Hoá thạch chia làm hai nhóm lớn: nhóm giữ lại thân thể sinh vật, như xương, vỏ, răng, thân cây đã hoá đá, và nhóm giữ lại dấu vết hoạt động của nó, như dấu chân, hang đào, tổ trứng, phân. Nhóm đầu cho biết sinh vật trông ra sao; nhóm sau cho biết nó đã sống thế nào. Giống như khi tìm hiểu một người xưa: có tấm ảnh chân dung là một chuyện, có dấu chân họ trên con đường làng lại là chuyện khác hẳn.
Trong mỗi nhóm lại có nhiều kiểu, tuỳ cách thiên nhiên "ghi hình". Có khi nó đổ khuôn, có khi nó ép phẳng như hoa ép trong sách, có khi nó đóng băng nguyên vẹn. Biết các kiểu này thì khi đứng trước một hòn đá lạ ở bảo tàng hay ven suối, bạn sẽ đoán được nó đã đi con đường nào để còn lại tới hôm nay.
Bảng tra nhanh các loại hoá thạch
Bảng dưới đây gom các kiểu hay gặp nhất, đi từ phổ biến tới hiếm.
| Loại hoá thạch | Hình thành thế nào | Nhận ra bằng gì |
|---|---|---|
| Hoá đá (khoáng hoá) | khoáng chất trong nước ngầm lấp đầy hoặc thay thế xương, vỏ, gỗ | giữ hình và cả vân, cứng và nặng như đá |
| Khuôn ngoài | sinh vật bị vùi rồi tan mất, để lại chỗ trũng in hình nó trong đá | một vết lõm in gân vỏ, mặt trong rỗng |
| Phôi đúc | khoáng chất hoặc bùn lấp vào khuôn rỗng, đông lại thành bản sao | khối đá có hình sinh vật nhưng không có cấu trúc bên trong |
| Than hoá (ép dẹt) | lá, côn trùng bị ép giữa lớp bùn, chỉ còn màng cacbon mỏng | hình đen hoặc nâu in phẳng trên mặt đá phiến |
| Dấu chân, vết bò | sinh vật đi qua bùn mềm, bùn khô cứng rồi bị phủ lớp mới | chuỗi vết lặp lại có nhịp bước |
| Hang đào, tổ, trứng | ổ trứng, đường hang bị vùi và lấp đầy trầm tích | ống, ổ tròn, vỏ trứng vỡ xếp cụm |
| Phân hoá thạch | phân bị vùi nhanh và khoáng hoá | khối thuôn có mảnh xương, vảy hoặc vụn thực vật bên trong |
| Bảo quản nguyên vẹn | xác nằm trong băng vĩnh cửu, hổ phách hoặc nhựa đường tự nhiên | còn lông, da, có khi cả thức ăn trong dạ dày |
Các kiểu này có thể đi cùng nhau. Một con sò có thể để lại khuôn ngoài trên lớp đá bên trên và phôi đúc bên dưới, như hai nửa của một chiếc bánh in. Người tìm hoá thạch khi tách một phiến đá ra đôi đôi khi thấy cả hai mặt cùng lúc.
Khuôn và phôi: khi sinh vật biến mất nhưng hình dáng ở lại
Hình dung bạn ấn một vỏ sò vào cục đất sét rồi nhấc ra: chỗ lõm còn lại là khuôn ngoài. Đổ thạch cao vào chỗ lõm, chờ khô rồi gỡ ra: bạn có phôi đúc, một bản sao của vỏ sò. Thiên nhiên làm đúng hai việc này, chỉ chậm hơn rất nhiều.
Một vỏ sò bị vùi trong cát, sau đó nước ngầm có tính axit nhẹ len qua và hoà tan dần vỏ đi. Cát xung quanh đã kịp cứng lại thành đá, nên chỗ vỏ cũ thành một khoảng rỗng mang đúng hình nó. Về sau, nếu nước mang khoáng chất chảy vào lấp đầy khoảng rỗng ấy, ta có phôi đúc. Nếu không, khuôn rỗng vẫn nằm đó chờ người tìm thấy.
Điều thú vị là khuôn đôi khi kể được nhiều hơn chính sinh vật. Mặt trong vỏ của nhiều loài thân mềm có vết bám của cơ, của mép thịt; một phôi đúc lấp từ bên trong sẽ in lại đúng những vết ấy, giúp người nghiên cứu nhận ra loài. Còn hoá thạch than hoá, kiểu ép dẹt thành màng cacbon mỏng, lại giữ đường gân lá, cánh côn trùng mảnh tới mức ánh sáng phải chiếu nghiêng mới thấy.
Dấu chân kể chuyện chuyển động
Xương cho biết con vật to cỡ nào, còn dấu chân cho biết nó đi đứng ra sao. Một chuỗi dấu chân trên bùn khô cứng có thể cho thấy con vật đi bằng hai hay bốn chân, bước dài hay ngắn, đi một mình hay cả đàn đi cùng hướng. Từ khoảng cách giữa các bước và chiều dài bàn chân, các nhà nghiên cứu ước được nó đang đi thong thả hay đang chạy.
Để một dấu chân thành hoá thạch cũng cần may mắn đúng lúc. Bùn phải đủ mềm để in hình, nhưng không quá nhão kẻo vết chảy mất. Sau đó trời phải hanh để bùn se lại, rồi một đợt nước dâng nhẹ mang lớp bùn cát mới phủ lên mà không xoá vết cũ. Bãi bồi ven hồ, bờ sông, bãi triều là những sân khấu quen thuộc của chuyện này.
Dấu chân còn có một ưu điểm mà xương không có: nó không bao giờ bị nước cuốn đi chỗ khác. Một bộ xương có thể trôi dạt xa nơi con vật sống, nhưng dấu chân thì chắc chắn được in ngay tại chỗ con vật đã đứng. Mỗi vết lõm là một giây đồng hồ của quá khứ bị đóng băng đúng nơi nó xảy ra.
Trứng, hang đào và phân: đời thường của sinh vật xưa
Những hoá thạch "khiêm tốn" nhất lại mở ra những cánh cửa bất ngờ. Ổ trứng hoá thạch cho biết loài vật đẻ trứng thành cụm, xếp vòng hay xếp hàng, có làm tổ dùng chung hay không. Có những ổ trứng được tìm thấy với bộ xương con vật trưởng thành nằm ngay bên trên, như thể đang ấp, gợi ý rằng một số loài khủng long chăm sóc trứng theo kiểu gần giống chim.
Hang đào và vết bò của giun, cua, ốc cổ là loại hoá thạch dấu vết dễ gặp hơn người ta tưởng. Trên mặt nhiều phiến đá trầm tích có những đường ống ngoằn ngoèo, những vệt hình chữ U. Chúng cho thấy đáy biển, đáy hồ thời ấy có sinh vật sống, kể cả khi chính con vật thân mềm không để lại chút xác nào.
Phân hoá thạch nghe có vẻ buồn cười nhưng là tư liệu quý. Bên trong có thể còn mảnh xương, vảy cá, vụn thực vật, cho biết con vật đã ăn gì. Ở dạng đơn giản nhất, có những lớp đá được tạo nên bởi các thảm vi khuẩn lam sống ở vùng nước nông, chúng giữ hạt bùn lại thành từng lớp mỏng chồng lên nhau, gọi là stromatolit (đá phân lớp do thảm vi khuẩn lam tạo nên). Đây là một trong những dấu vết sự sống cổ xưa nhất mà con người biết.
Hiếm hoi nhất: những sinh vật được giữ gần như nguyên vẹn
Có ba nơi thiên nhiên giữ được cả phần mềm: băng giá, nhựa cây và nhựa đường. Ở vùng đất đóng băng quanh năm ở Siberia và Bắc Mỹ, người ta đã tìm thấy xác voi ma mút, tê giác lông dài còn da, lông, đôi khi cả thức ăn trong dạ dày. Những xác này không cổ như hoá thạch khủng long, chỉ cỡ hàng chục nghìn năm, nhưng vì đông lạnh nên còn gần như nguyên.
Hổ phách là nhựa cây cổ đã hoá cứng. Một con muỗi, con kiến, chiếc lông chim bị giọt nhựa bao lấy sẽ được bọc kín khỏi không khí, giữ nguyên hình dáng tới từng sợi lông chân. Ở một số hố nhựa đường tự nhiên tại Bắc Mỹ, thú lớn sa chân vào chất dính đen rồi không thoát ra được, xương của chúng được nhựa thấm và giữ lại hàng loạt.
Cần nói rõ một hiểu lầm: dù được bảo quản đẹp tới đâu, những mẫu thật sự cổ hàng chục triệu năm vẫn không còn vật chất di truyền đủ dùng để "hồi sinh" sinh vật. Chuyện trong phim là hư cấu thú vị, còn khoa học hiện nay cho rằng các phân tử ấy đã phân rã từ lâu.
Vì sao bức tranh hoá thạch luôn bị lệch
Nếu chỉ đếm hoá thạch, người ta sẽ tưởng biển cổ đầy sò ốc còn đất liền thì vắng vẻ. Thật ra đó là thiên lệch của chính cách thiên nhiên ghi chép. Sinh vật có vỏ cứng sống ở đáy biển nông, nơi bùn lắng liên tục, có cơ hội thành hoá thạch cao hơn nhiều so với một con sâu trên núi, một con chim trong rừng hay một cây nấm.
Người nghiên cứu luôn phải nhớ điều này khi đọc kho hoá thạch. Sự vắng mặt của một nhóm sinh vật trong lớp đá không có nghĩa là nó chưa tồn tại; có thể đơn giản là nơi nó sống không hợp để lưu giữ, hoặc thân nó quá mềm. Vì vậy những hoá thạch hiếm như sứa in trên đá mịn, côn trùng trong hổ phách hay lông vũ trên phiến đá phiến được quý đến vậy: chúng lấp vào chỗ trống mà kiểu hoá thạch thường gặp không bao giờ chạm tới.
Hình dung kho hoá thạch như một cuốn album gia đình chỉ chụp vào ngày lễ ở cùng một căn nhà. Ảnh thì thật, nhưng nhiều người họ hàng ở xa và cả những ngày thường không có mặt. Đọc hoá thạch giỏi là biết nhìn cả những gì không có trong album.
Cô giáo và ba hòn đá trên bàn
Trong giờ sinh hoạt ngoại khoá, cô giáo đặt ba hòn đá lên bàn đầu. Hòn thứ nhất có một vết lõm hình vỏ sò, sờ vào thấy rõ từng gân. Hòn thứ hai là một khối tròn trịa đúng hình con ốc nhưng đặc ruột. Hòn thứ ba là một phiến đá xám mỏng, trên mặt có hình chiếc lá màu nâu sẫm, mỏng như được vẽ bằng bút chì. Cô hỏi: "Theo các con, hòn nào là sinh vật thật?". Cả lớp tranh nhau chỉ hòn thứ hai, vì nó "giống con ốc nhất".
Cô mỉm cười: "Cả ba đều là hoá thạch, nhưng không hòn nào còn chút thịt hay vỏ ban đầu cả. Một hòn là cái khuôn, một hòn là bản đúc từ khuôn, còn chiếc lá kia chỉ còn lớp than mỏng."
Cảnh nhỏ ấy cho thấy vì sao cách phân loại lại hữu ích: nó dạy ta nhìn hoá thạch như dấu vết của một quá trình, chứ không chỉ là "đồ cổ hình con vật". Khi hiểu khuôn, phôi, than hoá, ta biết hỏi tiếp những câu hay hơn: sinh vật này bị vùi trong bùn hay cát, nước ngầm ở đó ra sao, vì sao phần cứng tan mà hình vẫn ở lại.
Câu hỏi thường gặp
Hoá thạch dấu vết khác hoá thạch thân thể ở chỗ nào?
Hoá thạch thân thể giữ lại một phần cơ thể sinh vật như xương, vỏ, răng, gỗ. Hoá thạch dấu vết giữ lại hoạt động của nó như dấu chân, hang đào, tổ trứng, vết cắn hay phân, cho biết sinh vật đã sống và di chuyển ra sao.
Khuôn hoá thạch và phôi đúc khác nhau thế nào?
Khuôn là khoảng trống in hình sinh vật còn lại trong đá sau khi xác tan mất. Phôi đúc là khối khoáng chất hoặc trầm tích đã lấp đầy khoảng trống đó, tạo thành bản sao mang hình dáng bên ngoài của sinh vật.
Trứng khủng long hoá thạch có còn con non bên trong không?
Phần lớn trứng hoá thạch chỉ còn vỏ đã khoáng hoá và trầm tích lấp bên trong. Một số rất hiếm còn xương phôi nhỏ, giúp các nhà nghiên cứu biết con non phát triển ra sao, nhưng không còn gì có thể nở ra được.
Voi ma mút đông lạnh có phải là hoá thạch không?
Chúng thường được xếp vào nhóm bảo quản nguyên vẹn, vì băng giá giữ lại da, lông, thịt thay vì biến chúng thành đá. Tuổi của những xác này chỉ cỡ hàng chục nghìn năm, trẻ hơn rất nhiều so với hoá thạch khủng long.
Vì sao dấu chân lại hoá thạch được dù chỉ là vết lõm trên bùn?
Vì bùn có vết chân được hong khô đến mức se cứng, rồi một lớp trầm tích mới phủ lên nhẹ nhàng mà không xoá vết. Hai lớp sau đó cùng hoá đá, và khi tách ra, dấu chân hiện lại trên bề mặt giữa chúng.
Stromatolit là gì?
Đó là loại đá có nhiều lớp mỏng chồng lên nhau do thảm vi khuẩn lam ở vùng nước nông giữ hạt bùn lại qua thời gian. Đây là một trong những dấu vết sự sống cổ nhất được biết, và kiểu cấu trúc này vẫn còn hình thành ở vài vùng biển nông ngày nay.