HinhThanh.comHình Thành
Núi lửa và hơi nóng lòng đất

Điểm nóng núi lửa là gì: vì sao chuỗi đảo Hawaii xếp hàng như những mũi khâu

Điểm nóng là nơi đá nóng từ rất sâu dâng lên, đốt thủng mảng kiến tạo đang trôi qua và để lại chuỗi núi lửa theo hàng. Hawaii, Yellowstone, Iceland kể chuyện gì.

A chain of green volcanic islands fading into the distance across a deep blue ocean, aerial-style view from high above at late afternoon, scattered white clouds, soft haze

Điểm nóng là một vùng dưới sâu nóng hơn bình thường, liên tục sinh ra macma và đốt thủng lớp vỏ Trái Đất ngay phía trên nó, dù chỗ ấy nằm giữa một mảng kiến tạo, cách xa mọi ranh giới. Vì mảng kiến tạo trôi chậm còn điểm nóng gần như đứng yên, mỗi thời kỳ nó lại "đóng" một núi lửa mới lên phần mảng đang ở phía trên. Kết quả là một hàng núi lửa xếp nối đuôi, giống những mũi khâu mà chiếc máy may đứng yên để lại trên tấm vải được kéo qua.

Chuỗi đảo Hawaii giữa Thái Bình Dương là ví dụ đẹp nhất: đảo ở một đầu đang có núi lửa phun, càng đi về đầu kia đảo càng già, càng thấp, cuối cùng chìm hẳn thành núi ngầm. Mục từ này kể điểm nóng là gì, giả thuyết nào đang giải thích nó, cách đọc tuổi một chuỗi đảo, và vì sao Yellowstone hay Iceland cũng thuộc câu chuyện này.

Núi lửa ở nơi "không lẽ ra có"

Phần lớn núi lửa trên Trái Đất nằm dọc ranh giới mảng: nơi hai mảng tách xa nhau hay nơi một mảng chúi xuống dưới mảng khác. Quy luật ấy giải thích được Vành đai lửa Thái Bình Dương, giải thích được các sống núi ngầm giữa đại dương. Nhưng có những núi lửa lớn nằm chính giữa một mảng, cách ranh giới gần nhất hàng nghìn ki-lô-mét, như thể mọc lên giữa một sân bóng mà chẳng có vết nứt nào.

Quần đảo Hawaii là trường hợp rõ nhất: nằm giữa mảng Thái Bình Dương, xa mọi ranh giới, vậy mà có những núi lửa thuộc loại hoạt động mạnh nhất hành tinh. Để giải thích, các nhà khoa học đưa ra ý tưởng về một "điểm nóng" — một nguồn nhiệt nằm sâu bên dưới, không phụ thuộc vào chuyện các mảng va hay tách.

Điểm nóng không phải là một chấm nhỏ như tên gọi, mà là một vùng rộng hàng trăm ki-lô-mét. Chữ "điểm" chỉ để nói rằng, so với độ dài của các ranh giới mảng hàng chục nghìn ki-lô-mét, nó tập trung ở một chỗ. Trên toàn Trái Đất, các nhà khoa học nhận diện được vài chục điểm nóng, dù danh sách cụ thể vẫn còn được bàn.

Điểm nóng từ đâu ra: giả thuyết và chỗ còn tranh luận

Giả thuyết chùm manti. Giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ cho rằng từ rất sâu trong manti, có nơi tới gần ranh giới với lõi Trái Đất, một cột đá nóng hơn xung quanh dâng lên chậm rãi như giọt sáp nóng trong chiếc đèn dung nham trang trí. Cột này vẫn rắn, chỉ "chảy" cực chậm; khi lên gần mặt đất, sức ép giảm khiến nó tan một phần thành macma.

Đầu nấm và thân cột. Theo giả thuyết này, một chùm manti mới hình thành có "đầu" to như cây nấm. Khi đầu nấm chạm đáy vỏ, nó có thể gây ra những đợt phun dung nham khổng lồ phủ kín cả vùng rộng, tạo nên các cao nguyên bazan lớn. Sau đó, phần "thân" mảnh hơn tiếp tục nuôi chuỗi núi lửa nhỏ hơn suốt hàng chục triệu năm.

Chỗ còn tranh luận. Không phải nhà khoa học nào cũng đồng ý mọi điểm nóng đều bắt nguồn từ chùm manti sâu. Một số ý kiến cho rằng nhiều điểm nóng chỉ là chỗ vỏ bị kéo giãn, nứt yếu, để macma từ phần nông của manti dễ thoát lên. Ảnh chụp lòng đất bằng sóng địa chấn đã gợi ý có những cột nóng sâu dưới vài điểm nóng, nhưng bức tranh chưa trọn vẹn.

Điều chắc chắn. Dù nguồn gốc sâu xa còn bàn, việc có những nơi macma được sinh ra bền bỉ, đứng gần như yên trong khi mảng trôi qua, thì được ghi lại rõ qua tuổi đá của các chuỗi đảo và núi ngầm.

Đọc tuổi một chuỗi đảo như đọc vết xe

Đi dọc chuỗi Hawaii từ đông nam lên tây bắc, mỗi chặng kể một giai đoạn trong đời của đảo núi lửa điểm nóng:

Vị trí trong chuỗiTình trạngTrông như thế nàoTuổi tương đối
Đông nam xa nhất, dưới biểnNúi ngầm đang lớn, chưa lên mặt nướckhông thấy được, chỉ thiết bị dưới biển ghi nhậntrẻ nhất
Đảo lớn nhấtNúi lửa đang hoạt độngnúi lửa khiên đồ sộ, dòng dung nham mới, đá đen trơrất trẻ
Các đảo giữa chuỗiNúi lửa đã ngủ hoặc tắtsườn bị xẻ rãnh, vách núi cao, rừng xanh, đất đỏgià hơn
Các đảo tây bắcĐảo nhỏ dần, thấp dầnvách biển, rạn san hô quanh bờ, đảo thấpgià hơn nữa
Xa hơn về tây bắc, dưới biểnĐã chìm hẳnchuỗi núi ngầm đỉnh phẳnggià nhất

Xa hơn nữa, chuỗi núi ngầm đổi hướng thành một khúc gãy rồi chạy lên phía bắc. Cách giải thích quen thuộc là mảng Thái Bình Dương từng đổi hướng trôi; nghiên cứu về sau cho thấy chính điểm nóng có thể cũng đã xê dịch. Chỗ gãy khúc ấy vẫn là một đề tài được các nhà địa chất tiếp tục tìm hiểu.

Tấm vải và chiếc máy may: hình dung tốc độ

Mảng Thái Bình Dương trôi chừng vài xăng-ti-mét mỗi năm, cùng cỡ với tốc độ móng tay mọc. Nghe rất chậm, nhưng nhân với một triệu năm là được vài chục ki-lô-mét; nhân với vài chục triệu năm là hàng nghìn ki-lô-mét. Đó chính là chiều dài của chuỗi đảo và núi ngầm Hawaii kéo dài qua giữa Thái Bình Dương.

Hãy hình dung một ngọn nến đặt yên dưới một tờ giấy, và có người kéo tờ giấy qua thật chậm. Ngọn nến sẽ để lại một vệt cháy sém dài; chỗ đang cháy là chỗ ngay trên ngọn lửa, những chỗ đã đi qua thì nguội dần, đen lại. Hawaii là vệt cháy ấy, viết bằng núi lửa lên tấm vỏ đại dương.

Nhờ hình dung này, ta hiểu vì sao một đảo không thể phun mãi: nó bị mảng mang đi khỏi nguồn nhiệt. Một núi lửa trên đảo chỉ sống chừng vài trăm nghìn tới một vài triệu năm trước khi bị đẩy ra xa và tắt. Trong lúc ấy, ở phía trước, một núi lửa mới đang lớn lên dưới biển, chờ ngày đội đầu lên khỏi mặt nước.

Những đường khâu khác trên bề mặt hành tinh

Hawaii không đơn độc. Vài nơi khác cũng được nhiều nhà khoa học gắn với điểm nóng, mỗi nơi kể một biến thể của cùng câu chuyện:

  • Quần đảo Galápagos. Nằm gần chỗ một sống núi giữa đại dương, các đảo phía tây trẻ và còn núi lửa hoạt động, các đảo phía đông già hơn, thấp hơn. Sự cách biệt của những hòn đảo núi lửa này góp phần tạo nên thế giới sinh vật rất riêng của chúng.
  • Đảo Réunion ở Ấn Độ Dương. Núi lửa trên đảo vẫn phun thường xuyên. Nhiều nhà khoa học cho rằng cùng điểm nóng này, từ rất lâu trước, đã tạo nên một cao nguyên bazan khổng lồ ở miền tây Ấn Độ, khi tiểu lục địa Ấn Độ còn trôi ngang qua nó trên đường lên phía bắc.
  • Quần đảo Canary. Một chuỗi đảo núi lửa ngoài khơi tây bắc châu Phi, nơi các đảo cũng có tuổi khác nhau theo hướng, dù câu chuyện ở đây phức tạp hơn và vẫn được bàn.
  • Những chuỗi núi ngầm không tên quen. Rải khắp đáy Thái Bình Dương là nhiều dãy núi ngầm thẳng hàng, có dãy được nuôi bởi điểm nóng nay đã yếu hẳn hoặc tắt.

Đọc những đường khâu ấy, các nhà địa chất còn suy ngược được hướng và tốc độ trôi của các mảng trong quá khứ — giống thám tử đọc vết bánh xe trên con đường đất để biết chiếc xe đã chạy hướng nào, nhanh hay chậm.

Khi điểm nóng nằm dưới lục địa: Yellowstone và chuyện siêu núi lửa

Không phải điểm nóng nào cũng nằm dưới đáy biển. Vùng Yellowstone ở Mỹ được nhiều nhà khoa học cho là nằm trên một điểm nóng dưới lục địa. Khác với Hawaii, macma ở đây phải đi qua lớp vỏ lục địa dày, nấu chảy thêm đá giàu silic, nên trở nên đặc và giàu khí. Thay vì đắp núi lửa khiên hiền hoà, nó từng tạo ra những đợt phun cực lớn, để lại những hõm chảo rộng hàng chục ki-lô-mét.

Đi ngược về phía tây nam của Yellowstone là một dải cao nguyên với những hõm chảo cũ, càng xa càng già — đúng kiểu "vết xe" như ở Hawaii, chỉ khác là viết lên lục địa. Ngày nay, sức nóng ấy hiện ra ở mặt đất bằng hàng loạt mạch phun nước nóng, suối nóng nhiều màu và hố bùn sôi.

Chữ "siêu núi lửa" hay được dùng giật gân. Điều khoa học biết: những đợt phun cực lớn như vậy rất hiếm trong lịch sử Trái Đất, cách nhau hàng trăm nghìn năm trở lên; hệ thống ở Yellowstone được quan trắc liên tục bằng trạm đo động đất, đo độ phồng mặt đất, đo khí. Không ai có thể dự đoán ngày một vụ phun lớn, và các tin đồn "sắp phun" nên được đối chiếu với thông báo của cơ quan khoa học chính thức.

Iceland: khi điểm nóng gặp vết nứt lớn

Một nhóm bạn đứng trên lối đi trong một thung lũng đá ở Iceland, hai bên là hai vách đá bazan chạy song song như hai bức tường thành. Người hướng dẫn chỉ sang vách bên này rồi vách bên kia, nói rằng hai vách đánh dấu hai phía của vùng ranh giới giữa hai mảng đang dần tách khỏi nhau, và thung lũng dưới chân cả nhóm chính là phần đất đang nới rộng, sụt xuống từng chút ở giữa.

Iceland đặc biệt vì nằm ở chỗ hai thứ chồng lên nhau: sống núi giữa Đại Tây Dương, nơi hai mảng tách giãn, và một điểm nóng. Ở các đoạn khác, sống núi nằm sâu dưới đáy biển; riêng ở đây, nguồn macma dồi dào từ điểm nóng đã đắp lên nhiều tới mức trồi khỏi mặt nước thành cả một hòn đảo lớn.

Vì thế Iceland gần như là một phòng thí nghiệm ngoài trời: có khe nứt phun dung nham thành rèm, có núi lửa nằm dưới sông băng, có mạch phun nước nóng, có những vùng đất mới vừa được đắp thêm. Người dân ở đây sống cùng núi lửa bằng hệ thống quan trắc dày đặc và những kế hoạch sơ tán được diễn tập kỹ. Khi đến những vùng như vậy, luôn đi theo tuyến được phép và nghe cảnh báo của cơ quan địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Điểm nóng núi lửa khác núi lửa ở ranh giới mảng thế nào?

Núi lửa ở ranh giới mảng sinh ra vì hai mảng tách nhau hoặc một mảng chúi xuống dưới mảng khác. Núi lửa điểm nóng sinh ra từ một nguồn nhiệt nằm sâu bên dưới, không phụ thuộc ranh giới, nên có thể mọc giữa một mảng, như quần đảo Hawaii giữa Thái Bình Dương.

Vì sao quần đảo Hawaii xếp thành một hàng?

Vì mảng Thái Bình Dương trôi chậm qua một điểm nóng gần như đứng yên. Mỗi thời kỳ, điểm nóng tạo một núi lửa mới trên phần mảng phía trên nó, rồi mảng mang núi lửa đó đi xa. Lặp lại qua hàng chục triệu năm tạo nên chuỗi đảo và núi ngầm nối đuôi.

Chùm manti có phải là điều đã được chứng minh không?

Đó là giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, với một số bằng chứng từ ảnh chụp lòng đất bằng sóng địa chấn. Tuy vậy vẫn có ý kiến khác cho rằng một số điểm nóng có nguồn gốc nông hơn, nên câu chuyện vẫn đang được nghiên cứu.

Yellowstone có sắp phun không?

Không ai có thể dự đoán ngày phun của Yellowstone. Hệ thống ở đây được các cơ quan khoa học quan trắc liên tục, và những đợt phun cực lớn trong quá khứ cách nhau rất xa. Các tin đồn sắp phun nên được đối chiếu với thông báo chính thức thay vì lan truyền theo mạng.

Việt Nam có nằm trên điểm nóng nào không?

Việt Nam không nằm trên một điểm nóng nổi tiếng như Hawaii hay Iceland. Các vùng bazan ở Tây Nguyên và ven biển miền Trung được giải thích bằng những đợt macma dâng lên qua khe nứt của vỏ trong vài triệu năm gần đây; nguồn gốc sâu xa của chúng vẫn được các nhà địa chất nghiên cứu.

Điểm nóng có tồn tại mãi không?

Không. Điểm nóng có thể hoạt động rất lâu, hàng chục triệu năm, nhưng cũng yếu dần theo thời gian. Có những chuỗi núi lửa cổ trên đáy biển mà nguồn nuôi chúng đã tắt từ lâu, chỉ còn lại dãy núi ngầm làm chứng cho thời nó còn hoạt động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138