Đất quanh núi lửa màu mỡ vì tro và đá núi lửa là một kho khoáng chất mới tinh, chưa từng bị mưa rửa trôi. Khi chúng vỡ vụn và mục dần dưới mưa nắng, các chất cây cần như kali, canxi, magiê, phốt pho được nhả ra từ từ, như một bao phân bón tan chậm trải đều cả vùng. Thêm vào đó, đất sinh ra từ tro thường tơi xốp, vừa giữ nước vừa thoáng khí, rễ cây dễ len. Nhưng có một điều kiện ít người nhắc: cần thời gian. Lớp tro mới rơi xuống chưa phải là đất tốt; nó cần hàng chục, hàng trăm năm để biến thành đất trồng.
Câu chuyện đất núi lửa vì thế là câu chuyện về sự chuyển hoá chậm rãi: từ tro nóng, từ dòng dung nham đen trơ, tới cánh đồng xanh. Mục từ này đi qua từng chặng, giải thích vì sao đất ở nhiều cao nguyên bazan có màu đỏ, vì sao không phải đất núi lửa nào cũng tốt, và vì sao con người chấp nhận sống bên những ngọn núi có thể thức dậy.
Tro núi lửa khác bụi đất thông thường ra sao
Nhìn qua, tro núi lửa giống bụi xám mịn. Nhưng dưới kính lúp, nó là những mảnh đá và thuỷ tinh núi lửa sắc cạnh, nhiều lỗ li ti, tạo thành khi macma bị khí xé tung trong lúc phun. Vì được tạo ra rất nhanh từ đá vừa nóng chảy, các mảnh này chưa ổn định — chúng dễ bị nước và axit nhẹ trong đất tấn công hơn nhiều so với đá cứng lâu đời.
Điều đó vừa là điểm mạnh vừa là điểm yếu. Điểm mạnh: chúng phong hoá nhanh, nhả khoáng chất nhanh, nên chỉ sau vài thế hệ người, lớp tro đã có thể thành đất trồng tốt — trong khi đá hoa cương cần lâu hơn rất nhiều. Điểm yếu: khi vừa rơi xuống, tro mịn và sắc, có thể đóng thành lớp cứng như xi măng khi gặp mưa, làm nghẹt cây và hư mái nhà.
Một điều thú vị nữa: đất sinh ra từ tro núi lửa có cấu trúc rất đặc biệt, nhẹ, xốp, giữ được nhiều nước mà vẫn thoát nước tốt, và tích được nhiều chất hữu cơ nên thường sẫm màu. Ở các vùng núi lửa trẻ như Nhật Bản, Indonesia, loại đất này được nông dân đặc biệt quý.
Từ tro nóng tới cánh đồng: các chặng và thời gian
Đây là con đường điển hình, với những khoảng thời gian rất rộng — tuỳ khí hậu, độ dày lớp tro và loại đá:
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Mất bao lâu (khoảng) | Trông như thế nào |
|---|---|---|---|
| Tro mới rơi | Lớp tro phủ kín, cây chết hoặc bị vùi, đất cũ bị chôn | vài ngày tới vài tuần | xám trơ, có khi đóng mảng cứng sau mưa |
| Những sinh vật đầu tiên | Rêu, địa y, cỏ dại bám vào; mưa rửa trôi phần tro mịn | vài năm tới vài chục năm | những mảng xanh lốm đốm |
| Đất non | Tro phong hoá, nhả khoáng, chất hữu cơ tích dần | vài chục tới vài trăm năm | đất sẫm màu, tơi xốp, trồng trọt được |
| Đất trưởng thành từ dòng dung nham | Đá bazan rắn mục dần thành đất dày | hàng nghìn tới hàng chục nghìn năm | lớp đất dày, có khi lẫn tảng đá tròn |
| Đất già ở vùng nóng ẩm | Mưa nhiều rửa trôi bớt khoáng, sắt và nhôm tích lại | hàng chục nghìn năm trở lên | đất đỏ thẫm, dày, tơi khi khô |
Chặng thứ tư là chỗ khác biệt lớn: một dòng dung nham bazan đặc chắc mục thành đất chậm hơn lớp tro rất nhiều. Đi trên những cánh đồng dung nham trẻ, ta thấy hàng trăm năm sau vẫn chỉ có rêu và vài bụi cây bám khe đá.
Vì sao đất ở cao nguyên bazan lại đỏ?
Đá bazan giàu sắt. Khi đá mục ra trong khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều quanh năm, phần lớn khoáng chất dễ tan bị nước cuốn trôi dần, còn sắt thì kết hợp với oxy thành các oxit sắt — cùng họ với lớp gỉ đỏ trên chiếc đinh để ngoài trời. Lớp "gỉ" ấy bọc quanh các hạt đất, nhuộm cả tầng đất thành màu đỏ, nâu đỏ đặc trưng.
Ở Việt Nam, những vùng đất đỏ bazan rộng lớn nhất trải trên cao nguyên Tây Nguyên và một phần Đông Nam Bộ, hình thành từ các lớp dung nham bazan tràn ra trong vài triệu năm gần đây theo thang địa chất, rồi phong hoá lâu dài dưới khí hậu nhiệt đới. Đất dày, tơi xốp, thoát nước tốt — lý do những vùng này hợp với cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu, cao su, chè.
Một điểm thú vị: đất đỏ bazan ở vùng nhiệt đới đã "già", bị mưa rửa trôi khá nhiều khoáng, nên không giàu dinh dưỡng bằng đất tro núi lửa trẻ ở Indonesia hay Nhật Bản. Sức mạnh của nó nằm ở độ dày, độ tơi và khả năng giữ nước, còn dinh dưỡng thì người trồng vẫn phải bồi thêm. Màu đỏ là dấu hiệu của một quá trình phong hoá rất lâu, không phải dấu hiệu "càng đỏ càng tốt".
Những vùng đất núi lửa nuôi người
Trên đảo Java của Indonesia, những thửa ruộng bậc thang lúa nước xanh mướt leo lên tận sườn các núi lửa còn hoạt động. Ở Italy, quanh những ngọn núi lửa nổi tiếng, các vườn nho, vườn chanh trải trên đất sinh ra từ tro và dung nham. Ở vùng núi châu Phi và Trung Mỹ, nhiều vườn cà phê, vườn chuối mọc trên sườn núi lửa đã tắt.
Vì sao người ta chấp nhận sống gần những ngọn núi có thể thức dậy? Vì đất tốt nuôi sống được nhiều người trên một diện tích nhỏ, vì núi cao giữ mây, cho mưa đều, và vì những lần phun lớn thường cách nhau rất xa so với đời người. Ngày nay, các vùng ấy sống cùng núi lửa nhờ trạm quan trắc, bản đồ vùng nguy hiểm và kế hoạch sơ tán — người dân được dặn nghe cảnh báo chính thức và đi ngay khi có lệnh.
Chiều sau cơn mưa đầu mùa, hai bà cháu đi dọc bờ lô cà phê trên cao nguyên. Nước mưa chảy thành rãnh nhỏ đỏ quạch xuống chân dốc. Cháu hỏi sao nước lại đỏ như nước gạch. Bà bảo đó là đất đang trôi đi, rồi chỉ vào hàng cây che bóng và lớp lá khô phủ gốc cà phê: nhờ mấy thứ ấy mà đất còn giữ lại được, chứ đất này phải để núi lửa với trời mưa nắng làm ra lâu lắm mới có.
Tự đọc một nắm đất núi lửa
Không cần phòng thí nghiệm, chỉ cần đôi mắt và chút kiên nhẫn, bạn đã đọc được khá nhiều điều từ một nắm đất ở vùng bazan hay vùng tro núi lửa:
- Nhìn màu. Đất đỏ, nâu đỏ thường là đất già đã phong hoá lâu trong khí hậu nóng ẩm; đất sẫm gần đen, nhẹ tay thường gặp ở vùng tro núi lửa trẻ, giàu chất hữu cơ.
- Bóp thử khi hơi ẩm. Đất bazan tốt vỡ ra thành những viên nhỏ tơi như hạt cốm, không dính bết thành cục như đất sét đồng bằng. Đó là dấu hiệu đất thoáng, rễ dễ thở.
- Tìm mảnh đá còn sót. Một mảnh đá đen rỗ lỗ, một viên đá tròn bóc vỏ từng lớp, một hạt bọt nhẹ — đó là "tổ tiên" của nắm đất đang trong tay bạn, chưa mục hết.
- Nhìn vách đất bị cắt. Ở bờ taluy ven đường, đất đỏ thường chuyển dần xuống dưới thành lớp đá mục loang lổ rồi tới đá bazan cứng — cả quá trình hình thành đất xếp thành tầng trước mắt.
- Rửa tay sau khi xem. Và nếu ở khu bảo tồn, công viên địa chất, chỉ quan sát và chụp ảnh, không đào bới hay lấy mẫu.
Ở những vách đất cắt ngang ven đường đèo, hãy đứng ở lề an toàn, tránh chân taluy dốc đứng, nhất là sau mưa lớn khi đất dễ sạt.
Hiểu lầm về đất núi lửa
Vài niềm tin phổ biến, đặt cạnh điều khoa học biết:
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Tro vừa phun là bón ruộng được ngay | Tro mới có thể làm cây nghẹt, đóng cứng sau mưa, có khi mang chất chua; cần thời gian phong hoá mới thành đất tốt |
| Đất núi lửa nào cũng màu mỡ | Dòng dung nham trẻ chỉ là đá trơ; đất già ở vùng mưa nhiều đã bị rửa trôi bớt khoáng; độ màu mỡ tuỳ tuổi và khí hậu |
| Đất càng đỏ càng nhiều dinh dưỡng | Màu đỏ đến từ oxit sắt sau phong hoá lâu; nó nói về tuổi và khí hậu nhiều hơn là về độ dinh dưỡng |
| Đất bazan tốt thì trồng mãi không hết | Đất trên sườn dốc mất rừng rất dễ bị mưa xói trôi lớp mặt; lớp đất cần hàng nghìn năm để hình thành có thể mất đi trong vài mùa mưa |
| Sống gần núi lửa đã tắt cũng nguy hiểm như núi đang hoạt động | Núi lửa đã tắt không còn nguồn macma; rủi ro ở đó chủ yếu là sạt lở trên sườn dốc khi mưa lớn, như mọi vùng đồi núi khác |
Hiểu đúng về đất núi lửa giúp ta quý nó hơn: đó là thứ tài sản do thời gian địa chất tích lại, và cũng là thứ con người có thể làm mất rất nhanh.
Đất vẫn đang hình thành — và đang bị mất
Ở các vùng núi lửa còn hoạt động, đất mới vẫn đang được tạo ra mỗi khi có lớp tro mới phủ xuống, và chu kỳ "vùi lấp — hồi sinh" lặp lại qua nhiều thế hệ. Nhìn một vách đất bị cắt ở đó, bạn có thể thấy nhiều tầng đất sẫm xen giữa những lớp tro sáng màu, mỗi cặp là một lần núi phun và một lần đất hồi sinh.
Ở các cao nguyên bazan đã yên lặng từ lâu như Tây Nguyên, đất không còn được bồi thêm từ núi lửa nữa. Lớp đất dày hôm nay là vốn tích luỹ qua hàng chục, hàng trăm nghìn năm. Khi rừng bị chặt trên sườn dốc, mưa lớn có thể cuốn đi lớp đất mặt nhanh hơn rất nhiều lần tốc độ đất được tạo ra; những rãnh xói đỏ trên đồi trọc là dấu vết của sự mất mát ấy.
Vì vậy, cách giữ đất núi lửa cũng giống cách giữ một di sản: che phủ mặt đất, trồng theo đường đồng mức trên đồi dốc, giữ những dải rừng, hạn chế để đất trơ dưới mưa. Mỗi nắm đất đỏ trong tay là kết quả của những ngọn núi lửa đã tắt từ trước khi có con người, và của rất nhiều mùa mưa nắng sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đất gần núi lửa lại màu mỡ?
Tro và đá núi lửa chứa nhiều khoáng chất cây cần như kali, canxi, magiê, phốt pho, và vì còn mới nên chưa bị mưa rửa trôi. Khi chúng phong hoá, khoáng chất được nhả ra từ từ. Đất sinh ra từ tro còn tơi xốp, giữ nước tốt nên rễ cây phát triển thuận lợi.
Tro núi lửa mất bao lâu để thành đất trồng được?
Tuỳ độ dày lớp tro và khí hậu. Ở vùng nóng ẩm, lớp tro mỏng có thể cho cây mọc lại sau vài năm và thành đất trồng tốt sau vài chục tới vài trăm năm. Lớp dung nham rắn thì cần lâu hơn nhiều, có khi hàng nghìn năm.
Vì sao đất tro núi lửa trẻ thường giàu dinh dưỡng hơn đất đỏ bazan già?
Đất tro trẻ, như ở nhiều vùng của Indonesia hay Nhật Bản, vẫn còn nhiều khoáng chất chưa bị rửa trôi và tích nhiều chất hữu cơ. Đất đỏ bazan ở vùng nhiệt đới đã phong hoá hàng chục nghìn năm dưới mưa nhiều, mất bớt khoáng dễ tan, chỉ còn giàu oxit sắt và nhôm nên dày, tơi nhưng cần bồi thêm dinh dưỡng.
Đất bazan có phải lúc nào cũng tốt cho cây trồng không?
Đất bazan tơi xốp, dày và giữ nước tốt, nhưng ở vùng nhiệt đới nó đã bị mưa rửa trôi bớt khoáng nên vẫn cần bón bổ sung. Trên sườn dốc mất lớp phủ, đất cũng rất dễ bị xói mòn, nên cần canh tác giữ đất.
Tro núi lửa mới rơi có hại không?
Có. Tro mới gồm những mảnh đá và thuỷ tinh rất nhỏ, sắc cạnh, có thể gây khó chịu cho mắt và đường thở, làm nặng mái nhà, làm nghẹt cây trồng và ô nhiễm nguồn nước. Khi có tro rơi, người dân cần làm theo hướng dẫn của cơ quan chức năng địa phương.
Vì sao người ta vẫn sống gần núi lửa đang hoạt động?
Vì đất quanh núi lửa màu mỡ, núi cao giúp có mưa đều, và những lần phun lớn thường cách nhau rất xa so với đời người. Ngày nay họ sống cùng núi lửa nhờ hệ thống quan trắc, bản đồ vùng nguy hiểm và kế hoạch sơ tán do cơ quan chức năng chuẩn bị.