HinhThanh.comHình Thành
Hoá thạch và sự sống xưa

Dầu mỏ hình thành từ đâu: sinh vật phù du, bùn đáy biển cổ và lò nung chậm dưới đất

Dầu mỏ không đến từ xác khủng long. Nó sinh ra từ sinh vật phù du lắng xuống đáy biển cổ, bị vùi sâu và nung chậm, rồi bị giữ lại dưới những lớp đá kín.

Black organic-rich shale layers exposed along a dry riverbank, close-up of thin dark laminations splitting like book pages, soft overcast light, pale sandstone above

Dầu mỏ hình thành chủ yếu từ xác sinh vật phù du và tảo nhỏ li ti sống trong biển và hồ cổ. Chúng chết, lắng xuống đáy nơi nước thiếu ôxy, bị bùn vùi lấp thành lớp bùn đen giàu chất hữu cơ; rồi lớp bùn ấy bị chôn sâu vài nghìn mét, được lòng đất "nấu" chậm ở nhiệt độ vừa phải trong hàng triệu năm, biến chất hữu cơ thành dầu và khí. Hình dung một nồi hầm lửa nhỏ, nấu liên tục hàng triệu năm, mà nguyên liệu là những sinh vật nhỏ tới mức phải dùng kính hiển vi mới thấy.

Sau khi sinh ra, dầu không nằm yên. Nó nhẹ hơn nước nên len lỏi đi lên qua các khe đá, cho tới khi bị một lớp đá kín chặn lại, tích tụ thành mỏ. Mục từ này kể trọn hành trình ấy, và gỡ một hiểu lầm rất phổ biến: dầu mỏ không phải "máu khủng long".

Không phải từ khủng long, mà từ những sinh vật bé hơn hạt cát

Hình ảnh khủng long trên logo hay trong phim hoạt hình khiến nhiều người nghĩ dầu mỏ là xác khủng long hoá lỏng. Thực tế, động vật lớn trên cạn gần như không đóng góp gì đáng kể. Khi chết, chúng thường bị ăn hoặc phân huỷ ngoài không khí, và tổng khối lượng của chúng quá nhỏ so với những gì cần để tạo nên một mỏ dầu.

Nguồn chính là sinh vật phù du: những tảo đơn bào, sinh vật nhỏ trôi nổi trong lớp nước mặt, sinh sôi nhanh dưới ánh nắng. Mỗi con chỉ nhỏ hơn hạt cát, nhưng số lượng của chúng nhiều không tưởng. Khi điều kiện thuận lợi, chúng nở rộ làm nước đổi màu, rồi chết đi hàng loạt, xác rơi lả tả xuống đáy như một trận tuyết hữu cơ không bao giờ dứt.

Một số mỏ dầu và nhiều mỏ khí còn có nguồn từ thực vật trên cạn bị sông cuốn ra hồ, ra biển. Nhưng điểm chung vẫn là: dầu mỏ được làm từ vô số sinh vật nhỏ bé, tích tụ qua thời gian rất dài, chứ không từ vài con vật khổng lồ.

Hành trình của một giọt dầu

Các chặng dưới đây là bức tranh chung mà giới địa chất dầu khí sử dụng. Độ sâu, nhiệt độ và thời gian chỉ là khoảng rộng, mỗi bồn trầm tích một khác.

ChặngChuyện gì xảy raMất bao lâu (khoảng)Dấu vết còn thấy
Nở rộ và lắng xuốngsinh vật phù du sinh sôi, chết, chìm xuống đáy biển hay hồmỗi năm, liên tụcbùn mịn sẫm màu dưới đáy
Bảo quản trong bùn thiếu ôxynước đáy tù đọng, ít ôxy nên xác không bị phân huỷ hếthàng nghìn đến hàng triệu nămđá phiến sét đen, xếp lớp mỏng như giấy
Chôn sâu và "nấu"bị vùi tới vài nghìn mét, nhiệt độ tăng dần, chất hữu cơ chuyển thành dầu rồi khíhàng triệu đến hàng chục triệu nămđá mẹ sinh dầu, có khi còn mùi dầu khi đập vỡ
Di chuyểndầu, khí nhẹ hơn nước nên len lên qua lỗ rỗng và khe nứthàng nghìn đến hàng triệu nămvết dầu thấm trong đá cát
Bị giữ lạigặp lớp đá kín như sét, muối phía trên thì dừng lại, tích tụtới khi bị khoan hoặc bị bào mòn lộ ramỏ dầu khí, hoặc chỗ dầu rỉ tự nhiên trên mặt đất

Có một khoảng nhiệt độ được gọi là "cửa sổ dầu": quá nguội thì chất hữu cơ chưa chín, quá nóng thì dầu bị bẻ gãy tiếp thành khí. Giống như nướng bánh, nhiệt thấp thì bánh sống, nhiệt quá cao thì bánh cháy. Vì vậy có những bồn chỉ cho khí, có những bồn cho cả dầu và khí.

Khí thiên nhiên: người anh em sinh cùng một lò

Dầu và khí thiên nhiên thường đi cùng nhau vì chúng sinh ra từ cùng một nguồn. Khi đá mẹ được nấu ở nhiệt độ vừa phải, các phân tử hữu cơ dài bị cắt thành những đoạn trung bình, tạo nên dầu lỏng. Khi nhiệt độ tiếp tục tăng, các đoạn ấy bị cắt ngắn hơn nữa, thành những phân tử khí nhỏ, mà thành phần chính là khí mêtan.

Có thể hình dung như chặt một cây tre: chặt vừa thì được những đoạn dài dùng làm cột, chặt mãi thì chỉ còn mạt tre. Dầu là những đoạn dài, khí là những mạt nhỏ nhất. Vì vậy, trong cùng một bồn trầm tích, vùng nằm nông thường giàu dầu hơn, vùng chôn sâu và nóng hơn thường giàu khí hơn.

Khí còn nhẹ hơn dầu, nên trong một bẫy, khí thường nằm trên cùng, dầu ở giữa, nước ở dưới, xếp lớp như ba tầng trong một chai nước trộn dầu để lắng. Còn có loại khí sinh ra rất nông, do vi sinh vật phân huỷ chất hữu cơ trong bùn, giống như khí sủi bọt từ ao bùn hay ruộng ngập nước. Loại khí này không cần lò nung lòng đất, nhưng cũng là một dấu hiệu cho thấy sự sống xưa và nay đều để lại năng lượng trong lớp bùn.

Dầu không nằm trong những hồ ngầm

Một hình dung sai rất phổ biến là dưới lòng đất có những "hồ dầu" như hang chứa nước, khoan vào là dầu phun lên. Thực tế, dầu nằm trong những lỗ rỗng li ti giữa các hạt đá, giống như nước thấm trong miếng bọt biển hay trong viên gạch non. Loại đá chứa dầu thường là đá cát kết mà khoảng trống giữa các hạt cát chưa bị xi măng khoáng lấp kín, hoặc đá vôi có nhiều lỗ hổng và khe nứt.

Nếu cầm một mẫu đá chứa dầu trên tay, bạn chỉ thấy một khối đá sẫm màu, hơi nhờn, có mùi dầu, không có giọt dầu nào chảy ra. Dầu chỉ di chuyển được khi các lỗ rỗng thông với nhau. Đá có lỗ rỗng mà không thông nhau giống như căn nhà nhiều phòng mà không có cửa: chứa được nhiều nhưng không đi đâu được.

Hiểu điều này sẽ thấy vì sao khai thác dầu phức tạp: người ta phải tìm đúng lớp đá vừa có nhiều lỗ rỗng, vừa thông nhau tốt, lại nằm dưới một lớp đá kín giữ dầu lại. Ở Việt Nam, dầu khí được khai thác chủ yếu từ các bồn trầm tích ngoài khơi phía Nam, nơi có đủ những điều kiện như vậy.

Thí nghiệm nhỏ trong bếp để hình dung bẫy dầu

Buổi tối, hai mẹ con đổ một lớp cát vào chiếc lọ thuỷ tinh, rót nước cho ngập, rồi nhỏ vài thìa dầu ăn xuống đáy bằng ống hút. Đứa con dán mắt vào lọ: những giọt dầu vàng len qua kẽ cát, chầm chậm nổi lên. Người mẹ úp một chiếc đĩa nhỏ lõm xuống mặt nước. Dầu trôi lên, gom lại dưới lòng đĩa và nằm yên ở đó. "Đó, cái đĩa là lớp đá kín đấy con."

Mô hình đơn giản ấy nói đúng cốt lõi của một bẫy dầu: dầu nhẹ hơn nước nên luôn tìm đường đi lên; nó chỉ tích tụ thành mỏ khi gặp một "nắp" không thấm phía trên, có hình dạng giữ nó lại. Trong tự nhiên, nắp ấy có thể là lớp đá sét uốn cong như cái bát úp ngược, một đứt gãy làm lớp đá kín trượt chắn ngang đường đi, hay một khối muối mềm trồi lên đẩy cong các lớp xung quanh.

Nếu không có nắp, dầu cứ thế đi lên tới mặt đất. Ở một số nơi trên thế giới có những chỗ dầu rỉ tự nhiên, tạo thành vũng nhựa đường hay vệt dầu loang. Nhiều nhà địa chất cho rằng phần lớn dầu sinh ra trong lịch sử Trái Đất đã thoát lên và bị phân huỷ theo cách này; những mỏ dầu ngày nay chỉ là phần nhỏ may mắn bị giữ lại.

Hiểu lầm và điều khoa học biết

Hiểu lầm: dầu mỏ là xác khủng long. Điều khoa học biết: nguồn chính là sinh vật phù du và tảo trong biển, hồ cổ. Khủng long hầu như không đóng góp, và nhiều mỏ dầu còn hình thành từ trước hoặc sau thời khủng long.

Hiểu lầm: càng khoan sâu càng nhiều dầu. Điều khoa học biết: quá sâu và quá nóng, dầu bị bẻ gãy thành khí. Mỗi bồn trầm tích có khoảng độ sâu riêng nơi dầu hình thành và được giữ lại.

Hiểu lầm: dầu mỏ đang tái tạo nhanh dưới lòng đất. Điều khoa học biết: quá trình sinh dầu vẫn diễn ra ở các bồn trầm tích, nhưng chậm tới mức hàng triệu năm. So với tốc độ khai thác, dầu là tài nguyên không tái tạo.

Hiểu lầm: ở đâu có biển là có dầu. Điều khoa học biết: cần đủ một chuỗi điều kiện: đá mẹ giàu chất hữu cơ, được nấu đúng nhiệt độ, có đá chứa nhiều lỗ rỗng và có nắp đá kín giữ lại. Thiếu một mắt xích là không có mỏ.

Dầu mỏ và thang thời gian của con người

Một mỏ dầu là kết quả của hàng chục triệu năm: từ lúc sinh vật phù du lắng xuống, tới lúc bùn hoá đá, tới lúc được nấu chín, di chuyển và bị giữ lại. Con người mới khai thác dầu ở quy mô lớn trong khoảng hơn một thế kỷ. Nếu nén thời gian tạo nên một mỏ dầu vào một năm, thì quãng con người hút cạn nó chỉ chiếm vài phần nhỏ của một giây.

Khi đốt dầu, cacbon mà sinh vật phù du xưa đã hút từ không khí và nước biển, rồi bị khoá trong đá hàng triệu năm, được trả lại bầu khí quyển rất nhanh. Đó là lý do dầu mỏ được bàn đến nhiều trong các câu chuyện về khí hậu hôm nay. Một lít xăng đổ vào bình xe là kết tinh của một lượng rất lớn sinh vật phù du từng sống dưới ánh nắng của một vùng biển xưa, điều khiến việc dùng tiết kiệm có thêm một ý nghĩa rất cụ thể.

Hiểu dầu mỏ hình thành thế nào không chỉ để biết vì sao nó quý, mà còn để thấy những lớp bùn đen tưởng tầm thường dưới đáy biển, đáy hồ hôm nay cũng đang viết tiếp câu chuyện ấy, chậm rãi theo nhịp riêng của Trái Đất.

Câu hỏi thường gặp

Dầu mỏ được tạo ra từ gì?

Dầu mỏ được tạo chủ yếu từ xác sinh vật phù du và tảo nhỏ trong biển, hồ cổ. Chúng lắng xuống đáy thiếu ôxy, bị vùi trong bùn, rồi được nhiệt độ lòng đất biến đổi thành dầu và khí qua hàng triệu năm.

Dầu mỏ mất bao lâu để hình thành?

Thường mất hàng triệu đến hàng chục triệu năm, tính từ khi chất hữu cơ được vùi lấp tới khi bị nấu chín ở độ sâu vài nghìn mét và di chuyển tới nơi tích tụ thành mỏ.

Đá mẹ sinh dầu là gì?

Đó là loại đá trầm tích hạt mịn, thường là đá phiến sét đen, chứa nhiều chất hữu cơ từ sinh vật xưa. Khi bị chôn sâu và nung nóng vừa đủ, chất hữu cơ trong đá mẹ biến đổi và sinh ra dầu, khí.

Vì sao có mỏ chỉ có khí mà không có dầu?

Khi chất hữu cơ bị chôn quá sâu, nhiệt độ cao làm dầu bị bẻ gãy thành khí. Ngoài ra, chất hữu cơ từ thực vật trên cạn thường dễ sinh khí hơn. Vì vậy có bồn chỉ cho khí, có bồn cho cả dầu và khí.

Dầu nằm dưới lòng đất ở dạng nào?

Dầu nằm trong các lỗ rỗng li ti giữa hạt đá, giống nước thấm trong bọt biển, chứ không phải trong hồ ngầm. Nó chỉ chảy được khi các lỗ rỗng thông nhau và bị giữ lại dưới một lớp đá kín phía trên.

Dầu mỏ có tái tạo được không?

Về nguyên tắc, các bồn trầm tích vẫn đang sinh dầu, nhưng tốc độ chậm tới mức cần hàng triệu năm. So với nhịp khai thác của con người, dầu mỏ được xem là tài nguyên không tái tạo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138