá chứa chúng có tuổi gần nhau.
Chính nhờ ghép các trang bằng hoá thạch mà các nhà khoa học dựng được thang thời gian địa chất với các đại, các kỷ mà ngày nay ta học. Ranh giới giữa nhiều kỷ được đặt đúng ở những chỗ hoá thạch thay đổi mạnh, tức là những lần sự sống chuyển sang một chương mới.
Những trang bị xé mất
Cuốn sách đá không bao giờ đầy đủ. Có những thời gian vùng đất bị nâng lên khỏi mặt nước, trầm tích ngừng lắng, thậm chí lớp đá có sẵn còn bị mưa gió bào mòn đi. Sau đó vùng đất lại lún xuống, lớp mới phủ lên. Chỗ tiếp giáp giữa lớp cũ bị bào mòn và lớp mới gọi là mặt bất chỉnh hợp: hai trang nằm sát nhau nhưng giữa chúng đã mất cả một tập, có khi hàng triệu, hàng trăm triệu năm.
Có kiểu bất chỉnh hợp rất dễ nhận: bên dưới là các lớp đá dựng nghiêng đã bị cắt bằng, bên trên là các lớp nằm ngang. Đọc nó theo luật, ta kể được một câu chuyện dài: các lớp dưới lắng xuống, bị xô nghiêng thành núi, núi bị bào mòn phẳng, rồi biển tràn vào phủ lớp mới. Tất cả nằm gọn trong một đường kẻ trên vách đá.
Ngoài ra, đá còn có thể bị uốn nếp mạnh tới mức lật ngược, đứt gãy khiến một khối trượt lên trên khối trẻ hơn. Khi đó lớp dưới không còn cũ hơn lớp trên nữa. Người đọc giỏi phải dựa vào nhiều dấu hiệu, như chiều của vết gợn sóng, cách các hạt lắng từ to tới nhỏ, để biết trang nào đang bị úp ngược.
Những trang đang được viết bên bờ sông
Sau mùa nước lớn, bờ sông gần làng bị dòng chảy khoét vào, để lộ một vách đất cao ngang ngực người lớn. Hai bố con đứng trên bãi cỏ phía trên, cách mép một khoảng, nhìn xuống. Vách đất chia thành những dải mỏng: dải cát vàng nhạt, dải bùn nâu mịn, dải cát lại xen bùn, có chỗ lẫn mảnh vỏ ốc nhỏ. Người bố chỉ: "Mỗi dải là dấu của một trận nước lên đấy con. Nước chảy mạnh thì để lại cát thô, nước lặng thì để lại bùn mịn."
Cảnh ấy là địa tầng đang hình thành trước mắt. Những lớp phù sa ven sông, những lớp bùn ở đáy ao hồ hôm nay, nếu được vùi sâu và nén chặt hàng triệu năm, sẽ trở thành đá cát, đá sét. Chính sự giống nhau giữa lớp bùn hôm nay và lớp đá xưa giúp các nhà địa chất đọc được quá khứ: họ dựa vào nguyên tắc rằng những quá trình đang diễn ra hôm nay cũng đã diễn ra theo cách tương tự trong quá khứ.
Vách đất ven sông vừa bị khoét thường dễ sạt, nhất là sau lũ. Ngắm từ khoảng cách an toàn trên bờ, không đứng ở mép hay dưới chân vách, và nghe theo cảnh báo của chính quyền địa phương mùa mưa lũ.
Những trang sách đá ở Việt Nam
Không cần đi xa mới thấy địa tầng. Vùng núi đá vôi phía Bắc, nhất là cao nguyên đá Đồng Văn, là nơi các lớp đá trầm tích biển cổ lộ ra rất rõ, xếp chồng, uốn cong, có chỗ đứng dựng. Công viên địa chất ở đây giới thiệu nhiều điểm có hoá thạch sinh vật biển cổ nằm ngay trong đá, cho thấy vùng cao nguyên hôm nay từng là đáy biển.
Ở nhiều đèo dốc miền núi, những vách taluy xẻ đường để lộ các lớp đá phiến, đá cát, đá vôi nằm nghiêng, uốn lượn như sóng. Mỗi khúc uốn là dấu vết của lực xô ép từ chuyển động vỏ Trái Đất. Còn ở vùng đồng bằng và ven biển, những vách đất bờ sông, bờ biển bị sóng khoét lại cho thấy các lớp phù sa, cát trẻ hơn rất nhiều, mới chỉ vài nghìn năm.
Khi ngắm, hãy thử áp dụng luật đọc: lớp nào nằm dưới, lớp nào nằm trên, lớp có nằm ngang không, có gì cắt ngang qua không. Chỉ ngắm và chụp ảnh từ chỗ an toàn, không đục lấy hoá thạch trong khu di sản, không khắc chữ lên đá. Mỗi vách đá là một trang sách mà người sau cũng cần được đọc.
Hiểu lầm và điều khoa học biết
Hiểu lầm: mỗi lớp đá tương ứng một năm. Điều khoa học biết: độ dày và thời gian không cố định. Một lớp dày có thể lắng trong vài ngày lũ, còn một lớp mỏng vài phân có thể chứa hàng nghìn năm lắng đọng chậm. Chỉ một số loại trầm tích đặc biệt mới có lớp năm rõ ràng.
Hiểu lầm: đọc lớp đá là đủ để biết đá bao nhiêu tuổi. Điều khoa học biết: luật địa tầng cho thứ tự trước sau. Muốn có tuổi bằng năm cần thêm các phương pháp đo, thường dùng khoáng vật trong tro núi lửa xen kẹp.
Hiểu lầm: lớp đá ở đâu cũng giống nhau. Điều khoa học biết: cùng một thời điểm, nơi này là biển, nơi kia là sông, nơi khác là hoang mạc, nên đá cùng tuổi có thể khác hẳn nhau. Hoá thạch chỉ thị mới là thứ giúp ghép chúng lại.
Hiểu lầm: cuốn sách đá ghi lại mọi thứ. Điều khoa học biết: phần lớn thời gian không được lưu lại ở bất kỳ một nơi nào; các trang bị xé mất ở chỗ này phải tìm ở chỗ khác. Bức tranh đầy đủ là kết quả ghép nối từ rất nhiều vùng.
Câu hỏi thường gặp
Địa tầng học nghiên cứu gì?
Địa tầng học nghiên cứu các lớp đất đá, thứ tự chồng xếp, thành phần và hoá thạch trong chúng để dựng lại lịch sử của một vùng đất. Nó cho biết lớp nào hình thành trước, môi trường xưa ra sao và các lớp ở những nơi khác nhau tương ứng thế nào.
Làm sao biết lớp đá nào cổ hơn?
Trong một chuỗi lớp đá trầm tích chưa bị xáo trộn, lớp nằm dưới cổ hơn lớp nằm trên. Nếu các lớp bị uốn nếp hay đứt gãy, các nhà địa chất dựa thêm vào hoá thạch, vết gợn sóng và cách hạt lắng để xác định chiều đúng.
Hoá thạch chỉ thị là gì?
Đó là hoá thạch của những loài phân bố rộng, dễ nhận ra nhưng chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn. Gặp chúng ở đâu, người ta biết lớp đá ấy thuộc khoảng thời gian nào và ghép được với lớp cùng tuổi ở nơi khác.
Mặt bất chỉnh hợp là gì?
Đó là bề mặt ngăn cách hai nhóm lớp đá mà giữa chúng có một khoảng thời gian bị mất, do vùng đất từng bị nâng lên, ngừng lắng đọng hoặc bị bào mòn. Nó giống như hai trang sách nằm kề nhau nhưng đã bị xé mất nhiều trang ở giữa.
Có thể tự quan sát địa tầng ở đâu?
Vách đá ở bờ sông, bờ biển, vách taluy đường, mỏ đá đã đóng cửa có tuyến tham quan hay các công viên địa chất là nơi dễ thấy các lớp đá. Nên ngắm từ lối đi an toàn, không đứng dưới chân vách dễ rơi đá và không leo trèo.
Một lớp đá dày bao nhiêu thì tương ứng bao nhiêu năm?
Không có tỷ lệ cố định. Tuỳ môi trường, trầm tích có thể lắng rất nhanh trong một trận lũ hoặc rất chậm qua hàng nghìn năm ở đáy biển sâu. Vì vậy không thể đo tuổi chỉ bằng thước kẻ.